W skrócie

Żeby grzecznie polecić komuś, żeby coś zrobił, dodaj -(으)세요 do tematu czasownika: -세요 po samogłosce, -으세요 po 받침. Żeby powiedzieć, żeby czegoś nie robił, użyj -지 마세요. Dla cieplejszego, proszącego o przysługę tonu użyj -아/어 주세요 (zrób to dla mnie). Polecenia przyjmują tylko czasowniki czynnościowe — żeby poprosić o stan, zamień czasownik opisowy na przysłówek i dodaj czasownik (조용히 하세요); wyjątkiem jest kilka utrwalonych życzeń, jak 건강하세요.

Zasada

Krok 1 — Grzecznościowe polecenie to -(으)세요, wybierane według 받침

Temat czasownika + -(으)세요

Ta końcówka ma dwa kształty, wybierane według ostatniej głoski tematu — dokładnie ten sam podział samogłoska-czy-받침, który znasz już z 은/는 i -(으)면:

• temat kończy się na samogłoskę -> -세요: 가다 -> 가세요 (gaseyo, idź, proszę)
• temat kończy się na dowolny 받침 -> -으세요: 읽다 -> 읽으세요 (ilgeuseyo, czytaj, proszę), 앉다 -> 앉으세요 (anjeuseyo, usiądź, proszę)

Ponieważ forma 받침 wstawia samogłoskę -으, uruchamia nieregularne tematy dokładnie tak jak każda końcówka zaczynająca się od samogłoski: 듣다 -> 들으세요 (deureuseyo, słuchaj, proszę), nie *듣으세요.

Krok 2 — Tematy na ㄹ tracą swoje ㄹ

Temat kończący się na ㄹ traci ㄹ przed -세요 i przyjmuje formę samogłoskową, nigdy *-으세요:

• 살다 -> 사세요 (saseyo, mieszkaj, proszę; ta sama forma co 사다 kupować -> 사세요, więc to kontekst decyduje, o które chodzi)
• 만들다 -> 만드세요 (mandeuseyo, zrób to, proszę)
• 팔다 -> 파세요 (paseyo, sprzedaj, proszę)

To samo wypadanie ㄹ, które poznałeś w lekcji 17: ㄹ wypada przed ㅅ, ㄴ i ㅂ.

Krok 3 — Skąd bierze się -(으)세요 i dlaczego jest grzecznościowe

-(으)세요 to grzeczność wobec podmiotu -(으)시- (lekcja 22) zrośnięta z 해요체 -어요: -(으)시- + -어요 -> -(으)세요. Ta końcówka wykonuje więc dwie funkcje naraz — jest grzeczna wobec słuchacza i wywyższa podmiot, do którego mówisz. Właśnie dlatego nigdy nie kierujesz jej w stronę siebie samego: *저는 앉으세요 jest błędne. Formy poleceń zawsze dotyczą drugiej osoby.

Krok 4 — Łagodniejsze i bardziej uprzejme prośby

Samo -(으)세요 to wyraźne polecenie. Dwa wzorce je łagodzą:

• -아/어 주세요 — zrób to dla mnie, jako przysługę. Utwórz formę 아/어 (lekcja 10) i dodaj 주세요 (juseyo, od 주다 dawać), ze spacją: 기다려 주세요 (gidaryeo juseyo, poczekaj na mnie, proszę), 읽어 주세요 (ilgeo juseyo, przeczytaj mi to, proszę). Kilka z nich zrosło się w pojedyncze słowa słownikowe i traci spację — 도와주세요 (dowajuseyo, pomóż mi, proszę), od hasła 도와주다. Na razie traktuj to jako gotowy wzorzec; pełny mechanizm benefaktywu to lekcja 33.
• -(으)시겠어요? — najbardziej uprzejma forma, propozycja w stylu czy zechciałbyś…?: 앉으시겠어요? (anjeusigesseoyo?, czy usiądziesz?).

A sama forma 해요체 (lekcja 12) jest jeszcze łagodniejsza niż -(으)세요 — 여기 앉아요 (yeogi anjayo, usiądź tutaj) — ale nie wywyższa podmiotu, więc używaj jej tylko wobec osób na twoim poziomie lub niżej.

Krok 5 — Zakaz: -지 마세요

Żeby zakazać czynności, dodaj -지 마세요 do tematu. Polecenia nie da się zanegować przez 안 — *안 가세요 nie znaczy nie idź.

Temat czasownika + -지 마세요

• 가다 -> 가지 마세요 (gaji maseyo, nie idź, proszę)
• 만지다 -> 만지지 마세요 (manjiji maseyo, nie dotykaj, proszę)

Część 마세요 to grzecznościowe polecenie od 말다 (malda, przestać, zaniechać), tematu na ㄹ — więc jego ㄹ wypada (Krok 2): 말- + -세요 -> 마세요, nigdy *말세요. Łagodniejsza wersja w 해요체 to -지 마요 (가지 마요, gaji mayo), a swobodną i formalną formę znajdziesz na drabince z Kroku 7.

