W skrócie

Trzy zwykłe czasowniki osiadają na formie て i przestają znaczyć to, co kiedyś: しまう („doprowadzić do końca” / „ojej, no i …”), おく („zrobić coś z wyprzedzeniem, gotowe na później”) i みる („zrobić coś i zobaczyć, jak wypadnie”). Czasownik główny zastyga w formie て; to końcowy element niesie cały czas i grzeczność. Naucz się tej trójki, a ogromna część codziennego japońskiego przestaje brzmieć jak zgadywanka.

Zasada

補助動詞 hojo dōshi („czasownik pomocniczy”) to prawdziwy czasownik, który stracił swoje dosłowne znaczenie i dołączył do formy て. Ponieważ przestał być dosłowny, zapisuje się go kaną: しまう, おく, みる — nigdy 仕舞う, 置く, 見る w tym użyciu. Ten zapis kaną jest dla czytającego sygnałem, że to gramatyka, a nie słownictwo.

Krok 1 — Utwórz formę て czasownika głównego (z lekcji 13). Ona już się nie zmienia.

Krok 2 — Dołącz konstrukcję pomocniczą i odmieniaj tylko ją: 読む yomu -> 読んで yonde -> 読んでしまいました yonde shimaimashita. Wszystko, czego zdanie potrzebuje — czas przeszły, przeczenie, grzeczność, prośba, たい — pojawia się na ostatnim elemencie.

〜てしまう ma dwa odczyty, a kontekst wybiera jeden.

1. Dokonanie do końca — czynność zostaje doprowadzona do końca, często szybciej lub dokładniej, niż oczekiwano. その本は読んでしまいました (Sono hon wa yonde shimaimashita) — „Skończyłem tę książkę, całą”. Takie słowa jak 全部 zenbu („cały”) i もう mō („już”) wzmacniają ten odczyt.
2. Żal / niezamierzona nieodwracalność — to się stało, nie da się tego cofnąć i nie jesteś z tego zadowolony. 忘れてしまいました (wasurete shimaimashita) — „No i zapomniałem”. 落としてしまいました (otoshite shimaimashita) — „Upuściłem to (i teraz przepadło)”.

Oba odczyty to ta sama gramatyka widziana z dwóch stron: czynność jest dokonana i zamknięta. Zdecydowanie najczęstsza jest zwykła forma przeszła 〜てしまった 〜te shimatta — to standardowa reakcja na drobną katastrofę.

〜ておく: zrób to teraz, na przyszłość. Wzór to forma-て + おきます.

1. Przygotowanie. Działasz z wyprzedzeniem, bo coś nadchodzi: 予約しておきます (yoyaku shite okimasu) — „Zarezerwuję to (z wyprzedzeniem)”. 調べておいてください (shirabete oite kudasai) — „Proszę to sprawdzić wcześniej”.
2. Pozostawienie czegoś tak, jak jest. „Przygotowanie” polega tu na tym, żeby tego nie ruszać: そのままにしておく (sono mama ni shite oku) — „zostawić to tak, jak jest”. Tutaj おく zachowuje cień dawnego znaczenia, „położyć/zostawić”.

〜てみる: zrób to i zobacz. forma-て + みます oznacza wykonanie czynności jako eksperymentu, żeby sprawdzić, jaka ona jest: 食べてみます (tabete mimasu) — „Spróbuję tego (i zobaczę, jakie to w smaku)”. Bardzo często pojawia się jako 〜てみたい 〜te mitai („chciałbym spróbować”): 行ってみたいです itte mitai desu.

〜てみる to nie angielskie „try to”. Angielskie „try” obejmuje dwie różne rzeczy, a japoński je rozdziela:

• „spróbować robienia czegoś, żeby zobaczyć, co z tego wyjdzie” -> 〜てみる. 納豆を食べてみました (Nattō o tabete mimashita) — „Spróbowałem natto”.
• „spróbować zrobić coś, podjąć próbę, która może się nie udać” -> 〜（よ）うとする, zbudowane na formie woli i należące do lekcji 38. 納豆を食べようとしました znaczy „usiłowałem zjeść natto” — i sugeruje, że mogło się to nie udać.

Piętrzenie. Konstrukcje pomocnicze mogą się piętrzyć, ale nie w dowolnej kolejności — każda kolejna bierze formę て tego, co już jest, a znaczenia muszą mieć sens w takiej sekwencji. 食べてみてください (tabete mite kudasai, „proszę spróbować to zjeść”) brzmi naturalnie: spróbować -> prośba. 買っておいてください (katte oite kudasai, „proszę to kupić z wyprzedzeniem”) też brzmi naturalnie. Ale ×読んでおいてしまう jest dziwne — „doprowadzić do końca przygotowanie do czytania” to nie jest myśl, którą ktokolwiek ma. Niezależnie od piętrzenia, odmienia się tylko ostatni czasownik.

