W skrócie

は i が nie są dwiema odpowiedziami na jedno pytanie. が to partykuła przypadkowa — mówi „ten rzeczownik jest podmiotem”. は to partykuła informacyjna — mówi „ta część to rama, albo ta, którą wyróżniam”, i może stać przy podmiocie, dopełnieniu, miejscu albo nad inną partykułą. Gdy tylko przestaniesz traktować je jak rywali, trzy trudne rzeczy stają się proste: która z nich stoi w zdaniu podrzędnym (zawsze が), co sugeruje は w środku zdania (kontrast, którego nie wypowiedziano wprost), oraz jak daleko sięga przeczenie.

Zasada

Krok 1 — zobacz, dlaczego formuła z A1 zawodzi

„は = temat, が = podmiot” wystarcza na poziomie A1, ale przy dłuższych zdaniach zaczyna przewidywać bzdury. Trzy fakty to obalają:

• Łączą się. 象は鼻が長いです。 (Zō wa hana ga nagai desu.) ma obie naraz, w jednym zdaniu. Gdyby były rywalami, to zdanie nie mogłoby istnieć.
• は pojawia się też przy tym, co nie jest podmiotem. 本は読みました。 (Hon wa yomimashita.) — は stoi przy dopełnieniu. 東京へは行きます。 (Tōkyō e wa ikimasu.) — は jest nałożone na へ. が nigdy nie potrafi żadnego z tych dwóch.
• Działają na różnych osiach. が odpowiada na pytanie jaka to rola gramatyczna?; は odpowiada na pytanie jak to się wpisuje w rozmowę? Rzeczownik może naraz nieść rolę przypadkową i rolę informacyjną — dokładnie to pokazuje 象は鼻が長いです.

Prawdziwe pytanie nigdy nie brzmi „は czy が?”. To dwa osobne pytania: jakiego przypadka potrzebuje ten rzeczownik oraz czy go ramuję, czy kontrastuję.

Krok 2 — poznaj cztery funkcje

Klasyczny opis przypisuje が dwie funkcje, a は dwie funkcje. Niemal każde prawdziwe zdanie mieści się w jednej z tych czterech.

• が, opis neutralny — zdarzenie podajesz jako czystą nowinę, bez żadnej ramy. あ、雨が降っています。 (A, ame ga futte imasu.) — O, pada deszcz. Typowe dla rzeczy, które właśnie zauważyłeś, a także dla 〜ている, ある／いる i czasowników zmiany stanu.
• が, wyliczenie wyczerpujące — が wybiera jeden element i stwierdza właśnie on, i nikt inny. Dlatego odpowiedź na pytanie wh bierze が: 誰が行きますか (Dare ga ikimasu ka) -> 私が行きます。 (Watashi ga ikimasu.) = To ja idę.
• は, tematyczne / rodzajowe — rama zdania, a co za tym idzie definicje i stwierdzenia ogólne: 猫は魚が好きです。 (Neko wa sakana ga suki desu.) — Koty lubią ryby (koty w ogóle).
• は, kontrastywne — X, w przeciwieństwie do czegoś innego. Zob. Krok 5.

Zwróć uwagę na praktyczną konsekwencję wyliczenia wyczerpującego が: odpowiedź na 誰が行きますか za pomocą 私は行きます nie odpowiada na pytanie. Mówi tylko co do mnie, to idę — pytający wciąż nie wie, kto właściwie idzie.

Krok 3 — w zdaniu podrzędnym は jest zabronione

To najbardziej mechaniczna reguła w tej lekcji i jest warta więcej niż jakikolwiek niuans. は oznacza temat całego zdania, więc nie może istnieć wewnątrz jego fragmentu. W tych kontekstach podmiot bierze が:

• zdania przydawkowe (określające rzeczownik) — 私が読んだ本 (watashi ga yonda hon), nigdy ×私は読んだ本 (lekcja 18)
• zdania warunkowe i czasowe — なら, たら, と, ば, とき, 前に: 雨が降ったら (ame ga futtara), 父が帰ったとき (chichi ga kaetta toki)
• zdania przyczyny — ので, から: 雨が降ったので (ame ga futta node)
• zdania zsubstantywizowane — こと／の: 彼が来ることを知りませんでした。 (Kare ga kuru koto o shirimasen deshita.)

