W skrócie

Formy honoryfikatywne podnoszą drugą osobę; formy skromne (謙譲語 kenjōgo) obniżają ciebie, a społeczny dystans wychodzi ten sam. Pytanie przed każdym czasownikiem keigo brzmi więc zawsze tak samo: „czyje to działanie?” – ich działanie dostaje ご覧になる goran ni naru, moje dostaje 拝見する haiken suru. Większość tej lekcji służy rozpoznawaniu: usłyszysz to w sklepach, w pociągach i przez telefon na długo, zanim będziesz musiał to wyprodukować.

Zasada

Japoński ma dwa sposoby okazywania szacunku, i nie są one wymienne. 尊敬語 sonkeigo podnosi podmiot czynności, więc można go używać tylko wobec kogoś innego. 謙譲語 kenjōgo obniża podmiot, więc można go używać tylko wobec siebie samego i swojej grupy (ウチ – twojej rodziny, twojej firmy, tych, w czyim imieniu mówisz). Zastosowanie skromnego czasownika wobec słuchacza to nie tylko niezręczność – to obraza.

Krok 1 – Zapytaj, kto wykonuje czynność. Oni -> honoryfikatyw. Ja lub moja strona -> forma skromna. Żadne z nich (pociąg, pogoda, ogólny fakt) -> zwykłe 丁寧語 albo grzeczne formy z Kroku 4.

Krok 2 – Sprawdź, czy jest czasownik suplementarny. Codzienne czasowniki nie przyjmują przedrostka; są po prostu zastępowane innym słowem. 見る -> 拝見する, 言う -> 申す／申し上げる, 行く／来る -> 参る／伺う, する -> いたす, 会う -> お目にかかる, 聞く／受ける -> 承る uketamawaru. Nie ma tu reguły – trzeba je zapamiętać.

Krok 3 – Dla wszystkiego innego użyj produktywnej ramki: お／ご + temat na ます + する（いたす）. Czasowniki rodzime (和語) przyjmują お: 持つ -> 持ち -> お持ちします o-mochi shimasu („zaniosę to”). Rzeczowniki chińsko-japońskie na する przyjmują ご: 説明する -> ご説明します go-setsumei shimasu. いたす to skromniejsze する, więc ご説明いたします jest o jeden stopień grzeczniejsze niż ご説明します. Garstka słów chińsko-japońskich przyjmuje お zwyczajowo: お電話します, お返事します. Kluczowe ograniczenie: ta ramka działa tylko wtedy, gdy czynność dociera do słuchacza albo do kogoś, kogo podnosisz. お持ちします jest w porządku, bo niosę twoją torbę; ×お歩きします w odniesieniu do samotnego dojścia na dworzec to nonsens, bo nie ma nikogo, do kogo skromność mogłaby się odnosić. Jeśli nikt nie jest odbiorcą, użyj po prostu ます.

Krok 4 – Odróżnij 謙譲語 I od 謙譲語 II (丁重語 teichōgo). To ten punkt, dzięki któremu cały system zaczyna być zrozumiały.

• 謙譲語 I podnosi osobę, do której skierowana jest czynność. Potrzebuje takiej osoby. Należą tu 伺う, 申し上げる, 拝見する, お目にかかる, 差し上げる i cała ramka お／ご〜する. 部長に申し上げます podnosi kierownika działu.
• 謙譲語 II (丁重語) nikogo nie podnosi; jedynie przedstawia twoją czynność grzecznie wobec słuchacza. Należą tu 参る, 申す, いたす, おる, 存じる, i zwykle występują z ます.

Dlatego 電車が参ります Densha ga mairimasu („pociąg nadjeżdża”) to zupełnie normalna japońszczyzna, a ×電車が伺います już nie: pociąg nie ma wobec kogo okazywać szacunku, ale zapowiadający wciąż jest grzeczny wobec pasażerów. Ta sama logika daje 雨が降っております i 弟が申しました.

Krok 5 – 〜ていただく: skromny benefaktyw. To 〜てもらう o jeden poziom wyżej: otrzymuję łaskę tego, że ty coś robisz. Ponieważ to 謙譲語, podmiotem wciąż jest odbiorca – ja – a nie osoba wyświadczająca przysługę. Jego forma potencjalna, 〜ていただけます, buduje najgrzeczniejszą drabinę próśb w tym języku, a dodanie przeczenia albo でしょうか daje więcej miejsca na odmowę – mechanicznie, im dłużej, tym grzeczniej. Wariant お + temat na ます + いただく (お待ちいただけますか) to to samo 謙譲語 I, zbudowane na ramce tematu na お zamiast formy na て, i to standardowa prośba w sklepie i biurze.

Krok 6 – 〜させていただく, ostrożnie. Forma sprawcza + いただく = „otrzymuję pozwolenie na zrobienie X” -> bardzo uniżone zapowiedzenie własnej czynności: 説明させていただきます („pozwólcie, że wyjaśnię”). Właściwie potrzebuje dwóch rzeczy: kogoś, czyje pozwolenie realnie wchodzi w grę, i korzyści dla ciebie. Współczesna japońszczyzna biznesowa rozciągnęła to znacznie dalej (閉店させていただきます), a sami rodzimi użytkownicy skarżą się na nadużywanie. Używaj tego dla czynności naprawdę związanych z pozwoleniem – wzięcia urlopu, prezentacji, zrobienia zdjęcia – a poza tym wybieraj zwykłe いたします.

