W skrócie

Japoński ma cztery formy warunkowe; te dwie poznajesz jako pierwsze. 〜たら to uniwersalne „jeśli / gdy” — wystarczy dodać ら do znanej Ci już formy przeszłej prostej (行った -> 行ったら). 〜と łączy się z formą słownikową i znaczy „gdy tylko X, Y następuje automatycznie” — prawo natury, maszyny, wskazywanie drogi, nawyki. Reguła, która rozstrzyga wszystko: po と nie możesz pytać, zapraszać, rozkazywać ani ogłaszać decyzji; po たら możesz.

Zasada

Krok 1 — Zbuduj たら: forma przeszła prosta + ら. Nie ma tu nowej odmiany do nauczenia. Weź formę た z lekcji 17 i dołącz na końcu ら. Czasowniki, których forma przeszła kończy się na だ, zachowują dźwięczność: 飲んだ -> 飲んだら nondara.

• 行く -> 行った -> 行ったら ittara
• 食べる -> 食べた -> 食べたら tabetara
• 高い -> 高かった -> 高かったら takakattara
• 静かだ -> 静かだった -> 静かだったら shizuka dattara
• 学生だ -> 学生だった -> 学生だったら gakusei dattara
• Przeczenie: 行かなかった -> 行かなかったら ikanakattara

た tutaj nie jest czasem przeszłym. Oznacza, że czynność zdania podrzędnego jest zakończona przed czynnością zdania głównego; całe zdanie może dotyczyć przyszłości. Grzeczność wyraża się tylko raz, na końcu: 雨が降ったら、行きません。

Krok 2 — Poznaj cztery funkcje たら.

1. Warunek ogólny („jeśli”). Zdanie główne następuje tylko wtedy, gdy warunek jest spełniony: 安かったら、買います。 (Yasukattara, kaimasu.) Jeśli będzie tanie, kupię.
2. Znaczenie czasowe „gdy / po”, dla pewnego zdarzenia w przyszłości. Jeśli zdarzenie na pewno się wydarzy, a niepewny jest tylko moment, wciąż używasz たら: 家に帰ったら、電話します。 (Ie ni kaettara, denwa shimasu.) Gdy wrócę do domu, zadzwonię. Na pewno wrócisz do domu — po angielsku powie się więc „when”, ale po japońsku nadal たら. (Porównaj 帰るとき, „w chwili wracania do domu”, z lekcji 23: 帰ったら oznacza ściśle po przybyciu.)
3. Warunek nierealny („gdybym miał…”). Z czasownikiem stanu lub przymiotnikiem たら swobodnie opisuje sytuację, która nie jest prawdziwa: お金があったら、世界を旅行したいです。 (Okane ga attara, sekai o ryokō shitai desu.) Gdybym miał pieniądze, chciałbym podróżować po świecie.
4. Odkrycie w przeszłości. Gdy zdanie główne jest w czasie przeszłym, たら opisuje to, co odkryłeś, robiąc coś — zwykle coś niespodziewanego, niezależnego od Ciebie: 銀行へ行ったら、閉まっていました。 (Ginkō e ittara, shimatte imashita.) Gdy poszedłem do banku, było zamknięte. Tutaj nie ma już żadnego warunku — to czysta narracja.

もし (moshi, „jeśli”) to opcjonalny sygnał na początku zdania, zapowiadający nadchodzący warunek: もし雨が降ったら、中止です。 Nigdy nie zastępuje たら — to wciąż ら odpowiada za gramatykę — i zwykle się go pomija. Używaj go, gdy warunek jest naprawdę hipotetyczny, a nie przy pewnym zdarzeniu w przyszłości (więc nie z 家に帰ったら).

Krok 3 — 〜たらどうですか podpowiada radę. Weź たら i zakończ zdanie słowami どうですか: 少し休んだらどうですか。 (Sukoshi yasundara dō desu ka.) Może byś trochę odpoczął? Dosłownie „jak by było, gdybyś odpoczął?” — łagodna sugestia, dużo delikatniejsza niż rozkaz.

Krok 4 — Zbuduj と: forma teraźniejsza prosta + と. と łączy się z formą słownikową albo z formą na ない, i nigdy z formą przeszłą, niezależnie od czasu całego zdania. 押す + と -> 押すと; 押さない + と -> 押さないと. Rzeczowniki i przymiotniki na な zachowują swoje だ: 学生だと, 静かだと.

Krok 5 — と znaczy „nieuchronnie”. Zdanie główne jest przedstawione jako automatyczna, niezmienna konsekwencja — nikt jej nie wybiera:

• Prawo natury: 春になると、桜が咲きます。 Nadchodzi wiosna; kwitnienie następuje samo. Żadnej decyzji.
• Maszyny i mechanizmy: このボタンを押すと、切符が出ます。 Tak właśnie działa ta maszyna, za każdym razem.
• Wskazywanie drogi: まっすぐ行くと、右に駅があります。 Stacja nie pojawia się dlatego, że tak zdecydowałeś; po prostu tam jest.
• Powtarzalność nawykowa: 毎朝コーヒーを飲むと、目が覚めます。 Gdy dzieje się X, zawsze następuje Y.

