W skrócie

Wszystkie te wzorce opierają się na temacie na ます i mówią, jak bardzo otwarta albo zamknięta jest jakaś możliwość. 〜かねない (-kanenai) ostrzega, że coś złego całkiem możliwe, że się stanie; 〜得る／〜得ない (-uru / -enai) stwierdza chłodną, logiczną możliwość albo niemożliwość; 〜ざるを得ない (-zaru o enai) mówi, że okoliczności nie zostawiają wyboru; 〜っこない (-kkonai) to potoczne „nie ma mowy”; a 〜ようがない (-yō ga nai) mówi, że środki, by coś zrobić, po prostu nie istnieją. Naucz się od razu 〜かねる (-kaneru, grzeczne „nie jestem w stanie”), bo wygląda jak przeciwieństwo かねない, a nim nie jest.

Zasada

Krok 1 — wszystko tutaj opiera się na temacie na ます. Weź formę grzeczną, odetnij ます, dołącz. To ten sam rdzeń, który niósł 〜すぎる i 〜やすい w lekcji 40 oraz czasowniki złożone w lekcji 48, więc mechanizm jest znajomy: なります -> なり, 分かります -> 分かり, 連絡します -> 連絡し. Tylko ざるを得ない oraz sąsiedzi „nie mieć wyboru” z Kroku 8 (しかない, よりほかない, わけにはいかない) łamią ten wzorzec, a Kroki 5 i 8 wyjaśniają, jak.

Krok 2 — 〜かねない: ryzyko, i to zawsze złe.

temat na ます + かねない, grzecznie 〜かねません. Znaczy „istnieje realne niebezpieczeństwo, że…, całkiem możliwe, że…”. Kluczowe ograniczenie jest wartościujące: skutek musi być czymś, co mówiący uważa za niepożądane. 大きな事故になりかねません (ōkina jiko ni narikanemasen, to całkiem może spowodować poważny wypadek) jest naturalne; ×成功しかねません nie jest, bo sukces to coś dobrego — to zwykłe 〜かもしれません z lekcji 32.

かねない to słowo ostrzegawcze. Należy do języka wiadomości, komunikatów bezpieczeństwa i starannej mowy, i zwykle następuje po opisie nieostrożnego zachowania, które tworzy ryzyko.

Krok 3 — 〜かねる: fałszywy przyjaciel, którego trzeba nauczyć się razem z nim.

temat na ます + かねる, grzecznie 〜かねます, znaczy „nie jestem w stanie się na to zdobyć, nie mogę tego zrobić”. Nie chodzi o umiejętność — to łagodna odmowa, standardowy biznesowy japoński sposób powiedzenia „nie”: お答えしかねます (o-kotae shikanemasu, nie jestem w stanie odpowiedzieć), 分かりかねます, いたしかねます.

Teraz zestaw obie grzeczne końcówki obok siebie, bo jedna sylaba odwraca znaczenie:

• 〜かねます = nie mogę (odmowa).
• 〜かねません = całkiem możliwe, że się zdarzy (ostrzeżenie).

Pod względem budowy かねない jest przeczeniem かねる; pod względem znaczenia nie jest do niego podobne wcale. Powiedzenie klientowi ×お答えしかねません obiecuje, że możesz mu się wygadać z odpowiedzią.

Krok 4 — 〜得る／〜得ない: możliwość logiczna, w piśmie.

temat na ます + 得る = „to może się zdarzyć”; temat na ます + 得ない = „to nie może się zdarzyć”. Zwykle nie chodzi tu o osobistą umiejętność (lekcja 37) — chodzi o to, czy świat w ogóle dopuszcza takie zdarzenie: 誰にでも起こり得る問題 (dare ni demo okoriuru mondai, problem, który może przydarzyć się każdemu).

Pułapką jest odczyt. W prostym czasie teraźniejszo-przyszłym kanji 得 można odczytać jako うる uru albo える eru — あり得る to zarówno ariuru, jak i arieru, i oba są poprawne. Wszędzie indziej we współczesnym języku — przeczenie, przeszłość, forma grzeczna, forma na て — odczyt jest ustalony na える: あり得ない arienai, あり得ました ariemashita. Nie ma formy ×ariuranai. Rejestr jest oficjalny i książkowy, z wyjątkiem あり得ない, które wymknęło się do mowy potocznej jako wykrzyknienie („niemożliwe!”).

Krok 5 — 〜ざるを得ない: zmuszony, i wcale nie zadowolony.

Weź formę na ない, odetnij ない, dodaj ざるを得ない (-zaru o enai): 行かない -> 行かざるを得ない ikazaru o enai; 食べない -> 食べざるを得ない tabezaru o enai; 来ない -> 来ざるを得ない kozaru o enai. Jedynym nieregularnym jest する, którego podstawą jest tu せ: せざるを得ない sezaru o enai — dokładnie to samo せ, które dało せずに w lekcji 54.

To podwójne przeczenie („nie móc tego nie zrobić”), więc znaczy nie mam innego wyjścia, jak, z wyraźną nutą niechęci. Porównaj z lekcją 35: 〜なければなりません neutralnie zgłasza zasadę albo obowiązek, podczas gdy 〜ざるを得ません mówi, że zewnętrzne okoliczności wymusiły twoją decyzję. Rejestr jest oficjalny pisany i oficjalny mówiony; wśród przyjaciół zabrzmiałoby sztywno.