Pamiętaj, że czasownik we wszystkich tych konstrukcjach jest w formie prostej, niezależnie od tego, jak grzecznie kończy się zdanie: domyślnie jest to ○雨が降ったので, a nie 雨が降りましたので. (ので i から to wyjątek — 行きますので、少々お待ちください jest standardem w oficjalnych ogłoszeniach, a 〜ましたら należy do tego samego grzecznego rejestru — ale w zdaniu przydawkowym forma prosta jest jedyną możliwością, a przed とき, ば i こと to zwykły wybór.)

Jedyne は, które da się czasem spotkać wewnątrz zdania podrzędnego, to kontrastywne, głównie w luźno dołączonych zdaniach (から, けど, が): 時間はありませんが、行きます (Jikan wa arimasen ga, ikimasu). W zdaniu przydawkowym jest to dużo rzadsze — spotykasz je w utrwalonych przeczeniach typu お酒は飲まない人 (osake wa nomanai hito, ktoś, kto nie pije) — a tematyczne は jest tam niemożliwe. Bezpieczna reguła robocza: zdanie podrzędne -> が.

が -> の w zdaniu przydawkowym

Ponieważ podmiot zdania przydawkowego jest już związany z が, japoński oferuje tam drugą możliwość: zastąpienie go przez の.

• 私が読んだ本 = 私の読んだ本 (watashi no yonda hon) — książka, którą przeczytałem
• 背が高い人 = 背の高い人 (se no takai hito) — wysoka osoba

Dwa ograniczenia, oba często łamane przez uczących się:

1. Tylko krótkie zdania. の brzmi coraz gorzej, im dalej stoi od swojego czasownika. 私が昨日図書館で借りた本 jest w porządku; ?私の昨日図書館で借りた本 już nie.
2. Żadnego dopełnienia z を pomiędzy. Jeśli między podmiotem a czasownikiem stoi dopełnienie, の jest zablokowane: ○私が毎日コーヒーを飲む店 / ×私の毎日コーヒーを飲む店.

の jest lekko literackie i zwięzłe — bardzo częste w utrwalonych zwrotach opisowych, takich jak 背の高い人, 目の大きい子. Nigdy nie działa w zdaniu głównym: ×雨の降っています -> ○雨が降っています.

Krok 5 — kontrastywne は i to, czego nie powiedziałeś

Postaw は przy dowolnym składniku, a zaprosisz słuchacza do dopowiedzenia kontrastu. Nic nie zostaje powiedziane wprost, ale implikacja jest realna:

• ビールは飲みません。 (Bīru wa nomimasen.) — Nie piję piwa — a は po cichu dodaje …choć mogę pić coś innego. Porównaj to z prostym ビールを飲みません, które jest zwykłym stwierdzeniem tylko o piwie.
• 東京へは行きますが、大阪へは行きません。 (Tōkyō e wa ikimasu ga, Ōsaka e wa ikimasen.) — obie połówki oznaczone; kontrast jest teraz jawny.

Kontrastywne は nakłada się na へ, に, で, と, から — dokładnie ten sam mechanizm co w lekcji 4 — i zastępuje が oraz を. Kiedy pojawia się w środku zdania, a nie na początku, odczytanie jako kontrast jest niemal zawsze trafne. Jest też standardem w drugiej połowie jawnego kontrastu, dlatego zdania z 〜が／〜けど tak często niosą dwa は.

Krok 6 — は kontroluje zasięg przeczenia

To najcenniejszy wniosek z całej lekcji. は decyduje, czego dotyczy przeczenie. Rzeczownik tematyczny z は zostaje poza jego zasięgiem, a przeczenie spada na orzeczenie; kontrastywne は sprawia, że to właśnie jego rzeczownik zostaje zaprzeczony.

• 全部食べませんでした。 (Zenbu tabemasen deshita.) — Nic z tego nie zjadłem. Przeczenie dotyczy samego jedzenia jako całości.
• 全部は食べませんでした。 (Zenbu wa tabemasen deshita.) — Nie zjadłem tego wszystkiego (trochę zjadłem). Kontrastywne は wskazuje 全部 jako cel przeczenia, więc zaprzeczone jest tylko „wszystko”.

Ta sama logika odróżnia te dwa zdania:

• 私は行きません。 (Watashi wa ikimasen.) — Nie idę. Przeczenie dotyczy 行く.
• 私が行くのではありません。 (Watashi ga iku no de wa arimasen.) — To nie ja idę. Tutaj 〜のではありません zaprzecza całemu zsubstantywizowanemu zdaniu, a to, co zostaje zaprzeczone, to wyczerpujące が w jego środku.