Gdzie te konstrukcje sąsiadują z formami stanu. Trzy wzorce na formie te łatwo pomylić, bo angielski tłumaczy je wszystkie jako „is …” lub „have …”. Nie są wymienne: 〜ている i 〜てある opisują stan, 〜ておく opisuje czynność, która go tworzy.

Nie w tej lekcji: kierunkowa para 〜ていく／〜てくる (lekcja 39) oraz benefaktyw 〜てあげる／てくれる／てもらう to też konstrukcje pomocnicze, ale każda ma swoją własną lekcję.

Formy i schematy

Budowanie trzech konstrukcji. Forma て czasownika głównego jest ustalona; to konstrukcję pomocniczą odmieniasz.

Odmiana konstrukcji pomocniczej. しまう i おく to grupa I (五段); みる to grupa II (一段).

Zauważ, że おく to czasownik grupy く, więc jego forma て podlega regule いて: 〜ておいて 〜te oite, nigdy ×〜ておって.

Ściągnięcia (mowa potoczna — zob. lekcję 44). Reguła zależy od dźwięczności formy て: forma na て zakończona na て ściąga się z ち／と, a ta na で z じ／ど.

〜てみる nie ma ściągnięcia. Rozpoznawaj pozostałe, ale w swojej własnej mowie grzecznościowej zachowuj pełne formy.

Stan a przygotowanie — kontrast, który warto utrzymać.

Przykłady

Typowe błędy

• 読んでしまました。 (Yonde shimamashita.) -> 読んでしまいました。 (Yonde shimaimashita.) — しまう to czasownik grupy I na う, więc temat grzecznościowy to しまい〜, dokładnie jak 買う -> 買います. Pominięcie い to najczęstszy błąd zapisu w tym wzorcu.
• 飲んでちゃった。 (Nonde chatta.) -> 飲んじゃった。 (Nonjatta.) — ściągnięcie podąża za dźwięcznością już obecną w formie て. Formy na で (czasowniki na ぬ・ぶ・む・ぐ) dają じゃう／じゃった, nigdy ちゃう／ちゃった.
• 映画を見て見ます。 (Eiga o mite mimasu.) -> 映画を見てみます。 (Eiga o mite mimasu.) — identyczne w brzmieniu, błędne na piśmie. Czasownik główny zachowuje swój kanji (見て), ale konstrukcja pomocnicza jest wybielona ze znaczenia i zapisana kaną (みます). To samo dotyczy しまう i おく.
• ホテルを予約しています。 (Hoteru o yoyaku shite imasu.) -> ホテルを予約しておきます。 (Hoteru o yoyaku shite okimasu.) — 〜ている opisuje stan albo czynność w toku; nie może wyrazić „zrobię to z wyprzedzeniem, żeby było gotowe”. To zadanie należy do 〜ておく.
• 納豆を食べようとしました。 (Nattō o tabeyō to shimashita.) -> 納豆を食べてみました。 (Nattō o tabete mimashita.) — jeśli masz na myśli „spróbowałem natto (żeby zobaczyć, jakie jest)”, użyj 〜てみる. 〜（よ）うとする znaczy, że usiłowałeś to zrobić, i sugeruje, że ci się nie udało.

Wskazówki

• Myśl o 〜てしまった jak o „no i …”. To polskie wyrażenie niesie oba odczyty naraz — dokonanie i żal — a to dokładnie ten sam zakres, co po japońsku. Kiedy coś zepsujesz, zapomnisz, upuścisz, zaśpisz albo zjesz ostatni kawałek, to właśnie tej formy sięga rodzimy użytkownik.
• 〜ておく to czasownik podróży i biura. Za każdym razem, gdy po polsku możesz powiedzieć „z wyprzedzeniem”, „wcześniej” albo „gotowe na później”, prawdopodobnie chodzi o japońskie 〜ておく. Zarezerwuj, sprawdź, kup, wydrukuj: 予約しておく, 確認しておく kakunin shite oku, 買っておく.
• Konstrukcje pomocnicze zapisuje się kaną, a tę regułę można czytać wspak. Jeśli po formie て widzisz 見る, 置く albo 仕舞う zapisane kanji, autor ma na myśli dosłowny czasownik — 本を置いて (hon o oite, „odkładając książkę”) to wcale nie 〜ておく.
• Odmienia się tylko ostatni czasownik. Bez względu na to, jak długi jest łańcuch — 買っておいてください, 食べてみてください — formy て przed nim są zastygłe. Początkujący często próbują zrobić grzecznym czasownik główny (×食べますてみます); grzeczność mieszka na końcu zdania i nigdzie indziej.