W skrócie

Japoński wyraża „kiedy / zanim / po tym, jak / podczas” stawiając zdanie przed słowem czasu: [zdanie] + とき／前に／あとで. Jedyne, co musisz zrobić dobrze, to dobrać właściwą formę czasownika, a decyduje o niej łącznik, nie czas gramatyczny całego zdania: 前に zawsze przyjmuje formę słownikową, あとで zawsze przyjmuje formę na た, ながら przyjmuje temat na ます. Reszta wynika z tego.

Zasada

Zdanie czasu to nie nowa struktura. To zdanie przydawkowe z lekcji 18 postawione przed rzeczownikiem czasu, a cały ten blok stoi następnie na początku zdania, zwykle z 、 po nim. Zdanie główne stoi na końcu i to ono niesie grzeczność:

[ zdanie, forma prosta ] + とき／前に／あとで、 [ zdanie główne ]

Krok 1 — Postaw czasownik w zdaniu podrzędnym w formie prostej. です／ます występuje wyłącznie w ostatnim orzeczeniu. ×食べますとき jest błędne, niezależnie od tego, jak grzeczne jest zdanie; poprawna postać to 食べるとき…食べます。 To najbardziej widoczny błąd w całym temacie i dotyczy każdego z poniższych łączników.

Krok 2 — Dołącz formę wymaganą przez łącznik.

• Czasownik w formie słownikowej + 前に (mae ni, „zanim”). Rzeczowniki przyjmują の: 食事の前に (shokuji no mae ni, „przed posiłkiem”).
• Czasownik w formie na た + あとで (ato de, „po”). Rzeczowniki przyjmują の: 食事のあとで.
• Czasownik w formie na て + から (te kara, „po tym, jak / gdy już”).
• Temat czasownika na ます + ながら (nagara, „podczas gdy”).
• Forma prosta + とき (toki, „kiedy”). Rzeczowniki przyjmują の, przymiotniki na な przyjmują な.
• Forma prosta nieprzeszła lub ない + うちに (uchi ni, „póki jeszcze jest”). Rzeczowniki przyjmują の: 休みのうちに.
• Czasownik w formie słownikowej + たびに (tabi ni, „za każdym razem”). Rzeczowniki przyjmują の: 会議のたびに.

Krok 3 — Przy wyborze 前に i あとで ignoruj czas zdania głównego. Tu właśnie angielski wprowadza w błąd. Angielski mówi before I go, ale before I went; japoński mówi 行く前に za każdym razem. 前に jest na stałe związane z formą słownikową, a あとで na stałe związane z た, niezależnie od tego, czy całe zdanie mówi o przeszłości, czy o przyszłości:

• 寝る前に、歯を磨きます。 — Zanim idę spać, myję zęby.
• 寝る前に、歯を磨きました。 — Zanim poszedłem spać, umyłem zęby.

Traktuj tę formę jako opis kolejności dwóch zdarzeń, a nie pozycji któregokolwiek z nich względem teraźniejszości. W 前に czasownik zdania podrzędnego jeszcze się nie wydarzył w tym momencie, więc jest nieprzeszły; w あとで jest już zakończony, więc jest w formie た.

Krok 4 — Przy とき czas gramatyczny jest prawdziwy i coś znaczy. W przeciwieństwie do 前に i あとで, とき dopuszcza obie formy, a wybór zmienia znaczenie. Czas wewnątrz とき ocenia się względem zdarzenia głównego, nie względem teraźniejszości — dokładnie ta sama zasada czasu względnego z lekcji 18. Klasyczna para:

• 日本へ行くとき、辞書を買いました。 (Nihon e iku toki…) — kupno miało miejsce, gdy jechanie było jeszcze niedokończone: przed wyjazdem albo w drodze. Kupiłeś to w domu albo na lotnisku.
• 日本へ行ったとき、辞書を買いました。 (Nihon e itta toki…) — jechanie było już zakończone: dotarłeś na miejsce. Kupiłeś to w Japonii.

