W skrócie

Aby zrelacjonować to, co ktoś powiedział, pomyślał lub napisał, ujmij całe zdanie podrzędne w formie prostej, doczep na końcu と (to) i zakończ czasownikiem 言う, 思う, 聞く i podobnymi: 明日来ると言いました (ashita kuru to iimashita, „powiedział, że przyjdzie jutro”). Aby zrelacjonować pytanie, zamknij zdanie podrzędne słowem かどうか (ka dō ka, czy) dla pytań rozstrzygnięcia, albo wyrazem pytającym plus か dla pytań szczegółowych: 来るかどうか分かりません (kuru ka dō ka wakarimasen, „nie wiem, czy on przyjdzie”).

Zasada

Krok 1 — Cytowane zdanie jest w formie prostej, bez względu na czasownik główny.

To jest punkt lekcji dotyczący rejestru. Grzeczność wyraża się tylko raz, na samym końcu zdania. Wszystko wewnątrz zdania z と spada do formy prostej z lekcji 17, nawet gdy czasownik relacjonujący to 〜ます:

• ×行きますと言いました -> 行くと言いました (iku to iimashita) powiedział, że pójdzie
• ×高いですと思います -> 高いと思います (takai to omoimasu) myślę, że jest drogie

Rzeczowniki i przymiotniki na な zachowują przed と swoją prostą łączkę だ: 学生だと思います (gakusei da to omoimasu), 便利だと言いました (benri da to iimashita). Nie podstawiaj tu です.

Krok 2 — Cytat bezpośredni z 「」と a cytat pośredni z と.

Cytat bezpośredni oddaje słowa dokładnie, wewnątrz 「」 — a ponieważ są to własne słowa mówiącego, ます i です przetrwają wewnątrz nawiasów. Cytat pośredni parafrazuje, więc podlega zasadzie z Kroku 1.

• 田中さんは「今、忙しいです」と言いました。 — bezpośredni, dosłowny
• 田中さんは今忙しいと言いました。 — pośredni, forma prosta w środku

Czasowniki łączące się z と: 言う iu (mówić), 思う omou (myśleć), 聞く kiku (słyszeć / pytać), 答える kotaeru (odpowiadać), a także pisemne 書いてある kaite aru (jest napisane, zob. lekcję 16).

Krok 3 — Japoński nie przesuwa czasu.

Angielski cofa czas w relacji („he said he would come”). Japoński tego nie robi. Czas jest lokalny dla własnego zdania: czas wewnątrz cytatu liczy się od chwili, w której słowa zostały wypowiedziane, a nie od teraz. Jeśli jego słowa brzmiały 「行きます」, relacja zostaje w formie nieprzeszłej:

• 行くと言いました。 Powiedział, że pójdzie. (jeszcze nie poszedł, gdy to mówił)
• 行ったと言いました。 Powiedział, że poszedł. (już poszedł, gdy to mówił)

Nigdy więc nie „przenoś czasu” z relacji — po prostu zachowaj ten czas, którego użył pierwotny mówiący.

Krok 4 — 思います, 思っています, 言っていました.

Tych trzech form nie można używać zamiennie:

• 〜と思います — moja własna opinia, w tej chwili. Tylko mówiący. Używaj jej do ocen, przypuszczeń i grzecznego sprzeciwu.
• 〜と思っています — opinia przemyślana, trwała, utrzymywana przez dłuższy czas. To kluczowa forma, gdy mowa o myślach innych osób: ×彼は行きたいと思います jest błędne, poprawne jest 彼は行きたいと思っています. Samo 思います nie daje Ci prawa twierdzić, że masz bezpośredni dostęp do cudzego umysłu.
• 〜と言っていました — relacjonowanie tego, co ktoś powiedział; brzmi łagodniej i bardziej naturalnie w rozmowie niż 言いました, które brzmi jak formalne oświadczenie do protokołu.

Dwa kolejne przydatne nawyki: japoński przeczy wewnątrz cytatu, więc „nie sądzę, że będzie padać” to 降らないと思います (furanai to omoimasu), a nie ×降ると思いません. A 〜(よ)うと思います (forma woli + と思う) wyraża osobisty zamiar — 日本へ留学しようと思います (Nihon e ryūgaku shiyō to omoimasu, „myślę o studiach w Japonii”) — co dokładnie omawia lekcja 38.

Krok 5 — という: nazywanie i definiowanie.

Rzeczownik + という + rzeczownik wprowadza nazwę, której słuchacz może nie znać: 田中という人 (Tanaka to iu hito, „osoba nazywana Tanaka”), 『雪国』という本 (“Yukiguni” to iu hon, „książka pod tytułem Yukiguni”). Dosłownie „osoba, którą nazywa się Tanaka”.

Dwie pochodne konstrukcje:

• 〜ということ zamyka całe zdanie jako fakt: 会議が中止になったということです。 (Kaigi ga chūshi ni natta to iu koto desu.) To znaczy, że spotkanie zostało odwołane.
• 〜というのは〜のことです to standardowy sposób definiowania terminu: 「明日」というのは金曜日のことです。 (“Ashita” to iu no wa kin’yōbi no koto desu.) „Jutro” znaczy piątek.

Krok 6 — って to potoczne と.

