W skrócie

Każdy czasownik, przymiotnik i orzeczenie rzeczownikowe ma formę prostą (普通形) z tymi samymi czterema komórkami, które znasz już z ます: czas nieprzeszły, nieprzeszły przeczący, przeszły, przeszły przeczący. Forma prosta to sposób, w jaki słowa są zapisywane w słowniku, w jaki mówią do siebie przyjaciele — i, co najważniejsze, forma, na której buduje się zdanie podrzędne, nawet gdy całe zdanie kończy się grzecznie. Naucz się teraz tych czterech komórek; kolejnych piętnaście lekcji opiera się na nich.

Zasada

Grzeczne formy na ます z lekcji 7 należą na sam koniec zdania. Wszystko, co dzieje się wewnątrz zdania — zdanie czasowe, rzeczownik z przydawką, cytowana myśl — buduje się natomiast na formie prostej. Ta lekcja nie jest więc o „rejestrze potocznym”: to strukturalny mechanizm całego języka.

Krok 1 — Forma słownikowa (辞書形) to twierdząca forma nieprzeszła i nie wymaga żadnej pracy: 書く kaku, 食べる taberu, する suru, 来る kuru. To forma cytowana — ta, którą wpisujesz do słownika i którą glosuje podręcznik.

Krok 2 — Forma na ない (ない形) to forma nieprzeszła przecząca.

• Grupa II: odrzuć る, dodaj ない. 食べる -> 食べない tabenai, 見る -> 見ない minai.
• Grupa I: przesuń końcową kanę -u do jej odpowiednika w rzędzie -a, a potem dodaj ない. 書く kaku -> 書か + ない -> 書かない kakanai; 飲む nomu -> 飲まない nomanai.
• Pułapka う: czasownik zakończony na う przechodzi do わ, nie do あ. 買う kau -> 買わない kawanai, 会う au -> 会わない awanai. Nie ma formy ×買あない — to w to pozostałość ze starszej japońszczyzny i pojawia się regularnie w każdym czasowniku na 〜う.
• Nieregularne: する -> しない shinai, 来る -> 来ない konai (kanji zostaje, zmienia się tylko odczyt ku -> ko).
• ある jest czasownikiem suplementarnym: jego przeczeniem jest po prostu ない nai. Nie ma formy ×あらない. Ale jego „ożywiony” odpowiednik いる jest regularny: いない inai.

Krok 3 — Forma na た (た形) to forma przeszła twierdząca i już ją znasz. Zachodzą w niej dokładnie te same zmiany głoskowe co w formie na て z lekcji 13, czyli て -> た oraz で -> だ. Nie ucz się drugiej tabelki na pamięć: 書いて -> 書いた, 飲んで -> 飲んだ, 行って -> 行った, 食べて -> 食べた, して -> した, 来て -> 来た.

Krok 4 — Forma na なかった (なかった形) to forma przeszła przecząca. Weź formę na ない i potraktuj to ない tak, jakby było przymiotnikiem na い 高い: odrzuć い, dodaj かった. 書かない -> 書かなかった kakanakatta, 来ない -> 来なかった konakatta, ない -> なかった nakatta.

Przymiotniki na い już tak działają. 高い takai -> 高くない takakunai -> 高かった takakatta -> 高くなかった takakunakatta. Grzeczne wersje poznane w lekcji 8 to po prostu te formy plus です; usuń です i masz formę prostą. いい jest jak zawsze nieregularny: よくない, よかった, よくなかった.

Rzeczowniki i przymiotniki na な używają łącznika だ — prostego odpowiednika です: 学生だ gakusei da -> 学生じゃない gakusei ja nai -> 学生だった gakusei datta -> 学生じゃなかった gakusei ja nakatta. (じゃない to forma codzienna; ではない de wa nai to jej pisemny, oficjalny bliźniak.) Przymiotniki na な działają identycznie: 静かだ, 静かじゃない, 静かだった, 静かじゃなかった.

Krok 5 — Prośby przeczące: 〜ないでください. Weź formę na ない, dodaj でください: 撮る -> 撮らない -> 撮らないでください toranaide kudasai („proszę nie robić (zdjęć)”). To dokładne lustrzane odbicie 〜てください.

