W skrócie

Japoński wyraża „móc” zmianą samego czasownika: 話す hanasu („mówić”) -> 話せる hanaseru („móc mówić”). Zmieniają się dwie rzeczy naraz — czasownik przyjmuje końcówkę potencjalną, a partykuła dopełnienia を zwykle zmienia się na が: 日本語が話せます Nihongo ga hanasemasu („Umiem mówić po japońsku”). Formalny, pisany odpowiednik to forma słownikowa czasownika + ことができます.

Zasada

Krok 1 — Utwórz formę potencjalną z grupy czasownika. Potrzebne są grupy z Grupy czasowników i forma grzeczna na ます.

• Grupa I (五段): przenieś ostatnią kanę z rzędu -u do rzędu -e i dodaj る (く -> け, す -> せ, む -> め, つ -> て, う -> え). 書く kaku -> 書ける kakeru, 話す hanasu -> 話せる hanaseru, 読む yomu -> 読める yomeru, 待つ matsu -> 待てる materu.
• Grupa II (一段): usuń る i dodaj られる. 食べる taberu -> 食べられる taberareru, 見る miru -> 見られる mirareru.
• する -> できる dekiru. Całkowicie suplementarnie — nie ma ×される w tym znaczeniu.
• 来る -> 来られる korareru. Odczyt pozostaje ko-, dokładnie jak w 来ない konai.

Krok 2 — Każdy czasownik potencjalny to czasownik grupy II. Bez względu na to, czym był wcześniej, gdy tylko kończy się na -eru albo -られる, odmienia się jak 食べる: 話せます, 話せません, 話せた, 話せて, 話せない. To prezent — jeden paradygmat obejmuje wszystkie formy potencjalne, w tym できる.

Krok 3 — Partykuła dopełnienia zmienia się: を -> が. Przy czasowniku potencjalnym to, co było dopełnieniem bliższym, zwykle staje się podmiotem stanu, więc przyjmuje が.

• 日本語を話します Nihongo o hanashimasu („Mówię po japońsku”) -> 日本語が話せます Nihongo ga hanasemasu („Umiem mówić po japońsku”).

が to bezpieczny domyślny wybór, dopóki się uczysz, ale を przetrwało w trzech sytuacjach:

1. Wewnątrz ことができる — tam wewnętrzny czasownik jest zwykłym czasownikiem przechodnim, więc zachowuje を: 日本語を話すことができます.
2. Gdy podmiot jest już oznaczony が, żeby uniknąć dwóch が w jednym zdaniu składowym: 私が漢字を読めます.
3. Gdy fraza dopełnienia jest długa albo oddzielona od czasownika innym materiałem.

Krok 4 — Czasowniki potencjalne są statywne, więc traktuj je jak przymiotniki zdolności. Opisują stan, nie zdarzenie. Nie dokładaj do nich 〜ている dla zwykłej zdolności: ×英語が話せています -> 英語が話せます. (Później spotkasz 〜ています na formach potencjalnych, znaczące „udało się dotąd”, jak w まだ読めていません — na razie zostaw to w spokoju.) Z tego samego powodu niektóre czasowniki, które już są statywne, nie mają własnej formy potencjalnej: 分かる wakaru i ある aru zostają, jakie są — mów 分かります, nie ×分かれます (分かれる to inny czasownik, „dzielić się, rozgałęziać się”). いる to wyjątek, który warto znać: いられる irareru istnieje, ale znaczy „móc zostać, móc pozostać” (ここにいられますか), nie „móc istnieć”.

Krok 5 — Spontaniczne 見える／聞こえる a potencjalne 見られる／聞ける. Japoński rozdziela „widzieć” i „słyszeć” na dwoje, a różnica polega na tym, czy ktokolwiek to wybrał.

• 見える mieru / 聞こえる kikoeru — coś pojawia się w polu widzenia albo dociera do uszu samo z siebie. Bez woli, bez organizowania: góra po prostu tam jest, muzykę po prostu słychać.
• 見られる mirareru / 聞ける kikeru — okoliczności pozwalają ci oglądać albo słuchać: muzeum jest otwarte, są bilety na koncert, mecz jest dziś wieczorem.

A więc 部屋から海が見えます dotyczy twoich oczu i okna; 今夜テレビで試合が見られます dotyczy harmonogramu. Oba biorą が — 見える i 聞こえる są nieprzechodnie i nigdy nie przyjmują を.

Krok 6 — Formalny odpowiednik: forma słownikowa + ことができます. Nominalizuj zdanie składowe za pomocą こと (zob. Nominalizacja z こと i の) i zakończ na できます:

ここで写真を撮ることができます。 Koko de shashin o toru koto ga dekimasu.

Zwróć uwagę na rozdział rejestru, który każdego łapie: czasownik przed こと jest w formie prostej, mimo że zdanie kończy się grzecznie. ×撮りますことができます jest błędne. Ten wzorzec jest dłuższy, cięższy i bardziej formalny — należy do ogłoszeń, regulaminów, instrukcji i tekstów pisanych. W rozmowie zwykłym wyborem jest prosty czasownik potencjalny.

