W skrócie

Koreańska grzeczność działa na niezależnych pokrętłach. Końcówka zdania okazuje szacunek osobie, do której MÓWISZ — 청자 높임 (cheongja nopim): 합쇼체 / 해요체 / 해체. Znacznik -(으)시- wraz z 께서 okazuje szacunek osobie, o której MÓWISZ — 주체 높임 (juche nopim). A 께 wraz z 드리다 / 뵙다 okazuje szacunek osobie, do której skierowana jest czynność — 객체 높임 (gaekche nopim). Ustaw każde pokrętło pod jego własny cel: możesz być swobodny wobec przyjaciela, a mimo to trzymać pokrętło dziadka -(으)시- podkręcone.

Zasada

Znasz już poszczególne elementy z osobna — 해요체 (lekcja 12), 합쇼체 (lekcja 27), 반말 (lekcja 44) i -(으)시- (lekcja 22). Ta lekcja to siatka: jak się one łączą, przy czym jedna oś nigdy nie narzuca drugiej.

Krok 1 — Trzy pytania, trzy osie

Zanim zbudujesz zdanie, zadaj trzy osobne pytania i odpowiedz na każde na jego własnym pokrętle:

• Do kogo mówię? -> końcówka. Czasownik + -습니다/-ㅂ니다 (합쇼체) / -아/어요 (해요체) / -아/어 (해체).
• O kim jest zdanie (kto działa)? -> -(으)시- na temacie, 이/가 -> 께서, -님 na tytule.
• Do kogo skierowana jest czynność (kto jest odbiorcą)? -> 에게/한테 -> 께, oraz specjalne czasowniki 드리다, 뵙다, 여쭙다, 모시다.

Krok 2 — Oś słuchacza i oś podmiotu tworzą siatkę

Końcówka i -(으)시- poruszają się zupełnie niezależnie. Weź zdanie Dziadek przyszedł i pokręć osobno oboma pokrętłami — ten sam szacunek wobec podmiotu przetrwa na każdym poziomie słuchacza, a zwykły podmiot przyjaciel nigdy nie dostaje -(으)시-:

• Oficjalnie + z szacunkiem: 할아버지께서 오셨습니다. (Harabeojikkeseo osyeotseumnida.)
• Grzecznościowo + z szacunkiem: 할아버지께서 오셨어요. (Harabeojikkeseo osyeosseoyo.)
• Swobodnie + z szacunkiem (wobec bliskiego przyjaciela): 할아버지 오셨어. (Harabeoji osyeosseo.) — pokrętło słuchacza jest zakręcone całkowicie w dół, ale dziadek nadal dostaje -(으)시-. W 반말 께서 zwykle spada do samego rzeczownika, podczas gdy -(으)시- pozostaje — ale oś obiektu 께 wcale się nie rusza (이거 할머니께 드려., Igeo halmeonikke deuryeo.), ponieważ ustala ją osoba, do której dociera czynność, nie słuchacz.
• Swobodnie + zwyczajnie: 친구가 왔어. (Chinguga wasseo.)

Dwa błędy, które dowodzą, że osie są osobne: 저는 가세요 okazuje szacunek tobie samemu (pokrętło podmiotu skierowane w złą stronę), a 할아버지가 왔어 gubi pokrętło podmiotu, które powinno zostać podkręcone. Popraw je na 저는 가요 i 할아버지 오셨어.

Krok 3 — Grzeczność wobec obiektu to trzecia oś

Osobny ruch podnosi osobę, na którą pada czynność — tę, której coś dajesz, którą spotykasz, o którą pytasz, albo którą eskortujesz. Niewielki zbiór czasowników zamienia się na specjalną formę, a tam, gdzie szanowana osoba jest odbiorcą celownikowym, partykuła 에게/한테 podnosi się też do 께. To jest 객체 높임, i jest niezależne od tego, kto wykonuje czynność:

저 (zwykły podmiot) + rzeczownik + 께 + 드리다/여쭙다 — 제가 사장님께 말씀드려요. (Jega sajangnimkke malsseumdeuryeoyo.) — Mówię do szefa. Tutaj ty (저) nie jesteś honorowany, ale szef, jako cel, jest.

