W skrócie

Aby powiedzieć „książka, którą przeczytałem”, japoński stawia całe zdanie w formie prostej bezpośrednio przed rzeczownikiem: 私が読んだ本 (watashi ga yonda hon). Nie ma słowa na „who”, „which” czy „that”, nic nie oznacza rzeczownika głównego i nic z niczym się nie zgadza. Jedna zasada — zdanie w formie prostej + rzeczownik — pokrywa każde angielskie zdanie względne, jakiego kiedykolwiek będziesz potrzebować.

Zasada

Angielski buduje zdanie względne za pomocą całej maszynerii: zaimka względnego (who / which / that), stałej pozycji za rzeczownikiem, a czasem przyimka osieroconego na końcu („miasto, w którym mieszkam”). Japoński rezygnuje z tego wszystkiego.

Jedna zasada: zdanie w formie prostej wchodzi przed rzeczownik, dokładnie tam, gdzie stałby przymiotnik.

[ Zdanie w formie prostej ] + Rzeczownik

Porównaj po kolei:

• 高い + 本 -> 高い本 (takai hon) — droga książka
• 私が読んだ + 本 -> 私が読んだ本 (watashi ga yonda hon) — książka, którą przeczytałem

Gramatycznie mają tę samą strukturę. Zdanie przydawkowe to po prostu większy przymiotnik.

Krok 1 — Postaw zdanie w formie prostej. To cały powód, dla którego lekcja 17 była pierwsza. Nawet gdy całe zdanie kończy się grzecznie na です／ます, czasownik wewnątrz przydawki jest prosty: 読む, 読まない, 読んだ, 読まなかった. Napisanie ×読みました本 to jeden z najbardziej rzucających się w oczy błędów uczących się japońskiego.

Krok 2 — Oznacz podmiot wewnątrz zdania przez が, nigdy przez は. は to wskaźnik tematu na poziomie całego zdania, a przydawka nie ma własnego tematu do oznaczenia. 私が読んだ本 jest poprawne, ×私は読んだ本 nie jest. To najczystsza i najbardziej niezawodna reguła は／が w tym języku — wewnątrz zdania przydawkowego podmiot to が (lub の), nigdy temat は. (は przetrwa w niektórych innych, luźniej dołączonych rodzajach zdań podrzędnych, takich jak zdania z から i けど — ale to tylko kontrast wciąga は do przydawki, więc na tym etapie traktuj przydawkę jako obszar wyłącznie が. Dlaczego, wyjaśnia は i が ponownie.)

Krok 3 — Zostaw lukę. Nie powtarzaj rzeczownika głównego. Rzeczownik główny odgrywa pewną rolę wewnątrz zdania, ale ta rola po prostu zostaje pusta — żadnego zaimka, żadnej partykuły. Angielskie „miasto, w którym mieszkam” staje się 私が住んでいる町, bez niczego, co zastępowałoby 町. Powiedz ×私が町に住んでいる町, a powiesz ten rzeczownik dwa razy.

Partykuła samego rzeczownika głównego należy do zdania nadrzędnego. Niezależnie od tego, jakiego przypadka potrzebuje rzeczownik główny, otrzymuje go po przydawce, tak jakby przydawki tam nie było: 私が読んだ本を買いました (kupiłem książkę, którą przeczytałem), 私が住んでいる町は静かです (miasto, w którym mieszkam, jest ciche). Przydawka nigdy nie zmienia kształtu, żeby dopasować się do rzeczownika głównego.

が -> の wewnątrz zdania. W krótkim zdaniu przydawkowym podmiot が może zostać zastąpiony przez の bez zmiany znaczenia:

• 私が読んだ本 = 私の読んだ本 (watashi no yonda hon)
• 父が撮った写真 = 父の撮った写真 (chichi no totta shashin)

Wersja z の jest zwięzła i lekko książkowa. Działa tylko wewnątrz przydawki: w zdaniu głównym の nigdy nie może oznaczać podmiotu, więc 私が本を読みました po prostu nie ma wersji z の (私の本を読みました to inne zdanie — przeczytałem moją książkę, gdzie 私の określa 本). Traci też naturalność w miarę wydłużania zdania: 私が昨日図書館で借りた本 jest neutralne, podczas gdy ?私の昨日図書館で借りた本 już brzmi sztucznie. Zasada praktyczna: krótkie zdanie — dowolna forma; długie zdanie — が.

Nie tylko czasowniki. Przymiotniki na い, przymiotniki na な i rzeczowniki modyfikują rzeczownik w swojej formie przydawkowej, i to właśnie tutaj przymiotniki na な i rzeczowniki różnią się od formy prostej poznanej w lekcji 17. Przymiotnik na な kończy swoją formę nieprzeszłą na な, nie na だ; rzeczownik łączy się przez の, nie przez だ:

• 静かな所 (shizuka na tokoro) — ciche miejsce
• 日本語が上手な人 (Nihongo ga jōzu na hito) — osoba, która dobrze mówi po japońsku
• 病気の人 (byōki no hito) — osoba, która jest chora

Czas wewnątrz zdania jest względny, nie bezwzględny. Prosta forma przeszła た wewnątrz przydawki oznacza „przed wydarzeniem ze zdania głównego”, a forma nieprzeszła oznacza „w trakcie lub po nim” — nie „przeszłość/teraźniejszość względem chwili mówienia”. 明日会う人 (ashita au hito) to osoba, którą jutro spotkam, mimo że 会う jest formą nieprzeszłą; 去年住んでいた町 to miasto, w którym mieszkałem w zeszłym roku. Wybieraj formę, porównując ją z czasownikiem głównym, a nie z chwilą mówienia.