Zatem 行くとき = w trakcie jechania / zanim dotarłem, 行ったとき = kiedy tam dotarłem / po dotarciu. Zadaj sobie pytanie: w momencie zdarzenia głównego, czy czasownik とき był już zakończony, czy nie?

Krok 5 — ながら ma dwa twarde warunki. Oba zdania muszą mieć ten sam podmiot, a czasownik przy ながら musi być durativny — coś, co trwa (聞く, 歩く, 食べる, 見る), a nie natychmiastowa zmiana (死ぬ, 着く). Zdanie główne to czynność główna, a ながら to czynność towarzysząca: 音楽を聞きながら勉強します znaczy uczę się, mając włączoną muzykę — sedno zdania to nauka. Zamień je miejscami, a zmienisz sens wypowiedzi. Jeśli podmioty się różnią, ながら jest niemożliwe; użyj zamiast tego 間に (poniżej).

Krok 6 — てから kontra あとで. Oba stawiają B po A, ale てから dodaje, że A jest niezbędnym warunkiem wstępnym: B staje się możliwe dopiero, gdy A jest zrobione. 仕事が終わってから帰ります znaczy wracam do domu, gdy praca już się skończy — zakończenie to warunek konieczny. 仕事が終わったあとで帰ります to neutralne stwierdzenie kolejności. てから też naturalnie łączy się w ciąg kroków procedury, dlatego przepisy kulinarne i instrukcje są nim pełne.

Krok 7 — 間 kontra 間に. 間 (aida) i 間に (aida ni) oba znaczą „podczas”, a to に decyduje o kształcie zdania głównego. Samo 間 = czynność główna trwa przez cały ten odcinek czasu: 寝ている間、雨が降っていました (padało przez cały czas, kiedy spałem). 間に = czynność główna dzieje się w jednym punkcie wewnątrz tego odcinka: 寝ている間に、雨が降りました (padało, kiedy spałem — zaczęło się i skończyło w tym czasie). Reguła praktyczna: durativne zdanie główne -> 間, punktowe zdanie główne -> 間に.

Krok 8 — うちに: zanim stan się zmieni. うちに znaczy póki dany stan jeszcze trwa, zanim się zmieni — i to „zanim się zmieni” jest sednem sprawy; to nie neutralne podczas. Dołącza się do prostej formy nieprzeszłej: 若いうちに (wakai uchi ni, „póki jesteś jeszcze młody”), 明るいうちに (akarui uchi ni, „póki jest jeszcze jasno”); do rzeczownika z の: 休みのうちに (yasumi no uchi ni, „póki trwają wakacje”), 今のうちに (ima no uchi ni, „póki jeszcze możesz”); i bardzo często do formy ない: 忘れないうちに (wasurenai uchi ni, „zanim zapomnę”), 雨が降らないうちに (ame ga furanai uchi ni, „zanim zacznie padać”). Zauważ, że ない + うちに tłumaczy się angielskim before („zanim”), a nie while — japoński dosłownie mówi „póki jeszcze nie pada”. Po zdaniu うちに jest zwykle oceniane na poziomie N3; po rzeczowniku to mowa codzienna, i warto już teraz używać 今のうちに. Tak czy inaczej, neutralne podczas niech niesie 間に.

Formy i schematy

Tabela dołączania — szkielet tej lekcji. Forma czasownika jest ustalona przez łącznik. Zapamiętaj tę kolumnę, nie tłumaczenia.

とき według części mowy. To właśnie przy nieprzeszłym wierszu przymiotników na な i rzeczowników uczący się najczęściej się potykają: な i の, nigdy だ.

