W skrócie

Nieformalny japoński — タメ口 tameguchi — to nie niedbała odmiana grzecznej mowy. To osobne ustawienie, które wybierasz na podstawie relacji, a nie tematu: kończ zdania formą prostą, pomijaj です i だ, zadawaj pytania samą intonacją i ściskaj długie końcówki w formy ściągnięte (〜ている -> 〜てる, 〜てしまう -> 〜ちゃう, 〜なければ -> 〜なきゃ). Naucz się rozumieć to wszystko już teraz, a sam nadal twórz です／ます, dopóki relacja wyraźnie nie zaprosi cię do czegoś innego.

Zasada

Krok 1 — Wybierz rejestr na podstawie relacji. Japoński oznacza w każdym zdaniu dystans społeczny, a wybór zapada, zanim otworzysz usta.

• です／ます (丁寧体 teineitai) — każdy starszy wiekiem lub rangą, każdy w pracy spoza twojego zespołu, obcy, sklepy, klienci, nauczyciele. To także domyślna forma wobec rówieśnika, którego dopiero poznałeś.
• タメ口 (普通体 futsūtai) — bliscy przyjaciele, koledzy z tego samego rocznika, rodzina i dobrze znani młodsi koledzy. „タメ” znaczy „taki sam” — ten sam rocznik, ten sam poziom.

Koszt błędu jest asymetryczny i to liczy się bardziej niż jakakolwiek forma w tej lekcji. Użycie です／ます wobec bliskiego przyjaciela brzmi chłodno albo sarkastycznie — to drobna wpadka, którą łatwo naprawić. Użycie タメ口 wobec nauczyciela, szefa albo obcej osoby brzmi jak lekceważenie i nie da się tego szybko naprawić. W praktyce to osoba starsza rangą schodzi na luźniejszy rejestr jako pierwsza: kiedy twój 先輩 senpai zaczyna mówić do ciebie formą prostą i powie coś w rodzaju 敬語はいいよ (keigo wa ii yo, „nie musisz być taki formalny”), możesz pójść w jego ślady. Do tego czasu zostań przy grzecznej formie. Uczącego się nigdy nie karze się za grzeczność.

Krok 2 — Odetnij です i だ na końcu. Styl nieformalny używa formy prostej (lekcja 17) jako formy kończącej zdanie, a nie tylko formy zdania podrzędnego.

Czasowniki i przymiotniki na い po prostu tracą ます／です: 行きます -> 行く iku, 高いです -> 高い takai. Rzeczowniki i przymiotniki na な to ciekawszy przypadek. Prosta łączka to だ, ale w żywej mowie zwykle jest po prostu pomijana: 学生です -> 学生。 gakusei, きれいです -> きれい。 kirei. Zachowanie だ (学生だ。) nie jest błędem, ale brzmi stanowczo i kojarzy się z mową męską; goły rzeczownik to neutralna, codzienna forma. Przed よ i ね だ zwykle wraca przy rzeczownikach i przymiotnikach na な: 学生だよ gakusei da yo, きれいだね kirei da ne. Pominięcie jej także tam (学生よ, きれいね) jest częste, ale tradycyjnie brzmi kobieco.

Krok 3 — Zadawaj pytania intonacją, nie か. W mowie nieformalnej nie dodajesz か. Podnosisz ton na końcu: 行く？ (iku?) „idziesz?”, もう食べた？ (mō tabeta?) „już zjadłeś?”. Doczepienie か do formy prostej — 行くか — to nie jest nieformalne pytanie; brzmi ostro, konfrontacyjnie i kojarzy się z mową męską, więc unikaj tworzenia takiej formy.

Krok 4 — Używaj 〜の do wyjaśnień. Wyjaśniające 〜んです z lekcji 20 ma dwie nieformalne postacie, które rozdziela intonacja:

• Wznosząca 〜の？ prosi słuchacza, żeby wyjaśnił sytuację: どうしたの？ (Dō shita no?) „co się stało?”
• Opadająca 〜の。 lub 〜んだ。 daje wyjaśnienie: 明日、試験なんだ。 (Ashita, shiken nan da.) „sprawa w tym, że jutro mam egzamin”.

Te dwie opadające postacie nie są wymienne, a podział przebiega wzdłuż płci. Wznosząca 〜の？ jako pytanie jest neutralna — używa jej każdy mówiący. Opadająca 〜の。 jako stwierdzenie jest kojarzona z mową kobiecą; neutralnym stwierdzeniem jest 〜んだ。. Dlatego 行くの？ „idziesz?” jest bezpieczne dla każdego, podczas gdy 行くの。 „idę, wiesz” brzmi jak mowa kobieca, a 行くんだ。 już nie.

Reguła wstawiania な obowiązuje bez zmian: rzeczownik lub przymiotnik na な przyjmuje な przed の／んだ — 学生なの, 静かなんだ — nigdy ×学生だの.

Krok 5 — Pomijaj partykuły, które nie niosą treści. Mowa nieformalna pomija を, は i が, kiedy kontekst czyni rolę oczywistą: ご飯（を）食べた？, これ（は）何？. Partykuły, które kodują kierunek albo rolę, której nie dałoby się zgadnąć — に, で, へ, から, まで, と — zwykle zostają (に potrafi umknąć w gołym pytaniu o cel: どこ行く？). Pominięcie で w コンビニで買った zamienia zdanie w zagadkę, bo コンビニ mogłoby wtedy być tym, co kupiono.