W mowie potocznej って zastępuje と w cytowaniu — 明日来るって言ってた (ashita kuru tte itteta) — i może nawet kończyć zdanie samodzielnie jako znacznik „podobno”: 明日は休みだって。 (Ashita wa yasumi datte.) Podobno jutro jest wolne. Osobno, って pełni też funkcję は jako potoczny wskaźnik tematu: 田中さんって面白い人だね。 (Tanaka-san tte omoshiroi hito da ne.) Ponieważ って jest potoczne, trzymaj resztę zdania też w rejestrze potocznym — i unikaj go w piśmie, na egzaminach i w mailach służbowych.

Krok 7 — Pytania zależne: かどうか oraz 疑問詞 + か.

Pytanie wewnątrz większego zdania traci swój znak zapytania i swoje ます, i jest zamykane przez か:

• Pytanie rozstrzygnięcia -> zdanie proste + かどうか. 来ますか -> 来るかどうか分かりません。 (Kuru ka dō ka wakarimasen.) Nie wiem, czy on przyjdzie.
• Pytanie szczegółowe -> wyraz pytający już w środku + か. 何が起きましたか -> 何が起きたか分かりません。 (Nani ga okita ka wakarimasen.) Nie wiem, co się stało. Oraz どこにあるか教えてください。 (Doko ni aru ka oshiete kudasai.) Proszę powiedzieć mi, gdzie to jest.

Zdanie szczegółowe jest już oznaczone jako pytanie przez swój wyraz pytający, więc bierze proste か i nigdy かどうか. Zwróć też uwagę, że czasownik w zdaniu zależnym jest prosty, nawet w zdaniu w pełni grzecznym: ×どこにありますか教えてください jest błędne.

Przed かどうか łączka だ znika: 学生かどうか (nie ×学生だかどうか), 便利かどうか (nie ×便利だかどうか). Porównaj Krok 1, gdzie だ zostaje przed と — tę asymetrię warto zapamiętać w parze.

Typowe czasowniki główne: 分かる (wiedzieć/rozumieć), 知っている, 覚えている, 聞く (pytać), 調べる (sprawdzać), 教える (mówić/informować), 決める (decydować).

Nie w tej lekcji. か w 何か nani ka (coś), 誰か dare ka (ktoś) doczepia się do pojedynczego słowa i tworzy zaimek; か tutaj zamyka całe zdanie. 何か食べます znaczy „coś zjem”, 何を食べるか分かりません znaczy „nie wiem, co zjem”. Zob. Zaimki nieokreślone i przeczące.

Formy i schematy

Co stoi przed と, a co przed かどうか — だ to pułapka:

Rodzina と — cztery funkcje, jedna partykuła:

Samodzielne pytanie -> pytanie zależne:

Przykłady

Typowe błędy

• 田中さんは行きますと言いました。 (Tanaka-san wa ikimasu to iimashita.) -> 田中さんは行くと言いました。 (Tanaka-san wa iku to iimashita.) — cytat pośredni jest w środku prosty. ます pojawia się tylko między 「」, w cytacie dosłownym.
• 学生だかどうか分かりません。 (Gakusei da ka dō ka wakarimasen.) -> 学生かどうか分かりません。 (Gakusei ka dō ka wakarimasen.) — だ przetrwa przed と, ale znika przed かどうか. To samo słowo, przeciwne reguły.
• 何を食べるかどうか分かりません。 (Nani o taberu ka dō ka wakarimasen.) -> 何を食べるか分かりません。 (Nani o taberu ka wakarimasen.) — かどうか jest tylko dla pytań rozstrzygnięcia. Wyraz pytający już uczynił zdanie pytaniem, więc zamyka je samo か.
• 彼は日本へ行きたいと思います。 (Kare wa Nihon e ikitai to omoimasu.) -> 彼は日本へ行きたいと思っています。 (Kare wa Nihon e ikitai to omotte imasu.) — 〜と思います wyraża Twoją własną bieżącą opinię. Cudzy umysł wymaga 〜と思っています.
• どこにありますか教えてください。 (Doko ni arimasu ka oshiete kudasai.) -> どこにあるか教えてください。 (Doko ni aru ka oshiete kudasai.) — pytanie zależne nie jest zdaniem pytającym: czasownik przechodzi do formy prostej, a か jest tu wskaźnikiem zamykającym zdanie, a nie grzecznościową partykułą pytającą.

Wskazówki

• Najpierw cytat, na końcu czasownik — lustrzane odbicie angielskiego. Angielski mówi „He said that…”, a potem podaje treść; japoński najpierw ładuje treść, a czasownik relacjonujący ląduje na samym końcu. Gdy mówisz, ustal całe cytowane zdanie, zanim otworzysz usta, a dopiero potem dodaj と言いました.
• と to szew, w którym kończy się grzeczność. Wszystko na lewo od と jest w formie prostej; wszystko na prawo niesie rejestr. Jeśli słyszysz ます tuż przed と, coś poszło nie tak.
• かどうか to dosłownie „か + どう + か” — „czy to X, czy jak to jest?” どうか to połowa „czy nie”, i właśnie dlatego nie może wystąpić po wyrazie pytającym: 何 już dostarcza „co”, więc dla どうか nie zostaje nic do zrobienia.
• って to と w potocznym przebraniu. Jest wszędzie w mówionym japońskim i pełni też funkcję potocznego は, więc naucz się go rozpoznawać wcześnie — ale pisz と we wszystkim, co będzie czytane.