Krok 6 — Twarde ograniczenie dla と. Ponieważ と mówi, że wynik następuje automatycznie, zdanie główne nie może zawierać ludzkiej decyzji. と jest zablokowane przed:

• prośbami — ×〜と、電話してください
• zaproszeniami i sugestiami — ×〜と、行きましょう
• rozkazami — ×〜と、待て
• pozwoleniem — ×〜と、帰ってもいいです
• zamiarem i chęcią — ×〜と、買いたいです ／ ×〜と、買うつもりです

W każdym z tych zdań zamień と na たら, a zdanie stanie się poprawne. たら nie ma takiego ograniczenia — dlatego, gdy nie masz pewności, たら jest bezpiecznym wyborem domyślnym.

Jedno, co と potrafi zrobić, to wystąpić w zdaniu przeszłym, gdy zdanie główne opisuje niezamierzone odkrycie: 窓を開けると、猫が入ってきました。 (Mado o akeru to, neko ga haitte kimashita.) Zdanie z と zostaje w formie nieprzeszłej (開ける), a czas przeszły niesie tylko zdanie główne.

Krok 7 — To と to nie ten sam と, co w cytowaniu. 学生だと思います („myślę, że jest studentem”) to zupełnie inne と — zob. lekcję 25. Warunkowe と łączy dwa zdania składowe; cytujące と oznacza to, co zostało powiedziane lub pomyślane, i po nim występują czasowniki takie jak 言う i 思う.

Dwie kolejne formy warunkowe, 〜ば i 〜なら, dopełniają system na poziomie B1. Pełne porównanie wszystkich czterech — którą wybrać w którym zdaniu — jest omówione w lekcji 51; z たら i と na tym poziomie powiesz już wszystko, czego potrzebujesz.

Formy i schematy

Tworzenie たら — to po prostu forma przeszła prosta plus ら.

Tworzenie と — tylko forma nieprzeszła, nigdy przeszła.

Jak wybrać między nimi.

Przykłady

Typowe błędy

• 駅に着くと、電話してください。 (Eki ni tsuku to, denwa shite kudasai.) -> 駅に着いたら、電話してください。 (Eki ni tsuitara, denwa shite kudasai.) — prośba nie może następować po と. Wszystko, co słuchacz sam postanawia zrobić, wymaga たら.
• 日本へ行くと、写真をたくさん撮りたいです。 (Nihon e iku to, shashin o takusan toritai desu.) -> 日本へ行ったら、写真をたくさん撮りたいです。 (Nihon e ittara, shashin o takusan toritai desu.) — 〜たい to chęć, więc automatyczne と jest zablokowane.
• 高いたら、買いません。 (Takai tara, kaimasen.) -> 高かったら、買いません。 (Takakattara, kaimasen.) — たら buduje się na formie przeszłej: przymiotnik na い musi najpierw stać się 高かった.
• 学生たら、安くなります。 (Gakusei tara, yasuku narimasu.) -> 学生だったら、安くなります。 (Gakusei dattara, yasuku narimasu.) — rzeczowniki i przymiotniki na な przechodzą przez łączkę: だった + ら.
• 窓を開けたと、猫が入ってきました。 (Mado o aketa to, neko ga haitte kimashita.) -> 窓を開けると、猫が入ってきました。 (Mado o akeru to, neko ga haitte kimashita.) — と nigdy nie łączy się z formą przeszłą. Czas pokazuje tylko zdanie główne.

Wskazówki

• Gdy wątpisz, użyj たら. Sięga niemal wszędzie tam, gdzie と, i dodatkowo wszędzie tam, dokąd と nie sięga. Jedyne miejsce, którego nie pokrywa w pełni, to niezmienna prawda ogólna — prawo natury, mechanizm, nawyk — gdzie mówiony japoński zaakceptuje たら, ale と jest standardowym i wyraźnie bardziej naturalnym wyborem. Użycie と tam, gdzie wymagane jest たら, jest z kolei po prostu niegramatyczne.
• Sprawdź, czy w zdaniu głównym jest ludzka decyzja. Zapytaj: „czy ktoś wybrał ten skutek?”. Jeśli tak — prośba, plan, chęć, rozkaz — drzwi do と są zamknięte. Jeśli skutek po prostu się dzieje, と jest dostępne i zwykle jest wyborem bardziej naturalnym.
• Nie ufaj angielskim słowom „when” i „if”. Angielskie „when I get home” i „if it rains” oba wychodzą po japońsku jako たら; a japońskie と często tłumaczy się jako „when”, mimo że jest formą warunkową. Decyduj według japońskich kryteriów (automatyczne czy wybrane, forma nieprzeszła czy przeszła), a nie według tego, od jakiego angielskiego słowa zacząłeś.
• 〜ないと warto zapamiętać jako całość. 眼鏡をかけないと、見えません — „jeśli nie…, to…”. W mowie potocznej zdanie główne często pomija się całkowicie, zostawiając samo 早く行かないと…… („lepiej się pospieszę”), co prowadzi prosto do wzorców powinności z lekcji 35.