W skrócie

Kauzatyw 〜（さ）せる obejmuje zarówno angielskie „kazać komuś to zrobić”, jak i „pozwolić komuś to zrobić” — jedna forma, a partykuła przy osobie decyduje, o które z nich chodzi: 子供を行かせます kodomo o ikasemasu („każę dziecku iść”) w porównaniu z 子供に行かせます kodomo ni ikasemasu („pozwalam dziecku iść”). Nałóż na to stronę bierną, a dostaniesz 〜（さ）せられる, formę na „zostałem zmuszony do czegoś, czego nie chciałem robić”: 待たされました matasaremashita („kazano mi czekać”).

Zasada

Krok 1 — Zbuduj kauzatyw z grupy czasownika. Grupy to te same, co w Grupach czasowników i formie grzecznej na ます.

• Grupa I (五段): zmień końcowe -u na -aseru. 書く kaku -> 書かせる kakaseru, 待つ matsu -> 待たせる mataseru, 読む yomu -> 読ませる yomaseru, 帰る kaeru -> 帰らせる kaeraseru. Czasowniki kończące się na う przyjmują わ, nie あ: 買う kau -> 買わせる kawaseru, 手伝う tetsudau -> 手伝わせる tetsudawaseru.
• Grupa II (一段): odetnij る i dodaj させる. 食べる taberu -> 食べさせる tabesaseru, 見る miru -> 見させる misaseru.
• する -> させる saseru. Każdy rzeczownik + czasownik する idzie za tym za darmo: 勉強する -> 勉強させる benkyō saseru.
• 来る -> 来させる kosaseru. Odczyt zmienia się na ko-, dokładnie tak jak w 来ない konai.

Krok 2 — Każdy czasownik w kauzatywie to czasownik grupy II. Gdy tylko kończy się na 〜せる, odmienia się jak 食べる, niezależnie od tego, czym był oryginalny czasownik: 書かせます, 書かせません, 書かせた, 書かせて, 書かせない. Jeden wzorzec obejmuje wszystko.

Krok 3 — Wybierz を albo に przy osobie — ten wybór niesie znaczenie. To cała trudność kauzatywu i działa inaczej w zależności od tego, czy czasownik ma już dopełnienie.

Przy czasowniku nieprzechodnim (行く, 来る, 座る, 休む, 泣く) miejsce po を jest puste, więc może ono oznaczać osobę — i wybór ma znaczenie:

• N1は + N2を + V-kauzatyw = kazać. Osoba zmuszona nie miała nic do powiedzenia. 子供を行かせました Kodomo o ikasemashita. („Kazałem dziecku iść.”)
• N1は + N2に + V-kauzatyw = pozwolić. Osoba chciała, a ty na to zezwoliłeś. 子供に行かせました Kodomo ni ikasemashita. („Pozwoliłem dziecku iść.”)

Przy czasowniku przechodnim miejsce po を jest już zajęte przez dopełnienie, a japońskie zdanie nie może zawierać dwóch を. Dlatego osoba zmuszona/dopuszczona to zawsze に, a rozróżnienie kazać/pozwolić nie jest już widoczne w partykułach:

子供に野菜を食べさせます。 Kodomo ni yasai o tabesasemasu. — „każę / pozwalam dziecku jeść warzywa”. Rozstrzyga tylko kontekst.

Krok 4 — Użyj czasowników benefaktywnych, żeby jednoznacznie wyrazić „pozwolić”. Kiedy partykuły nie mogą rozstrzygnąć, japoński sięga po czasowniki dawania i otrzymywania z Dawania i otrzymywania, zwykłego i benefaktywnego.

• 〜させてあげる — „łaskawie pozwolić komuś coś zrobić”, z perspektywy osoby zezwalającej. 子供に好きな本を読ませてあげました。 Podobnie jak przy zwykłym 〜てあげる, powiedzenie tego do osoby, której zezwalasz, brzmi protekcjonalnie.
• 〜させてもらう — „mieć pozwolenie coś zrobić”, z twojej własnej perspektywy. To grzeczny koń roboczy: 早く帰らせてもらいました Hayaku kaerasete moraimashita. („Pozwolono mi wyjść wcześniej.”)
• 〜させていただく — skromna wersja tego samego, i zdecydowanie najczęstszy kauzatyw w biznesowym japońskim. Często wcale nie jest to prawdziwa prośba o pozwolenie, tylko bardzo uniżony sposób zapowiedzenia własnego działania: 明日、資料を送らせていただきます。 Pełne omówienie znajduje się w Keigo: formy skromne (kenjōgo).

Krok 5 — Proś o pozwolenie za pomocą 〜させてください. Dosłownie „proszę, pozwól mi to zrobić” — standardowy sposób, by się zgłosić na ochotnika albo poprosić o zgodę na działanie: 少し休ませてください。 Sukoshi yasumasete kudasai. Grzeczniejsza drabina biegnie 〜させてもらえませんか -> 〜させていただけませんか, zbudowana tym samym piętrzeniem, którego nauczyłeś się przy prośbach.

Krok 6 — Kauzatywy emocji: osoba jest dotknięta, więc を. Przy czasownikach uczucia to odczuwający jest podmiotem prostego czasownika, więc „sprawić, że ktoś to poczuje” trzeba zbudować kauzatywem: 泣く znaczy „płakać”, a „doprowadzić do płaczu” to 泣かせる. Słowniki notują te kauzatywy jako osobne czasowniki przechodnie, a osoba, która to odczuwa, przyjmuje を, mimo że prosty czasownik jest nieprzechodni — nie wyrażają one przyzwalającego odczytu „pozwolić”, który niesie に.