Rzeczowniki czasu i przyczyny działają tak samo. 日本に来たとき (Nihon ni kita toki) — kiedy przyjechałem do Japonii — to nic innego jak zdanie przydawkowe przed rzeczownikiem とき. To samo dotyczy 理由 (riyū, „przyczyna”), 場合 (baai, „przypadek”). Ponieważ wybór czasu przed とき niesie dodatkowe znaczenie, doczeka się osobnego omówienia w Zdaniach czasowych.

Piętrzenie i zagnieżdżanie. Jedna przydawka może być długa: 父が去年京都で撮った写真 mieści podmiot, czas i miejsce w jednym zdaniu. Dwie przydawki mogą też piętrzyć się na jednym rzeczowniku: 母が作ったおいしい料理 (smaczne jedzenie, które ugotowała moja mama). Przydawka wewnątrz innej przydawki też jest dopuszczalna — 私が読んだ本を書いた人 (osoba, która napisała książkę, którą przeczytałem) — ale każdy kolejny poziom zmusza słuchacza do trzymania w pamięci niedokończonego zdania, a mowa rzadko wykracza poza jedno zagnieżdżenie. Gdy zdanie robi się aż tak ciężkie, rodzimi użytkownicy dzielą je na dwa.

Formy i schematy

Co stoi przed rzeczownikiem głównym, według części mowy. Zwróć uwagę na wiersze przymiotnika na な i rzeczownika — ich nieprzeszła forma przydawkowa nie to だ.

Rzeczownik główny może pełnić w zdaniu dowolną rolę. Angielski potrzebuje innego zaimka (albo osieroconego przyimka) dla każdego wiersza; japoński w ogóle się nie zmienia.

Szyk wyrazów w kontrze do angielskiego. Japońską frazę rzeczownikową czytaj od rzeczownika głównego wstecz.

が i の wewnątrz zdania.

Przykłady

Typowe błędy

• 昨日買いましたかばんです。 (Kinō kaimashita kaban desu.) -> 昨日買ったかばんです。 (Kinō katta kaban desu.) — czasownik wewnątrz przydawki jest zawsze prosty, nawet gdy samo zdanie kończy się grzecznie. Grzeczność mieszka wyłącznie na orzeczeniu kończącym zdanie.
• これは私は昨日読んだ本です。 (Kore wa watashi wa kinō yonda hon desu.) -> これは私が昨日読んだ本です。 (Kore wa watashi ga kinō yonda hon desu.) — は oznacza temat całego zdania, a zdanie przydawkowe nie ma własnego tematu. Podmiot w zdaniu podrzędnym = が.
• 私が町に住んでいる町は静かです。 (Watashi ga machi ni sunde iru machi wa shizuka desu.) -> 私が住んでいる町は静かです。 (Watashi ga sunde iru machi wa shizuka desu.) — nie powtarzaj rzeczownika głównego wewnątrz zdania. Japoński zostawia to miejsce puste; nie ma zaimka nawiązującego.
• 日本語を教えているの先生 (Nihongo o oshiete iru no sensei) -> 日本語を教えている先生 (Nihongo o oshiete iru sensei) — zdanie czasownikowe dołącza się do rzeczownika bez niczego dodatkowego. の z 私の本 łączy dwa rzeczowniki i nie ma czego szukać po czasowniku.
• 病気な人 (byōki na hito) -> 病気の人 (byōki no hito) — 病気 to zwykły rzeczownik, więc łączy się przez の. Tylko prawdziwe przymiotniki na な przyjmują な: 静かな所, 上手な人.

Wskazówki

• Buduj i czytaj to wstecz. Weź najpierw rzeczownik główny (本), a potem nawarstwiaj przed nim opis: 読んだ本 -> 私が読んだ本 -> 私が昨日読んだ本. Angielski rozrasta się w prawo, japoński rozrasta się w lewo, a rzeczownik, o którym naprawdę mówisz, zawsze jest ostatnim słowem frazy.
• Zapytaj: „jakiej partykuły brakuje?” Niemal każda przydawka ma jedną pustą lukę. W 私が読んだ本 luka to を (私が本を読んだ); w 私が住んでいる町 to に (私が町に住んでいる). Znalezienie tej luki od razu mówi ci, co znaczy fraza — i powstrzymuje przed jej wypełnieniem. (Rzeczowniki główne takie jak とき, 理由 i 場合 są wyjątkiem: nazywają sytuację, którą opisuje zdanie, zamiast wypełniać w nim lukę.)
• た wewnątrz przydawki nie znaczy „przeszłość”. Znaczy „już zakończone, względem czasownika głównego”. 買った本 w zdaniu o przyszłości to książka, którą (wtedy już) kupię. Oceniaj formę względem zdania głównego, nigdy względem teraźniejszości.
• Jedno zagnieżdżenie to praktyczny sufit. 私が読んだ本を書いた人 da się rozłożyć na czynniki pierwsze, ale druga warstwa zgubi słuchacza. Rodzimi użytkownicy dzielą długie opisy na dwa zdania — ty też powinieneś.