Temat na ます dla ながら w trzech grupach czasowników:

Uwaga o 来ながら. Temat tworzy się regularnie (来ます -> 来 ki), ale 来る to czasownik zmiany położenia, a nie durativny, więc samo 来ながら jest rzadkie w znaczeniu „robiąc coś w trakcie” — podlega tej samej restrykcji co 着く w Kroku 5, a w rzeczywistych tekstach spotykasz je głównie wewnątrz złożeń (〜て来ながら). Traktuj ten wiersz jako ćwiczenie tematu; prawdziwe zdania z ながら buduj z czasowników durativnych, takich jak 聞く, 歩く, 食べる.

Wybór spośród nachodzących na siebie form:

Przykłady

Typowe błędy

• 日本へ行きますとき (Nihon e ikimasu toki) -> 日本へ行くとき (Nihon e iku toki) — czasownik w zdaniu czasu jest w formie prostej, nawet gdy zdanie kończy się na ます. Grzeczność zaznacza się raz, na ostatnim orzeczeniu.
• 寝た前に、歯を磨きました。 (Neta mae ni, ha o migakimashita.) -> 寝る前に、歯を磨きました。 (Neru mae ni, ha o migakimashita.) — 前に zawsze przyjmuje formę słownikową. Czas przeszły całego zdania mieszka w 磨きました, nie w zdaniu podrzędnym.
• ご飯を食べるあとで、薬を飲みます。 (Gohan o taberu ato de, kusuri o nomimasu.) -> ご飯を食べたあとで、薬を飲みます。 (Gohan o tabeta ato de, kusuri o nomimasu.) — あとで zawsze przyjmuje た, nawet mówiąc o przyszłości. Jedzenie jest w tym momencie opowieści już skończone.
• 音楽を聞くながら、勉強します。 (Ongaku o kiku nagara, benkyō shimasu.) -> 音楽を聞きながら、勉強します。 (Ongaku o kikinagara, benkyō shimasu.) — ながら dołącza się do tematu na ます (聞き-), a nie do formy słownikowej.
• 学生ときアルバイトをしました。 (Gakusei toki arubaito o shimashita.) -> 学生のときアルバイトをしました。 (Gakusei no toki arubaito o shimashita.) — とき jest rzeczownikiem, więc rzeczownik łączy się z nim za pomocą の, a przymiotnik na な za pomocą な: ひまなとき, nie ×ひまのとき ani ×ひまだとき.

Wskazówki

• 前に i あとで nie mają własnego czasu gramatycznego — kodują kolejność. Zapamiętaj parę „前に = 辞書形 (forma słownikowa), あとで = た形” i nigdy więcej nie zaglądaj do czasownika głównego. Angielskie before I went to pułapka, przez którą uczący się piszą ×行った前に; japoński powiedział już „zanim”, więc czasownik w zdaniu podrzędnym pozostaje niedokonany.
• Przy とき zadaj sobie jedno pytanie: czy w momencie zdarzenia głównego ten czasownik był już zakończony? Niezakończony -> forma nieprzeszła (日本へ行くとき, wciąż w podróży). Zakończony -> た (日本へ行ったとき, już na miejscu). Ten sam test wyjaśnia 家を出るとき鍵をかけます (zamknij drzwi na klucz, wychodząc) kontra 家を出たとき雨が降っていました (padało, gdy już byłem na zewnątrz).
• Angielskie while rozdziela się w japońskim na trzy. Ten sam podmiot, dwie równoczesne czynności -> ながら. Różne podmioty albo jedna czynność wewnątrz odcinka czasu drugiej -> 間に. „Póki jeszcze jest, zanim się zmieni” -> うちに. ×子どもが寝ながら掃除しました jest błędne, bo podmioty są różne: powiedz 子どもが寝ている間に掃除しました.
• Uwaga o zapisie. とき i うち w tym gramatycznym znaczeniu zwykle zapisuje się kaną, choć w druku spotkasz też 時 i 内; 前 i 後 zapisuje się kanji, więc 〜たあとで często pojawia się jako 〜た後で. Wszystkie to te same słowa — nie traktuj wersji z kanji jako innego wzorca.