Krok 7 — Strona sprawczo-bierna: kauzatyw + strona bierna = „zostałem zmuszony do”. Weź temat kauzatywu i dodaj końcówkę strony biernej: 書かせる -> 書かせられる kakaserareru. Mówi ona, że czyjeś sprawstwo spadło na ciebie, i niesie wyraźną nutę niechęci — zrobiłeś to, ale nie dlatego, że chciałeś.

Ramka przypadków to N1は + N2に + 〜（さ）せられる: osoba, która wykonała czynność, jest podmiotem, a osoba, która ją zmusiła, przyjmuje に.

学生は先生に作文を書かされました。 Gakusei wa sensei ni sakubun o kakasaremashita. — „Nauczyciel zmusił uczniów do napisania wypracowania.”

Krok 8 — Forma ściągnięta 〜される dla grupy I to to, co naprawdę usłyszysz. Dla czasowników grupy I 〜せられる ściąga się do 〜される: 書かせられる -> 書かされる kakasareru, 待たせられる -> 待たされる matasareru, 買わせられる -> 買わされる kawasareru. Krótka forma jest normalnym wyborem w mowie i jest w pełni standardowa.

Jeden wyjątek: czasowniki, których forma słownikowa kończy się na す, nie mogą się ściągnąć, bo wynik zderzyłby się sam ze sobą. 話す daje wyłącznie 話させられる hanasaserareru — ×話さされる nie istnieje. Czasowniki grupy II, する i 来る, też nigdy się nie ściągają: 食べさせられる, させられる, 来させられる kosaserareru.

Formy i schematy

Tworzenie obu form. Romaji kursywą; ostatnia kolumna to ściągnięta, mówiona strona sprawczo-bierna.

Kazać czy pozwolić — czytanie partykuł.

Cztery strony obok siebie — jeden czasownik, 書く, żebyś mógł zobaczyć, jak przesuwają się ramki.

Czytaj ostatnie dwie jako parę: opisują to samo zdarzenie, raz z perspektywy nauczyciela, raz ucznia.

Kauzatywy emocji — kauzatyw to jedyny sposób, by powiedzieć „sprawić, że ktoś to poczuje”, i jest to czasownik przechodni przyjmujący を.

Przykłady

Typowe błędy

• 子供を野菜を食べさせました。 (Kodomo o yasai o tabesasemashita.) -> 子供に野菜を食べさせました。 (Kodomo ni yasai o tabesasemashita.) — jedno zdanie nie może zawierać dwóch を. Gdy czasownik jest przechodni, dopełnienie zatrzymuje を, a osoba zmuszona zostaje wepchnięta w に.
• 私は兄に手伝わされました。 (Watashi wa ani ni tetsudawasaremashita.) -> 私は兄に手伝わせました。 (Watashi wa ani ni tetsudawasemashita.) — jeśli miałeś na myśli „kazałem bratu mi pomóc”, potrzebujesz zwykłego kauzatywu. 〜させられる kieruje sprawstwo na podmiot, więc pierwsze zdanie mówi, że to brat zmusił ciebie.
• 飲み物を買あせました。 (Nomimono o kaasemashita.) -> 飲み物を買わせました。 (Nomimono o kawasemashita.) — czasowniki grupy I kończące się na う wstawiają わ, nigdy あ. Ta sama reguła co przy formie na ない 買わない.
• 毎日きさせられました。 (Mainichi kisaseraremashita.) -> 毎日来させられました。 (Mainichi kosaseraremashita.) — 来る zachowuje odczyt ko- przez cały kauzatyw i stronę sprawczo-bierną, dokładnie tak jak w 来ない konai.
• 会議で話さされました。 (Kaigi de hanasasaremashita.) -> 会議で話させられました。 (Kaigi de hanasaseraremashita.) — krótka forma ściągnięta 〜される jest zablokowana dla czasowników, których forma słownikowa kończy się na す. 話す ma tylko długą formę.

Wskazówki

• Partykuła to znaczenie, więc najpierw zdecyduj o partykule. Przy czasowniku nieprzechodnim zapytaj siebie: czy ta osoba chciała to zrobić? Jeśli tak — に (pozwolić); jeśli nie — を (kazać). Jeśli czasownik ma już dopełnienie na を, przestań pytać — osoba zmuszona/dopuszczona to に, a 〜てあげる lub 〜てもらう dodajesz wtedy, gdy odczyt „pozwolić” musi być niepodważalny.
• 見せる to nie kauzatyw od 見る. 見せる miseru („pokazać”) to osobny czasownik; 見させる misaseru to „kazać/pozwolić komuś patrzeć”. Ta sama pułapka tkwi w 着せる („ubrać kogoś”) w zestawieniu z 着させる. Forma, która wygląda na krótszą, jest często osobnym czasownikiem leksykalnym, a nie derywatem.
• Tam, gdzie angielski mówi „udało mi się”, japoński nie używa strony sprawczo-biernej. 〜させられる zawsze niesie niechęć. „Udało mi się to wypróbować” to 試させてもらいました, nie ×試させられました — to drugie mówi, że zostałeś do tego zmuszony. Wybierz 〜させてもらう dla wszystkiego, z czego się cieszyłeś.
• 〜させていただきます rzadko dotyczy pozwolenia. W sklepach, e-mailach i ogłoszeniach to po prostu bardzo uniżone „zrobię X” (確認させていただきます, „sprawdzę”). Rozpoznawaj to jako utrwaloną grzeczność, zamiast rozkładać na czynniki, kto komu pozwala.