W skrócie

Japoński nie ma osobnych słów na coś, nic i cokolwiek. Buduje wszystkie trzy z wyrazów pytających, które już znasz, dodając jedną z trzech końcówek: か = coś-, も (plus czasownik przeczący) = nic-, でも = cokolwiek-. Tak więc 何 nani (co) daje 何か nani ka (coś), 何も〜ません nani mo …-masen (nic) i 何でも nan demo (cokolwiek).

Zasada

Cały ten system to jedno słowo pytające plus jeden z trzech przyrostków. Naucz się tych trzech przyrostków, a dostaniesz w prezencie około piętnastu zaimków.

Krok 1 — 疑問詞 + か = nieokreślony („coś-”)

Dołącz か do wyrazu pytającego, a otrzymasz niejasny, egzystencjalny człon zbioru: 何か nani ka (coś), 誰か dare ka (ktoś), どこか doko ka (gdzieś), いつか itsu ka (kiedyś, pewnego dnia), どれか dore ka (jedno z nich).

Zachowują się jak zwykłe frazy rzeczownikowe, a orzeczenie zostaje twierdzące: 何か食べます。 (Nani ka tabemasu., „Coś zjem.”)

W pytaniu wyrazy nieokreślone z か zamieniają pytanie o co w pytanie tak/nie. Porównaj:

• 何を食べましたか。 (Nani o tabemashita ka.) — „Co zjadłeś?” — oczekuje w odpowiedzi konkretnej potrawy.
• 何か食べましたか。 (Nani ka tabemashita ka.) — „Czy zjadłeś coś?” — oczekuje はい lub いいえ.

To najbardziej użyteczny kontrast w tej lekcji. W grze są dwa różne か: końcowa partykuła pytająca z Pytań z か i wyrazami pytającymi oraz nieokreślone か przyklejone do 何. Zwróć uwagę, że 何か食べましたか。 niesie oba naraz.

Krok 2 — 疑問詞 + も + orzeczenie przeczące = zgoda przecząca („nic-”)

Dołącz も, a zdanie musi kończyć się przeczeniem: 誰も来ません (dare mo kimasen, „nikt nie przychodzi”), 何もありません (nani mo arimasen, „nic nie ma”), どこにも行きません (doko ni mo ikimasen, „nigdzie nie idę”).

Zwróć uwagę, co się dzieje strukturalnie. 誰も nie jest słowem przeczącym — znaczy coś w rodzaju „choćby jedna osoba”. Przeczenie mieszka, jak zawsze w japońskim, w końcówce czasownika na końcu zdania. Obie połówki działają jak rama, dokładnie jak あまり〜ない z Przysłówków częstotliwości i stopnia: gdy raz powiesz 誰も, jesteś zobowiązany zakończyć na ません lub ない.

Ta sama rama obejmuje liczniki i ilości: 一つも hitotsu mo (ani jednego), 一度も ichido mo (ani razu), 一人も hitori mo (ani jednej osoby).

Krok 3 — 疑問詞 + でも = dowolny wybór („cokolwiek-”)

Dołącz でも, a otrzymasz przeciwieństwo ograniczenia: 何でも nan demo (cokolwiek zechcesz), 誰でも dare demo (ktokolwiek), どこでも doko demo (gdziekolwiek), いつでも itsu demo (o dowolnej porze), どれでも dore demo (którekolwiek). Orzeczenie jest twierdzące, a ton przyzwalający: 何でもいいです。 (Nan demo ii desu., „Wszystko jedno.”)

Uważaj na angielskie słowo any, które pokrywa zarówno krok 2, jak i krok 3. „Nigdzie nie poszedłem” to wzorzec も (どこにも行きませんでした); „Pójdę gdziekolwiek” to wzorzec でも (どこでも行きます). Angielski używa jednego słowa, japoński — dwóch różnych konstrukcji.

Krok 4 — Zdecyduj, co dzieje się z partykułą przypadka

Tu uczący się tracą punkty, a reguła rozgałęzia się w zależności od przyrostka:

• Z も, が i を naprawdę znikają. 何も買いません, 誰も来ません — nigdy ×何もを買いません ani ×誰もが来ません. W znaczeniu „nic-” formy na も są utrwalonymi frazami przysłówkowymi, a nie rzeczownikiem plus partykułą przypadka, więc nie ma tu miejsca na が ani を. (誰もが owszem istnieje, ale to twierdzące „wszyscy” — 誰もが知っています, „wszyscy wiedzą” — a nigdy przeczące „nikt”.)
• Z か, が i を zwykle się pomija, ale są dopuszczalne. 何か食べます i 誰か来ました to formy neutralne; 何かを食べます i 誰かが来ました są równie poprawną japońszczyzną — partykuła po prostu dodaje odrobinę nacisku.
• に, へ, で, と przetrwają, ale zajmują różne pozycje w zależności od przyrostka. Z か partykuła idzie po: どこかに行きます. Z も i でも partykuła idzie przed: どこにも行きません, どこにでも行きます.

