W skrócie

Aby okazać szacunek osobie, o której mówisz, wstaw -(으)시- do jej czasownika, podnieś partykułę podmiotu 이/가 do 께서 i dodaj -님 do jej tytułu. Garstka codziennych czasowników jest zamiast tego zastępowana specjalnymi słowami honoryfikatywnymi — 있다 -> 계시다 (być obecnym), 먹다 -> 드시다 (jeść), 자다 -> 주무시다 (spać) — i nigdy nie kierujesz tego w stronę siebie samego.

Zasada

Koreański oznacza szacunek na dwóch niezależnych osiach: końcówka okazuje szacunek słuchaczowi (to 해요체, lekcja 12), a -(으)시- okazuje szacunek podmiotowi — osobie, o której mowa w zdaniu. Ta lekcja dotyczy drugiej osi. Obie się nakładają: 가요 (grzecznie wobec słuchacza) wobec 가세요 (grzecznie wobec słuchacza i z szacunkiem dla osoby idącej).

Krok 1 — Wstaw -(으)시- do tematu, wybierając wariant według 받침

Wykładnik honoryfikatywny znajduje się na temacie, przed czasem i końcówką końcową. To, jaką przybiera postać, zależy od ostatniej głoski tematu — dokładnie ta sama logika 은/는, 이/가, którą już znasz:

Temat zakończony samogłoską + -시- / temat zakończony na 받침 + -으시- / temat na ㄹ: upuść ㄹ, a potem dodaj -시-

• 가다 -> 가시- -> 가세요 (gaseyo, [szanowana osoba] idzie)
• 읽다 -> 읽으시- -> 읽으세요 (ilgeuseyo, czyta) — temat kończy się na 받침, więc pojawia się 으
• 살다 -> 사시- -> 사세요 (saseyo, mieszka) — ㄹ wypada przed 시, tak jak w 사세요/삽니다 z lekcji 17

Codzienny czas teraźniejszy to -(으)세요 (z -(으)시- + -어요). Ma tę samą postać co grzeczna prośba z lekcji 21; to kontekst i intonacja odróżniają twierdzenie (가세요.) od prośby (가세요!).

Krok 2 — -(으)시- nakłada się pod każdą inną końcówką

Ponieważ 시 znajduje się na temacie, każdy czas i każda końcówka łącząca po prostu buduje się na 가시-:

• Czas przeszły: 가셨어요 (gasyeosseoyo, poszedł) — 가시- + -었- + -어요
• Czas przyszły / zamiar: 가실 거예요 (gasil geoyeyo, pójdzie)
• Końcówki łączące: 가시고 (gasigo, idzie i), 가시니까 (gasinikka, skoro [ona] idzie)
• Styl oficjalny grzecznościowy 합쇼체 (lekcja 27): 가십니다 (gasimnida)

Krok 3 — Podnieś partykułę podmiotu do 께서, a tytuł za pomocą -님, 분

Gdy podmiot jest darzony szacunkiem, jego partykuła również się podnosi. 이/가 -> 께서, a 은/는 -> 께서는:

Rzeczownik darzony szacunkiem + 께서 + … -(으)세요

• 할아버지께서 신문을 읽으세요. (Harabeojikkeseo sinmuneul ilgeuseyo.) — Dziadek czyta gazetę.

Dodaj -님 do tytułu lub roli, aby okazać szacunek danej osobie (선생님 nauczyciel, 사장님 szef, 부모님 rodzice, 손님 gość), a szanowane osoby licz honoryfikatywnym klasyfikatorem 분 zamiast 명 (손님 세 분, trzej goście). 분 może też stać samodzielnie jako honoryfikatywne słowo „osoba”: 이분, 그분.

Krok 4 — Niektóre czasowniki są całkowicie zastępowane (specjalne 높임말)

Niewielka, ale bardzo częsta grupa czasowników nie tylko przyjmuje -(으)시-; cały czasownik zostaje zastąpiony specjalnym słowem honoryfikatywnym. Najważniejsza pułapka: 있다 rozdziela się na dwa. Dla obecności osoby staje się 계시다, ale dla posiadania (mieć coś) zostaje 있다 i tylko dodaje -으시-, dając 있으시다:

• 선생님께서 교실에 계세요. (… gyosire gyeseyo.) — Nauczyciel jest w klasie. (obecność -> 계시다)
• 시간 있으세요? (Sigan isseuseyo?) — Ma pan/pani czas? (posiadanie -> 있으시다, nigdy *시간 계세요). Zwróć uwagę, czym jest podmiot tego zdania: nie słuchaczem, lecz 시간. -(으)시- pojawia się w orzeczeniu przy wszystkim, co należy do szanowanej osoby — jej czasie, jej imieniu (성함), jej wieku (연세) — a szacunek dociera do osoby właśnie w ten sposób; przeczenie to 없으세요. Gdzie przebiega ta granica — wiek osoby tak, kawa w sklepie nie — opisuje lekcja 67.