Bez ください, 〜ないで to łącznik znaczący „nie robiąc X”: 朝ごはんを食べないで、出かけました (Asagohan o tabenaide, dekakemashita) — „Wyszedłem, nie zjadłszy śniadania.” Nie myl tego z 〜なくて, które podaje przyczynę: 分からなくて、困りました (Wakaranakute, komarimashita) — „Nie zrozumiałem, więc miałem problem.”

Krok 6 — Gdzie forma prosta jest obowiązkowa. Praktyczna zasada jest taka, że grzeczność zaznacza się jeden raz, na orzeczeniu kończącym zdanie, a to, co stoi przed nim, jest proste bez względu na to, jak formalne jest całe zdanie. Dlatego ×食べますとき jest błędem, a 食べるとき jest poprawne. Konstrukcje, które naprawdę wymagają formy prostej, poznasz w kolejnych lekcjach: とき (kiedy), と思う (myślę, że), こと／の (nominalizatory), 名詞修飾 (zdania przydawkowe), でしょう (prawdopodobnie). Jedna grupa zachowuje się inaczej i warto poznać ją już teraz: łączniki zdaniowe から／ので (przyczyna), たら (jeśli) i が／けれど (ale) domyślnie przyjmują formę prostą, ale dopuszczają też grzeczną, co podnosi rejestr całego zdania — 日曜日ですから, 今から行きますので, 終わりましたら, 失礼ですが. Czasowniki i przymiotniki na い po prostu wstawiają swoją formę prostą wprost. Tylko だ zachowuje się nietypowo, a tabelka poniżej to mapa tych zależności.

Formy i schematy

Czteroczęściowy paradygmat formy prostej.

Grupa I: końcowa kana przechodzi do rzędu -a, a potem + ない.

Forma na た: skorzystaj z tabelki formy na て, zamieniając て -> た i で -> だ.

Przymiotniki, rzeczowniki i przymiotniki na な.

Co dzieje się z だ przed każdym łącznikiem zależnym (czasowniki i przymiotniki na い dołączają się bez zmian).

Przykłady

Typowe błędy

• 食べますとき (tabemasu toki) -> 食べるとき (taberu toki) — grzeczność zaznacza się raz, na końcu zdania. とき zawsze dołącza się do formy prostej, bez względu na to, jak formalne jest zdanie.
• 買あない (kaanai) -> 買わない (kawanai) — czasowniki zakończone na う przyjmują わ, nie あ. Regularne dla wszystkich: 会う -> 会わない, 使う -> 使わない.
• お金があらない。 (Okane ga aranai.) -> お金がない。 (Okane ga nai.) — ある nie ma regularnego przeczenia; przeczeniem jest ない. Tylko „ożywione” いる jest regularne (いない).
• 学生だので、安いです。 (Gakusei da node, yasui desu.) -> 学生なので、安いです。 (Gakusei na node, yasui desu.) — przed ので, のに i んです łącznik だ zmienia się w な. Przed から zostaje だ.
• この本は高いかった。 (Kono hon wa takaikatta.) -> この本は高かった。 (Kono hon wa takakatta.) — przymiotnik na い odrzuca swoje い przed かった. Nie ma też formy ×高いでした.

Wskazówki

• Forma na た nie kosztuje cię nic nowego. Jeśli umiesz powiedzieć 飲んで, umiesz powiedzieć 飲んだ; jeśli umiesz powiedzieć 書いて, umiesz powiedzieć 書いた. Jedna tabelka, dwa zastosowania — dlatego warto było wydrylować formę na て.
• Każda forma na ない sama jest przymiotnikiem na い. Ten jeden fakt daje ci formę przeszłą (食べなかった), formę łączącą (食べなくて), a później i przysłówkową — wszystko według reguł dla 高い, które już znasz.
• ないで vs なくて: ないで = „nie robiąc / nie rób tego” (食べないで出かけた, 食べないでください); なくて = „ponieważ … nie” (分からなくて、困りました). Angielskie tłumaczenie ściąga oba te znaczenia do jednego „not”, więc zanim wybierzesz formę, sprawdź, o które znaczenie ci chodzi.
• Forma prosta nie oznacza chamstwa — oznacza brak oznaczenia grzeczności. Używa się jej w słownikach, notatkach, pamiętnikach i wewnątrz każdego zdania podrzędnego, nawet w najbardziej formalnym zdaniu, jakie kiedykolwiek napiszesz. To, czy cała rozmowa toczy się w stylu prostym, to osobna decyzja, omówiona później.