Krok 7 — Rzeczowniki na する biorą できる bezpośrednio. Ponieważ する -> できる, każdy rzeczownik działający z する dostaje swoją formę potencjalną za darmo: 運転する -> 運転できます unten dekimasu, 予約する -> 予約できます. Możesz też wstawić が: 運転ができます. Ale nie używaj tu を: ×運転をできます -> 運転ができます, albo pełne 運転をすることができます.

Krok 8 — Przeczenie potencjalne to grzeczny sposób odmowy. Japoński odmawia, zgłaszając niemożność, nie niechęć. 行きません ikimasen („nie pójdę”) brzmi uparcie; 行けません ikemasen („nie mogę pójść”) to uprzejma forma, a ちょっと chotto łagodzi ją jeszcze bardziej: すみません、明日はちょっと行けません. Samo ちょっとできません chotto dekimasu to standardowa, chroniąca twarz odmowa — znaczy „nie”, nigdy tego nie mówiąc wprost.

Forma, którą jeszcze spotkasz. Dla czasowników grupy II i 来る forma potencjalna 食べられる／来られる zapisuje się i brzmi dokładnie tak samo, jak strona bierna (i forma honoryfikatywna). Tylko partykuły i kontekst je rozróżniają; to rozróżnienie uczy się w Strona bierna 〜（ら）れる. Czasowniki grupy I takiego zderzenia nie mają: 話せる (potencjalna) i 話される (strona bierna) wyraźnie się różnią.

Krok 9 — ら抜き言葉. W codziennej mowie czasowniki grupy II i 来る w formie potencjalnej często tracą ら: 食べられる -> 食べれる tabereru, 見られる -> 見れる mireru, 来られる -> 来れる koreru. To zjawisko jest bardzo rozpowszechnione i będziesz je słyszeć bez przerwy — dodatkowo usuwa zderzenie ze stroną bierną. Nadal jest unikane w piśmie, na egzaminach i w mowie formalnej. Rozumiej to, ale sam twórz pełną formę.

Formy i schematy

Tworzenie formy potencjalnej:

Odmiana czasownika potencjalnego — zawsze grupa II:

Trzy sposoby powiedzenia „móc”:

Spontaniczność a potencjalność:

Przykłady

Typowe błędy

• 日本語を話せます。 (Nihongo o hanasemasu.) -> 日本語が話せます。 (Nihongo ga hanasemasu.) — forma potencjalna zamienia dopełnienie w podmiot stanu, więc を staje się が. Zachowuj を tylko wewnątrz ことができる albo żeby uniknąć drugiego が.
• ピアノを弾けることができます。 (Piano o hikeru koto ga dekimasu.) -> ピアノを弾くことができます。 (Piano o hiku koto ga dekimasu.) — ことができる już znaczy „móc”, więc czasownik przed こと to prosta forma słownikowa. Nigdy nie piętrz dwóch form potencjalnych.
• きられます。 (Kiraremasu.) -> 来られます。 (Koraremasu.) — 来る jest nieregularny i zachowuje odczyt ko- w całej formie potencjalnej, tak jak w 来ない konai.
• ホテルから海が見られます。 (Hoteru kara umi ga miraremasu.) -> ホテルから海が見えます。 (Hoteru kara umi ga miemasu.) — nikt nie zorganizował, żeby morze tam było; kiedy coś po prostu znajduje się w zasięgu wzroku, użyj spontanicznego 見える. 見られる wymaga okoliczności, które pozwalają oglądać.
• 英語が話せています。 (Eigo ga hanasete imasu.) -> 英語が話せます。 (Eigo ga hanasemasu.) — czasowniki potencjalne są statywne. Zdolność wyraża się prostą formą 〜ます, nie przez 〜ている.

Wskazówki

• Jedna reguła obejmuje grupę I: postaw czasownik w kształcie ば, a potem dodaj る. 書く -> 書け(ば) -> 書ける, 読む -> 読め(ば) -> 読める. Jeśli znasz rząd -e tabeli kany, znasz już każdą formę potencjalną grupy I.
• できる to odpowiedź na trzy różne pytania. Jako forma potencjalna znaczy „móc zrobić”; samo w sobie znaczy też „zostać ukończonym” (レポートができました, „raport jest gotowy”) i „powstać” (新しい駅ができます, „powstaje nowa stacja”). To kontekst, nie forma, je rozdziela.
• 行けません to nie いけません. 行けません to „nie mogę pójść” — forma potencjalna od 行く. いけません, zapisane kaną, to „tak nie wolno” z 〜てはいけません z Powinność, konieczność i rada. Brzmią identycznie, więc to kanji wykonuje prawdziwą pracę.
• Odmawiaj przez „nie mogę”, nigdy przez „nie chcę”. 行きません i しません wyrażają decyzję i brzmią chłodno. Grzecznym rozwiązaniem jest przeczenie potencjalne plus złagodzenie: ちょっと行けません, ちょっとできません. Uczący się, którzy tłumaczą „nie zrobię tego” dosłownie, wypadają znacznie ostrzej, niż zamierzali.