Uważaj na partykułę: 드리다 i 여쭙다 biorą 께, ale 뵙다 i 모시다 biorą zwykłe dopełnienie — słownik definiuje je jako 웃어른을 대하여 보다 i 웃어른을 받들다 — więc jest 교수님을 뵈러 가요, nigdy 교수님께 뵈러 가요.

Krok 4 — 압존법 i jego współczesny odwrót

압존법 (apjonbeop) to tradycyjna zasada, według której nie podnosi się podmiotu o średniej randze, gdy mówi się do kogoś jeszcze wyższego rangą. Rozmawiając z dziadkiem o ojcu, klasyczna forma zostawia ojca bez szacunku: 할아버지, 아버지 아직 안 왔어요 (nie 안 오셨어요). Dziś to się w większości wycofało: standard 국립국어원 (표준 언어 예절, 2011) ustanawia zasadę „bez 압존법 w pracy”, więc okazujesz szacunek szefowi nawet mówiąc do wyższego szefa — 부장님, 김 과장님 벌써 가셨어요 (과장 zachowuje -(으)시- przed 부장). 압존법 przetrwało dziś głównie w rodzinie — nawet wojsko oficjalnie z niej zrezygnowało (국방부 지침, 2016), choć niektóre jednostki wciąż zachowują ją nieformalnie. W firmie zachowaj grzeczność wobec osoby ze środka hierarchii.

Formy i schematy

Siatka — oś słuchacza (kolumny) x oś podmiotu (wiersze):

Grzeczność wobec obiektu (객체 높임) — gdy czynność jest skierowana do osoby wyżej postawionej:

Macierz decyzyjna — relacja x sytuacja -> para rejestrów:

Przykłady

Typowe błędy

• 저는 지금 가세요. (Jeoneun jigeum gaseyo.) -> 저는 지금 가요. (Jeoneun jigeum gayo.) — Pokrętło podmiotu wskazuje tylko na innych; nigdy nie włączaj -(으)시- na 저.
• 할아버지가 왔어. (Harabeojiga wasseo.) -> 할아버지 오셨어. (Harabeoji osyeosseo.) — Bycie swobodnym (해체) obniża tylko pokrętło słuchacza. Dziadek nadal jest podmiotem, więc -(으)시- zostaje (a 께서 spada do samego rzeczownika).
• 제가 선생님께 선물을 주셨어요. (Jega seonsaengnimkke seonmureul jusyeosseoyo.) -> 제가 선생님께 선물을 드렸어요. (Jega seonsaengnimkke seonmureul deuryeosseoyo.) — -(으)시- okazałoby tu szacunek podmiotowi (저 = tobie), co jest błędem; żeby podnieść odbiorcę, użyj czasownika podnoszącego obiekt 드리다.
• 선생님한테 물어봤어요. (Seonsaengnimhante mureobwasseoyo.) -> 선생님께 여쭤봤어요. (Seonsaengnimkke yeojjwobwasseoyo.) — Szanowany odbiorca wyzwala razem grzeczność wobec obiektu: 한테/에게 podnosi się do 께, a 묻다 staje się 여쭙다.

Wskazówki

• Trzy pokrętła, ustawiane niezależnie. Słuchacz (końcówka), podmiot (-(으)시- / 께서), obiekt (께 / 드리다 / 뵙다). Przekręcaj każde pokrętło tylko dla osoby, do której faktycznie się odnosi, i sprawdzaj je po kolei.
• Swobodny rejestr nie jest brakiem szacunku wobec podmiotu. Powiedzenie 할아버지 오셨어 do rodzeństwa jest całkowicie normalne — jesteś swobodny wobec rodzeństwa (słuchacza), a mimo to nadal pełen szacunku wobec dziadka (podmiotu). Te dwie rzeczy nigdy nie muszą się zgadzać.
• 압존법 się wycofuje — domyślnie podnoś osobę ze środka hierarchii. We współczesnym miejscu pracy okazuj szacunek swojemu szefowi nawet przed wyższym szefem. Stara zasada „nie podnoś osoby ze środka” dziś żyje głównie w rodzinie.
• Ty sam zawsze jesteś na dole. 저 / 제, oraz pokorne czasowniki 드리다, 뵙다, 여쭙다, 모시다 — ale nigdy -(으)시- przy własnych czynnościach.