Krok 6 — Ściągaj. Formy ściągnięte to fonologia, nie nowa gramatyka: długa końcówka zostaje ściśnięta i zawsze da się ją rozwinąć z powrotem. Trzy rodziny obejmują niemal wszystkie przypadki.

• い wypada z 〜ている i form pokrewnych: 見ている -> 見てる, 読んでいる -> 読んでる, 持っていく -> 持ってく.
• ては／では zlewają się w ちゃ／じゃ: 見てはだめ -> 見ちゃだめ, これではだめ -> これじゃだめ. Osobno 〜てしまう ściska się przez 〜ちまう aż do 〜ちゃう (a także 〜でしまう -> 〜じゃう). Obie dochodzą do tej samej postaci ちゃ／じゃ różnymi drogami, więc czytaj całą końcówkę: ちゃ／じゃ stojące przed だめ／いけない to ては／では, natomiast ちゃう／ちゃった to しまう.
• 〜ければ／〜れば kurczą się do 〜きゃ／〜りゃ: dlatego なければ -> なきゃ i 見れば -> 見りゃ to jedna reguła, a nie dwie.

Krok 7 — Rozpoznawaj nieformalne partykuły końcowe zdania. Poza ね i よ (lekcja 11) mowa nieformalna dodaje じゃん (potwierdzenie), 〜っけ (przypomnienie sobie faktu, który powinieneś znać), だろ, かな, さ, oraz mocno nacechowane ぜ／ぞ／わ. Trafiają one na twoje uszy dużo częściej, niż powinny wychodzić z twoich ust. Przyjmuj je biernie, do rozumienia; te nacechowane zostaw tam, gdzie je znalazłeś — w fikcji.

Formy i schematy

Forma grzeczna kontra nieformalna, komórka po komórce. To samo zdanie, dwa ustawienia.

Tabela form ściągniętych. Naucz się rozwijać prawą kolumnę z powrotem w lewą.

〜なきゃ i 〜なくちゃ stoją samodzielnie. ならない／いけません z lekcji 35 jest po prostu pomijane: もう行かなきゃ。 (Mō ikanakya.) to kompletne zdanie, „muszę już iść”.

Nieformalne partykuły końcowe zdania.

Przykłady

Typowe błędy

• 先生、今何してる？ (Sensei, ima nani shiteru?) -> 先生、今何をしていますか。 (Sensei, ima nani o shite imasu ka.) — rejestr zależy od osoby, nie od tego, jak swobodnie brzmi temat. Nauczyciel, szef albo obcy dostają です／ます nawet przy pogawędce.
• 行くか？ (Iku ka?) -> 行く？ (Iku?) — nieformalne pytanie oznacza sama wznosząca intonacja. Dodanie か do formy prostej nie jest nieformalno-grzeczne; brzmi ostro i konfrontacyjnie.
• 学生だの？ (Gakusei da no?) -> 学生なの？ (Gakusei na no?) — przed の i んだ rzeczownik lub przymiotnik na な przyjmuje な, dokładnie tak samo jak przyjmuje な przed んです. だ nigdy tam nie przetrwa.
• コンビニ買った？ (Konbini katta?) -> コンビニで買った？ (Konbini de katta?) — を, は i が można pominąć swobodnie, ale に i で niosą rolę rzeczownika. Pomiń で, a コンビニ wygląda jak to, co kupiono.
• 昨日、映画を見てたです。 (Kinō, eiga o miteta desu.) -> 昨日、映画を見ていました。 (Kinō, eiga o mite imashita.) — nie da się doczepić です do prostej formy przeszłej; ×見たです jest błędne z tego samego powodu. To nie ściąganie tu psuje zdanie: 〜てる odmienia się jak każdy czasownik grupy 一段, więc grzeczna forma ściągnięta 見てました to zwyczajny mówiony japoński. Niemożliwe jest połączenie 〜てた + です.

Wskazówki

• Rozumiej wszystko, twórz wąski wycinek. Mowa nieformalna native speakerów jest ściśnięta do granic możliwości, więc musisz rozszyfrowywać 〜てる, 〜ちゃう i 〜なきゃ natychmiast, żeby nadążyć za rozmową czy serialem. Twoja własna wypowiedź może długo pozostać przy です／ます, nigdy nie brzmiąc źle. Ta asymetria to cała strategia tej lekcji.
• Rozwijaj, nie zapamiętuj. Każda forma ściągnięta rozwija się w coś, co już znasz: 食べちゃった = 食べてしまった, 行かなきゃ = 行かなければ（ならない）, 待ってて = 待っていて. Kiedy pojawi się nieznana końcówka, przepuść ją przez tabelę wstecz, zamiast traktować jako nową gramatykę.
• Uważaj na 役割語 (yakuwarigo, „mowa roli”). Anime i mangi rozdają ぜ, ぞ, わ, あたし i わし, żeby zaznaczyć typ postaci, nie żeby oddać, jak ludzie naprawdę mówią. Kopiowanie ich sprawia, że uczący się brzmi jak postać z kreskówki. かな i ね są bezpieczne wszędzie; resztę lepiej zostawić na poziomie rozpoznawania.
• Krótkie zejście do formy prostej ma znaczenie, to nie błąd. Nawet w grzecznej rozmowie mówiący ześlizgują się w formę prostą przy mruczanej uwadze na boku albo myśli wypowiedzianej na głos — あ、雨だ (A, ame da, „o, pada”). To 独り言 hitorigoto, mówienie do siebie, i nie zmienia to rejestru rozmowy.