Krok 5 — Obniż siebie: forma pokorna (겸양)

Szacunek ma swój odpowiednik skierowany w dół. Gdy działasz wobec osoby starszej rangą, o sobie używasz czasowników pokornych: 주다 -> 드리다 (dawać), 보다/만나다 -> 뵙다/뵈다 (spotkać), 묻다 -> 여쭙다 (pytać), 데리고 가다 -> 모시고 가다 (odprowadzić). A zaimek 나 schodzi do 저, 말 (moje słowa) do 말씀. Co kluczowe, nigdy nie okazujesz szacunku samemu sobie: *저는 가세요 jest błędne — o sobie zawsze mówi się 저는 가요.

Formy i schematy

Warianty -(으)시-, wybierane według tematu:

-(으)시- pod każdą końcówką (podstawa 가다 -> 가시-):

Specjalne czasowniki honoryfikatywne (zapamiętaj jako zestaw):

Rzeczowniki honoryfikatywne:

Formy pokorne (겸양) — używane o sobie wobec osoby starszej rangą:

Przykłady

Typowe błędy

• 저는 지금 가세요. (Jeoneun jigeum gaseyo.) -> 저는 지금 가요. (Jeoneun jigeum gayo.) — Formy honoryfikatywne wskazują na kogoś innego. Nigdy nie stosuj -(으)시- do siebie; o sobie użyj formy zwykłej.
• 교수님, 시간 계세요? (Gyosunim, sigan gyeseyo?) -> 교수님, 시간 있으세요? (Gyosunim, sigan isseuseyo?) — Posiadanie czegoś wyraża 있으시다 (있- + -으시-). 계시다 jest tylko dla obecności osoby.
• 할아버지께서 신문을 읽세요. (… sinmuneul ikseyo.) -> 할아버지께서 신문을 읽으세요. (… ilgeuseyo.) — 읽다 kończy się na 받침, więc wykładnik to -으시- / -으세요, a nie samo -세요.
• 선생님이 오세요. (Seonsaengnimi oseyo.) -> 선생님께서 오세요. (Seonsaengnimkkeseo oseyo.) — Gdy podmiot jest darzony szacunkiem, partykuła się podnosi: 이/가 -> 께서 (a 은/는 -> 께서는).
• 할아버지께서 밥을 먹어요. (… babeul meogeoyo.) -> 할아버지께서 진지를 드세요. (… jinjireul deuseyo.) — Szanowany podmiot przyjmuje supletywny czasownik 드시다 i honoryfikatywny rzeczownik 진지, a nie zwykłe 먹다/밥.

Wskazówki

• Dwa niezależne pokrętła. Końcówka okazuje szacunek słuchaczowi; -(으)시- okazuje szacunek podmiotowi. 가세요 podnosi oba naraz; 가요 tylko pokrętło słuchacza. Pełny kontrast opisuje lekcja 45.
• -(으)세요 pełni dwie funkcje. Tutaj jest to honoryfikatywne stwierdzenie/pytanie; w lekcji 21 ta sama forma to grzeczna prośba. Jedna forma, rozróżniana przez kontekst — nie dwie rzeczy do zapamiętania.
• Wyćwicz specjalne czasowniki jak rymowankę — jeść 드세요, spać 주무세요, być obecnym 계세요, mówić 말씀하세요. Są bardzo częste, bo używasz ich o rodzicach, nauczycielach i starszych codziennie.
• Szacunek zawsze idzie w parze. Podnieś drugą osobę (-(으)시-, 께서, -님, 드시다) i obniż siebie (저, 드리다, 뵙다, 여쭙다). Zarówno okazanie sobie szacunku, jak i użycie formy pokornej wobec osoby starszej rangą brzmi źle.