Krok 6 — Kilka czasowników ma supletywne polecenie grzecznościowe

Kiedy zwracasz się do kogoś, kogo szanujesz, garstka codziennych czasowników zamienia się na zupełnie inne słowo grzecznościowe (pełny zestaw jest w lekcji 22):

• 먹다 / 마시다 -> 드세요 (deuseyo, jedz / pij, proszę): 많이 드세요 (mani deuseyo, częstuj się)
• 자다 -> 주무세요 (jumuseyo, śpij, proszę): 안녕히 주무세요 (annyeonghi jumuseyo, dobranoc)
• 있다 -> 계세요 (gyeseyo, zostań, proszę): 안녕히 계세요 (annyeonghi gyeseyo, do widzenia, do osoby, która zostaje)
• 말하다 -> 말씀하세요 (malsseumhaseyo, mów, proszę, słucham)

Nigdy nie używaj ich w stosunku do siebie — *저는 드세요 / *저는 계세요 to błędy rejestru.

Krok 7 — Czasownikom opisowym nie można polecać

Tryb rozkazujący wymaga czynności, ale 형용사 (lekcja 11) opisuje stan, a stanu nie da się rozkazać: 예쁘세요 (yeppeuseyo) i 바쁘세요 (bappeuseyo) nie mają odczytania bądź ładna / bądź zajęty. Uważaj jednak — te ciągi nie są niegramatyczne. -(으)세요 to końcówka neutralna wobec trybu, więc na czasowniku opisowym — i tak samo na stanowych czasownikach 알다 i 있다 — równie łatwo odczytuje się ją jako grzecznościowe stwierdzenie albo pytanie: 예쁘세요 = jesteś ładna (komplement, który usłyszysz często), 바쁘세요? = jesteś zajęty?, 아세요? = wiesz?, 세 분 계세요 = są tu trzy osoby (opis, nie polecenie — choć 계세요 naprawdę nim jest w 안녕히 계세요). Codziennym wyjątkiem jest garstka utrwalonych życzeń — 건강하세요 (bądź zdrów), 행복하세요 (bądź szczęśliwy) — które usłyszysz bez przerwy, choć staranny język woli czasownik: 건강하게 지내세요. Żeby naprawdę poprosić o stan, powiedz to czasownikiem — zamień czasownik opisowy na przysłówek za pomocą -게/-히 i dodaj czasownik: 조용하세요, co staranny język odczyta jako jesteś cicho, -> 조용히 하세요 (joyonghi haseyo, bądź cicho, proszę = zrób to po cichu). -게 to produktywna połowa i dokleja się prosto do zwykłego tematu, bez alternacji 받침: 좋다 -> 좋게 (joke), 예쁘다 -> 예쁘게 (yeppeuge), 조용하다 -> 조용하게 (joyonghage, ten sam przysłówek co 조용히). Większość czasowników opisowych nie ma w ogóle formy na -히, więc -게 to ta, która działa zawsze (lekcja 37).

Formy i schematy

-(으)세요, wybierane według ostatniej głoski tematu:

Skala łagodzenia, ten sam czasownik 기다리다 (czekać):

Zakaz -지 마세요 w różnych rejestrach:

Supletywne polecenia grzecznościowe (pełny zestaw w L22):

Drabinka poleceń, czasownik 하다 (robić):

Przykłady

Typowe błędy

• 읽세요. (Ikseyo.) -> 읽으세요. (Ilgeuseyo.) — 읽다 kończy się na 받침, więc polecenie to -으세요. Samo -세요 należy tylko do tematów kończących się na samogłoskę, jak 가세요.
• 가지 말세요. (Gaji malseyo.) -> 가지 마세요. (Gaji maseyo.) — 마세요 pochodzi od 말다, tematu na ㄹ, a ㄹ wypada przed -세요. Zapisanie z powrotem ㄹ to klasyczna wpadka z tematami na ㄹ.
• 여기 안 앉으세요. (Yeogi an anjeuseyo.) -> 여기 앉지 마세요. (Yeogi anji maseyo.) — Czynności nie da się zakazać za pomocą 안. Zakaz wymaga wzorca -지 마세요.
• 조용하세요. (Joyonghaseyo.) -> 조용히 하세요. (Joyonghi haseyo.) — 조용하다 to czasownik opisowy, więc staranny język odczytuje na nim -(으)세요 jako stwierdzenie (jesteś cicho), a nie polecenie, o które ci chodziło. Zrób z niego przysłówek i dodaj czasownik 하다.
• (odchodzisz, mówisz do osoby, która zostaje) 안녕히 가세요. -> 안녕히 계세요. (Annyeonghi gyeseyo.) — Do osoby, która odchodzi, mów 가세요 (idź dobrze), a do tej, która zostaje — 계세요 (zostań dobrze); uczący się je zamieniają.

Wskazówki

• -(으)세요 = -(으)시- + 해요. Kłania się słuchaczowi i wywyższa podmiot w jednej końcówce. Właśnie ta podwójna funkcja sprawia, że nigdy nie kieruje się jej w stronę siebie — forma polecenia zawsze dotyczy drugiej osoby.
• Drabinka poleceń, od góry do dołu: 해 (przyjaciel) < 해요 (łagodnie) < 하세요 (domyślnie grzecznie) < 하십시오 (formalnie). Z nieznajomym zawsze bezpieczne jest 하세요; wśród przyjaciół zejdź do 해요 albo 해.
• -아/어 주세요 dosłownie znaczy „zrób to i daj”. 주다 (dawać) przedstawia czynność jako przysługę dla ciebie, więc brzmi cieplej i mniej rozkazująco niż samo 하세요. Sięgaj po nią, gdy prosisz, a nie wydajesz polecenie.
• Publiczne napisy mówią 합쇼체. Wszędzie przeczytasz -지 마십시오 — 들어가지 마십시오 (wstęp wzbroniony), 담배를 피우지 마십시오 (zakaz palenia) — mimo że sam powiesz 마세요.