Tak więc para do zapamiętania to どこかに doko ka ni kontra どこにも doko ni mo. Nie używa się ani ×どこにか, ani ×どこもに.

Krok 5 — ある i いる wciąż dzielą się według ożywioności

Przeczenie ich nie scala. Rzeczy używają ある: 何もありません (nani mo arimasen, „nic nie ma”). Ludzie i zwierzęta używają いる: 誰もいません (dare mo imasen, „nikogo nie ma”). Zob. Istnienie: あります／います i wyrazy położenia.

Nie w tej lekcji.

〜か w znaczeniu „czy” wewnątrz zdania zależnego — 何を食べるか分かりません (nani o taberu ka wakarimasen, „nie wiem, co zjem”) — wygląda podobnie, ale to inna konstrukcja: tam か zamyka pytanie zależne, a nie tworzy zaimek. Naucza się tego w Cytowaniu と／という／って i pytaniach zależnych.

Formy i schematy

System trójdzielny. Czytaj każdy wiersz poziomo: ten sam wyraz pytający, trzy znaczenia.

Uważaj z いつも: to zwykły przysłówek „zawsze” (いつも七時に起きます), a czasownik przeczący nie zamienia go w słowo „nic-” — sprawia tylko, że znaczy „zawsze … nie”, czyli zwyczaj niedziałania. Po prawdziwe „nigdy” (ani razu) sięgnij zamiast tego po 一度も〜ません.

Umiejscowienie partykuły — pozycja się odwraca.

Przysłówki o polaryzacji przeczącej w tej samej ramie. To przysłówki, nie zaimki, ale rządzą się tą samą logiką: „pierwsza połowa wymaga przeczącej drugiej połowy”.

Przykłady

Typowe błędy

• 誰も来ました。 (Dare mo kimashita.) -> 誰か来ました。 (Dare ka kimashita.) — 誰も nie może występować z czasownikiem twierdzącym. Jeśli masz na myśli „ktoś przyszedł”, wyrazem nieokreślonym jest 誰か; jeśli masz na myśli „nikt nie przyszedł”, czasownik musi być przeczący: 誰も来ませんでした。
• どこも行きませんでした。 (Doko mo ikimasen deshita.) -> どこにも行きませんでした。 (Doko ni mo ikimasen deshita.) — partykuła celu に nie znika; wchodzi przed も. Pomija się tylko が i を.
• 何もを買いませんでした。 (Nani mo o kaimasen deshita.) -> 何も買いませんでした。 (Nani mo kaimasen deshita.) — formy na も w ogóle nie przyjmują partykuły przypadka: ×何もを ani ×誰もが (w znaczeniu „nikt”) nie istnieją. Z か partykuła jest jedynie opcjonalna, nie zakazana — 何か買いました i 何かを買いました są równie poprawne.
• 部屋に誰もありません。 (Heya ni dare mo arimasen.) -> 部屋に誰もいません。 (Heya ni dare mo imasen.) — przeczenie nie znosi podziału według ożywioności: ludzie biorą いる／います, przedmioty biorą ある／あります.
• 誰でも来ませんでした。 (Dare demo kimasen deshita.) -> 誰も来ませんでした。 (Dare mo kimasen deshita.) — でも to dowolny wybór i pasuje do zdania twierdzącego. Angielskie „anyone” odpowiada も pod przeczeniem, a poza tym でも.

Wskazówki

• か = coś, も = zero, でも = cokolwiek. Trzy sylaby, trzy znaczenia, i stosują się do każdego poznanego wyrazu pytającego. Wdrukowywanie 何か／何も／何でも oraz 誰か／誰も／誰でも jako pionowych trójek jest dużo skuteczniejsze niż zapamiętywanie piętnastu osobnych zaimków.
• Japońska zgoda przecząca to nie podwójne przeczenie. 誰も何も言いませんでした (Dare mo nani mo iimasen deshita.) ma dwa „przeczące” zaimki i jeden przeczący czasownik, i znaczy „nikt nic nie powiedział” — nie „wszyscy coś powiedzieli”. Przeczenie liczy się raz, na czasowniku, bez względu na to, ile słów na も je poprzedza.
• Strona partykuły: か po prawej, も／でも po lewej. どこかに行く, ale どこにも行かない. Jeśli potrafisz na żądanie stworzyć tę jedną minimalną parę, masz opanowaną najtrudniejszą część lekcji.
• いつも to fałszywy przyjaciel. To czarna owca w serii na も: to zupełnie zwyczajny przysłówek twierdzący znaczący „zawsze”, a orzeczenie przeczące sprawia jedynie, że znaczy „zawsze … nie”. Po „nigdy” sięgnij po 一度も〜ません.