Krok 6 — 〜っこない: potoczna, stanowcza odmowa.

temat na ます + っこない = „nie ma mowy”. Emfatyczne, lekceważące i tylko w stylu prostym: 分かりっこない wakarikkonai, できっこない dekikkonai, 勝てっこない katekkonai (zbudowane na temacie potencjalnym 勝て). Swobodnie dołącza się do form potencjalnych, i stąd bierze się duża część jego mocy.

Trzymaj je z dala od pisma i wszystkiego, co związane z pracą; neutralnymi odpowiednikami są 〜わけがない i 〜はずがない z lekcji 53.

Krok 7 — 〜ようがない: nie ma żadnego sposobu.

temat na ます + ようがない (także 〜ようもない), gdzie よう to rzeczownik 様 „sposób, środek”. Mówi, że czynność jest zablokowana, bo nie ma dostępnej metody, a nie dlatego, że brakuje ci umiejętności:

• 連絡しようがありません。 (Renraku shiyō ga arimasen.) Nie ma sposobu, żeby się z nim skontaktować — nie mam ani numeru, ani adresu.
• 直しようがありません。 (Naoshiyō ga arimasen.) Nie ma sposobu, żeby to naprawić — przyczyna jest nieznana.

Porównaj to z przeczeniem formy potencjalnej. 連絡できません wskazuje na ciebie: jesteś niezdolny. 連絡しようがありません wskazuje na świat: brakuje środków. Angielskie „I can’t” ukrywa tę różnicę; japoński każe ci wybrać.

Krok 8 — sąsiedzi „nie ma innego wyjścia”. czasownik w formie prostej + しかない (shika nai) to ten codzienny: あきらめるしかありません, nie mam innego wyjścia, jak się poddać. czasownik w formie prostej + よりほか(は)ない (yori hoka (wa) nai) to jego oficjalny, pisany bliźniak. A czasownik w formie prostej + わけにはいかない (lekcja 53) to wersja społeczna — jesteś w stanie, ale nie wolno ci. Emocjonalne wzorce 〜ずにはいられない／〜ないではいられない („nie móc się powstrzymać od czegoś”) należą do innej rodziny i do lekcji 65.

Formy i schematy

Budowa każdego wzorca:

得る - うる tylko w prostym czasie teraźniejszo-przyszłym, える wszędzie indziej:

ざるを得ない w poszczególnych grupach czasowników:

Co każde z nich naprawdę stwierdza:

Drabina rejestrów — ta sama myśl na pięciu poziomach:

Przykłady

Typowe błędy

• 大きな事故になるかねません。 (Ōkina jiko ni naru kanemasen.) -> 大きな事故になりかねません。 (Ōkina jiko ni narikanemasen.) — かねない dołącza się do tematu na ます, nigdy do formy prostej. Powiedz w głowie formę grzeczną, odetnij ます i dołącz: なります -> なり.
• この薬はよく効きかねません。 (Kono kusuri wa yoku kikikanemasen.) -> この薬はよく効くかもしれません。 (Kono kusuri wa yoku kiku kamoshiremasen.) — かねない jest zarezerwowane dla skutków niepożądanych. Dobrą możliwość wyraża かもしれません.
• その質問にはお答えしかねません。 (Sono shitsumon ni wa o-kotae shikanemasen.) -> その質問にはお答えしかねます。 (Sono shitsumon ni wa o-kotae shikanemasu.) — odmowa to かねます. かねません to forma ostrzegawcza i tutaj obiecuje coś przeciwnego, niż zamierzasz.
• 試合を中止しざるを得ませんでした。 (Shiai o chūshi shizaru o emasen deshita.) -> 試合を中止せざるを得ませんでした。 (Shiai o chūshi sezaru o emasen deshita.) — przed ざる czasownik する używa podstawy せ, nigdy し. Ta sama nieregularność co przy せずに.
• 連絡するようがありません。 (Renraku suru yō ga arimasen.) -> 連絡しようがありません。 (Renraku shiyō ga arimasen.) — ようがない też przyjmuje temat na ます: 連絡します -> 連絡し + ようがない.

Wskazówki

• Jedna sylaba, przeciwne znaczenia: かねます kontra かねません. Zapamiętaj je po tym, kto mówi. かねます to urzędnik przy okienku grzecznie ci odmawiający. かねません to komunikat bezpieczeństwa, który cię ostrzega. Jeśli odmawia podmiot-człowiek, to かねます; jeśli grozi sytuacja, to かねません.
• 得る ma jeden elastyczny odczyt i cztery ustalone. Tylko prosty czas teraźniejszo-przyszły może być uru; w chwili, gdy je odmienisz — przeczenie, przeszłość, forma grzeczna, forma na て — jest to eru. W praktyce przeczytasz あり得る i 考え得る jako ariuru i kangaeuru, ale あり得ない powiesz jako arienai.
• できない obwinia ciebie, しようがない obwinia świat. Umiejętność mieszka w formie potencjalnej (lekcja 37); brak jakiejkolwiek metody mieszka w ようがない. Zwróć też uwagę na utrwalone wyrażenie しようがない／しょうがない (shiyō ga nai / shō ga nai), które nie znaczy już „nie ma sposobu, żeby to zrobić”, tylko „nic na to nie poradzę” — jedno z najczęstszych wyrażeń w mówionym japońskim.
• Zanim wybierzesz wzorzec, wybierz poziom rejestru. Ta sama myśl — „niemożliwe” — to っこない do przyjaciela, わけがありません w rozmowie i あり得ません w raporcie. Wstawienie っこない do biznesowego e-maila to błąd rejestru, który uczący się rzeczywiście tu popełniają, i brzmi to lekceważąco.