Ponieważ przeczenie i は tak dobrze ze sobą współgrają, zdania przeczące naturalnie dryfują w stronę は: お金はありません brzmi w większości kontekstów bardziej idiomatycznie niż samo お金がありません. Jeśli zdanie przeczące brzmi sztywno, spróbuj przenieść は na zaprzeczany element.

Krok 7 — zdania z podwójnym podmiotem i jedno は na zdanie

Temat + は + [ Podmiot + が + Orzeczenie ] to zwykły sposób, by wyrazić to, co angielski wyraża czasownikiem have albo dopełniaczem dzierżawczym: 日本は物価が高いです。 (Nihon wa bukka ga takai desu.) — Ceny w Japonii są wysokie. Wewnętrzny podmiot z が należy do orzeczenia; zewnętrzne は go ramuje.

Na najwyższym poziomie japońskie zdanie niesie jedno は. Jeśli łapiesz się na pisaniu drugiego, sprawdź je: albo jest kontrastywne, albo jedno z nich powinno być が, albo zdanie powinno rozpaść się na dwa.

Formy i schematy

Cztery funkcje w skrócie.

Gdzie może stać は.

が -> の wewnątrz przydawki.

Zasięg przeczenia.

Przykłady

Typowe błędy

• 私は読んだ本は面白かったです。 (Watashi wa yonda hon wa omoshirokatta desu.) -> 私が読んだ本は面白かったです。 (Watashi ga yonda hon wa omoshirokatta desu.) — tematyczne は nie może stać wewnątrz zdania przydawkowego; podmiot wewnątrz tego zdania bierze が. Zewnętrzne は przy 本 jest prawdziwym tematem całego zdania.
• 雨は降ったので、試合は中止になりました。 (Ame wa futta node, shiai wa chūshi ni narimashita.) -> 雨が降ったので、試合は中止になりました。 (Ame ga futta node, shiai wa chūshi ni narimashita.) — zdanie z ので jest podrzędne, więc jego podmiot bierze が. Temat dostaje tylko zdanie główne.
• 私は行きます。 (Watashi wa ikimasu.) -> 私が行きます。 (Watashi ga ikimasu.) — jako odpowiedź na 誰が行きますか (Dare ga ikimasu ka, „kto idzie?”), to zdanie potrzebuje wyliczenia wyczerpującego が. は dostarcza tylko ramy i zostawia pytanie bez odpowiedzi.
• 私の毎日コーヒーを飲む店 (watashi no mainichi kōhī o nomu mise) -> 私が毎日コーヒーを飲む店 (watashi ga mainichi kōhī o nomu mise) — zamiana が -> の jest zablokowana, gdy między podmiotem a czasownikiem stoi dopełnienie z を. W każdym zdaniu, które nie jest bardzo krótkie, zostaw が.
• 全部食べませんでした。 (Zenbu tabemasen deshita.) -> 全部は食べませんでした。 (Zenbu wa tabemasen deshita.) — jeśli masz na myśli „nie wszystko”, 全部 musi zostać wyróżnione jako cel przeczenia za pomocą は. Bez は powiedziałeś, że nie zjadłeś nic.

Wskazówki

• Zadaj dwa pytania, nie jedno. Najpierw: jakiego przypadka potrzebuje ten rzeczownik (が, を, に, で)? Potem: czy go ramuję, czy kontrastuję? Jeśli tak, na wierzch idzie は — zastępując が／を, nakładając się po wszystkim innym. Ta kolejność nigdy nie zawodzi.
• は na początku ramuje, は w środku zdania kontrastuje. は na pierwszym miejscu to zwykle po prostu temat. は, które pojawia się później, zwłaszcza przy dopełnieniu albo nałożone na inną partykułę, jest kontrastywne — a słuchacz już czeka na „ale”.
• Zdanie podrzędne, bez wyjątków wartych zapamiętania: が. Zdanie przydawkowe, とき, たら, なら, ので, から, こと, の — wszystkie z が. Ta jedna reguła naprawia więcej zdań na poziomie B1 niż jakikolwiek niuans o tematach, i łączy się z regułą formy prostej: ○降ったので, z 降りましたので zarezerwowanym dla oficjalnych ogłoszeń.
• Angielski nie ma odpowiednika は, więc ukrywa je w akcencie zdaniowym. Zdanie I don’t drink beer (z akcentem na „beer”) odpowiada ビールは飲みません; neutralne „I don’t drink beer” odpowiada ビールを飲みません. Gdy nie możesz się zdecydować, powiedz zdanie po angielsku na głos i posłuchaj, które słowo jest wyróżnione.