W skrócie

Japoński ma setki czasowników w parach: nieprzechodni na „to się dzieje” (ドアが閉まります doa ga shimarimasu, „drzwi się zamykają”) i przechodni na „ktoś to robi” (ドアを閉めます doa o shimemasu, „zamykam drzwi”). Nieprzechodni bierze が, przechodni bierze を — a wybór złej połowy pary to najsłyszalniejszy błąd poziomu A2. Gdy masz pary, 〜てある pozwala opisać stan i zasugerować, że ktoś celowo go ustawił.

Zasada

Angielski używa jednego czasownika do obu ról: „the door closes” i „I close the door”. Japoński używa dwóch różnych czasowników, a końcówka mówi, który jest który.

Krok 1 — Ustal, czy opisujesz zdarzenie, czy nazywasz sprawcę.

• Brak sprawcy w polu widzenia, rzecz po prostu to robi -> nieprzechodni (自動詞 jidōshi), partykuła が.
• Ktoś działa na rzecz -> przechodni (他動詞 tadōshi), partykuła を.

Krok 2 — Dopasuj partykułę do czasownika, nie do znaczenia. Schemat jest sztywny:

• Rzeczownik + が + czasownik nieprzechodni: 電気がつきました (denki ga tsukimashita) — „światło się zapaliło.”
• Rzeczownik + を + czasownik przechodni: 電気をつけました (denki o tsukemashita) — „zapaliłem światło.”

Nie wolno ich mieszać. ×電気をつきました jest niegramatyczne, nie tylko dziwne.

Krok 3 — Ucz się końcówek, nie piętnastu izolowanych słów. Pary buduje się z niewielkiej liczby powtarzalnych kształtów. Czasownik kończący się na 〜su prawie zawsze jest czasownikiem sprawcy (消す, 出す, 落とす, 直す), a kończący się na 〜aru prawie zawsze czasownikiem „dzieje się” (閉まる, 始まる, 決まる). 〜eru nie ufaj tak samo: 消える kieru i 割れる wareru kończą się na 〜eru i są nieprzechodnie. Zobacz tabelę rodzin poniżej.

Japoński woli nieprzechodni. Tam gdzie angielski mówi „they cancelled the meeting” albo „I broke a glass”, zwykły japoński mówi 会議が中止になりました albo コップが割れました (koppu ga waremashita, „szklanka się stłukła”). Nazwanie sprawcy traktuje się jako informację dodatkową: jeśli nie ma znaczenia, pomiń go i pozwól nieprzechodniemu nieść zdanie. Dlatego drzwi w pociągu mówią ドアが閉まります, a nie „zamykamy drzwi.”

〜てある: stan, który ktoś zrobił. Weź czasownik przechodni, postaw go w formie na て i dołącz ある:

Rzeczownik + が + V(przechodni)-て + あります

窓を開ける -> 窓が開けてあります (mado ga akete arimasu) — „okno jest otwarte (ktoś je otworzył, celowo, i zostawił tak).” Posiłkowy to zawsze ある, nigdy いる, bez względu na rzeczownik — istnieje sytuacja, nie przedmiot. Odmienia się jak ある: あります／ありません／ありました。

Trójdzielny kontrast — ucz się go jako jednego systemu.

Pierwsze dwa opisują tę samą fizyczną scenę; różni się tylko implikacja. 〜てある odpowiada na „kto to ustawił?” bez nazywania nikogo. 〜ておく to czynność, która produkuje stan 〜てある — należy do konstrukcji pomocniczych na te, więc tu traktuj ją tylko jako drugi koniec tej samej historii.

Wariant z を. Spotkasz też Rzeczownik + を + V-てあります: ホテルを予約してあります (hoteru o yoyaku shite arimasu) — „mam zarezerwowany hotel (to załatwione).” Przy が nacisk pada na przedmiot i jego stan; przy を na to, że zadanie jest już zrobione, dlatego czuje się blisko 〜ておく.

Jeden twardy limit: 〜てある dokleja się tylko do czasowników przechodnich. ×窓が開いてあります jest niemożliwe, bo 開く jest nieprzechodni. Jeśli chcesz stan czasownika nieprzechodniego, użyj 〜ている.

Formy i schematy

Główne pary. Lewa kolumna bierze が, prawa bierze を.

(I) = grupa I 五段, (II) = grupa II 一段 — potrzebujesz tego do formy na て.

Powtarzalne kształty. Cztery rodziny pokrywają prawie wszystko powyżej.

Budowanie 〜てある.

Przykłady

Typowe błędy

• ドアを開きました。 (Doa o akimashita.) -> ドアを開けました。 (Doa o akemashita.) — 開く czytane aku to połowa nieprzechodnia i nigdy nie może brać を. Żeby nazwać siebie sprawcą, potrzebujesz przechodniego 開ける. (To samo kanji czytane hiraku to inny czasownik, który bierze を — 本を開く hon o hiraku, „otworzyć książkę” — ale dla drzwi i okien codzienna para to 開く aku ／ 開ける akeru.)
• 電気が消えてあります。 (Denki ga kiete arimasu.) -> 電気が消してあります。 (Denki ga keshite arimasu.) — 〜てある buduje się tylko na czasowniku przechodnim. 消える jest nieprzechodni; potrzebujesz jego partnera 消す.
• 窓が開けています。 (Mado ga akete imasu.) -> 窓が開いています。 (Mado ga aite imasu.) — czasownik przechodni plus ている opisuje kogoś w trakcie czynności, więc potrzebuje osoby i を (先生が窓を開けています). Dla zwykłego stanu okna użyj nieprzechodniego.
• 会議が始めます。 (Kaigi ga hajimemasu.) -> 会議が始まります。 (Kaigi ga hajimarimasu.) — zdarzenie, które po prostu się zaczyna, bierze nieprzechodni. Użyj 始める tylko gdy ktoś coś zaczyna: 会議を始めます。
• 財布が見つけました。 (Saifu ga mitsukemashita.) -> 財布が見つかりました。 (Saifu ga mitsukarimashita.) — „znalazło się” to 見つかる z が; „znalazłem” to 財布を見つけました z を. Partykuła i czasownik muszą się zgadzać.

Wskazówki

• Śledź samogłoskę przed る. W większości par czasownik przechodni ma e w sylabie przed końcówką (閉めmeる, 始めmeる, 決めmeる, 開けkeる), a nieprzechodni ma a albo i (閉まmaる, 始まmaる, 落ちchiる). To nie prawo — rodzina 〜eru／〜u idzie w drugą stronę, więc 割れる wareru jest nieprzechodni, a 割る waru przechodni — ale wszędzie indziej to wiarygodne pierwsze zgadywanie.
• Ucz się każdej pary jako jednej fiszki, z doklejoną partykułą: 「ドアが閉まる／ドアを閉める」. Nauka 閉まる i 閉める w osobne dni to sposób, w jaki uczący się zgadują przez lata.
• Szyldy i ogłoszenia żyją na tych formach. Publiczne brzmienie jest przytłaczająco nieprzechodnie albo 〜てある: ドアが閉まります (doa ga shimarimasu) w pociągach, ここに書いてあります (koko ni kaite arimasu, „jest tu napisane”), gdy ktoś wskazuje na ogłoszenie. Jeśli szyld Cię myli, najpierw zapytaj, której połowy pary używa.
• Nie słysz angielskiej strony biernej. 窓が開けてあります to nie „okno zostało przez kogoś otwarte” jako zdanie w stronie biernej — japoński ma na to prawdziwą stronę bierną, a ta niesie inny smak, często niedogodności. 〜てある jest spokojne i praktyczne: rzecz jest gotowa.