二重敬語 i 敬語連結 to nie to samo. 敬語の指針 Agencji do spraw Kultury definiuje 二重敬語 jako jedno słowo przyjmujące ten sam rodzaj keigo dwukrotnie – お読みになる plus 〜れる daje ×お読みになられる – i uznaje to zwykle za niewłaściwe. Dwa różne czasowniki, z których każdy stał się keigo i które połączono przez て, to za to 敬語連結: 拝見させていただく to 見る -> 拝見する, zamienione na formę sprawczą (拝見させる, jak w Kroku 6), plus もらう -> いただく, a 指針 akceptuje ten wzorzec (jego własny przykład to ご案内してさしあげる), dopóki każdy element jest użyty poprawnie i podnoszone osoby się nie kłócą ze sobą. Zatem 拝見させていただきます jest raczej rozwlekłe niż błędne – ale 拝見します mówi to samo i to po nią powinieneś sięgać. Po stronie 二重敬語 rodzina 伺う to stały wyjątek: 指針 wymienia お伺いする, お伺いいたす i お伺い申し上げる jako podwójne keigo, które zwyczaj uznał za poprawne, więc お伺いいたします jest bezpieczne w użyciu.

Formy i schematy

Podstawowa tabela decyzyjna. Ta sama czynność, dwa kierunki. Czytaj wiersz po wierszu: ich czynność, potem moja czynność.

謙譲語 I kontra 謙譲語 II – testem jest to, czy ktoś jest podnoszony.

Produktywna ramka お／ご + temat na ます + する／いたす.

Drabina próśb na 〜ていただく, od najmniej do najbardziej uniżonej.

Gotowe formuły – ucz się ich w całości, nie analizuj.

Przykłady

Typowe błędy

• 先生が資料をお持ちします。 (Sensei ga shiryō o o-mochi shimasu.) -> 先生が資料をお持ちになります。 (Sensei ga shiryō o o-mochi ni narimasu.) – お〜する jest skromne, więc obniża tego, kto wykonuje czynność. Dla własnej czynności nauczyciela potrzebna jest honoryfikatywna ramka お〜になる.
• お客様がそう申しました。 (O-kyaku-sama ga sō mōshimashita.) -> お客様がそうおっしゃいました。 (O-kyaku-sama ga sō osshaimashita.) – 申す obniża stronę mówiącego. Skierowanie tego na klienta ściąga go w dół zamiast go podnieść.
• お名前は何と申しますか。 (O-namae wa nan to mōshimasu ka.) -> お名前は何とおっしゃいますか。 (O-namae wa nan to osshaimasu ka.) – ten sam błąd w najczęstszym z możliwych miejsc: 〜と申します dotyczy zawsze wyłącznie ciebie samego.
• お先にお食べします。 (O-saki ni o-tabe shimasu.) -> お先にいただきます。 (O-saki ni itadakimasu.) – お〜する to 謙譲語 I, które potrzebuje osoby, do której skierowana jest czynność. Jedzenie takiej nie ma, więc ta ramka w ogóle nie może zostać zbudowana – 敬語の指針 wymienia ×お食べする obok ×ご乗車する. Użyj skromnego czasownika suplementarnego いただく.
• 明日は休まさせていただきます。 (Asu wa yasumasasete itadakimasu.) -> 明日は休ませていただきます。 (Asu wa yasumasete itadakimasu.) – osławione さ入れ言葉. 休む to czasownik 五段, więc forma sprawcza to 休ませる – tylko 一段 oraz 来る／する wstawiają さ.

Wskazówki

• Jedno pytanie decyduje o wszystkim: czyje to działanie? Zapisz na jednej karcie dwie kolumny z podstawowej tabeli – ich działanie po lewej, moje działanie po prawej – i ćwicz tylko kierunek. Uczący się, którzy znają słowa, wciąż popełniają błędy, bo pod presją chwytają się złej kolumny.
• Celuj najpierw w rozpoznawanie. Zostaniesz zaadresowany w keigo (ご覧になりますか, お待ちください) setki razy, zanim będziesz musiał je wyprodukować. W międzyczasie zwykłe です／ます jest ze strony obcokrajowca zupełnie akceptowalne; błędna forma skromna skierowana na słuchacza już nie. W razie wątpliwości bądź prosty, a nie wyszukany.
• 伺う ma drugie życie jako „zapytać”. 少し伺いたいのですが Sukoshi ukagaitai no desu ga to grzeczne otwarcie znaczące „czy mogę o coś zapytać?” – ten sam czasownik, który znaczy „odwiedzić”. Rozdziela je kontekst, i oba znaczenia są równie częste.
• ております to skromne 〜ている, a nie osobny punkt gramatyczny. Każde 〜ています w formalnym e-mailu lub ogłoszeniu staje się 〜ております: 待っています -> お待ちしております, 知っています -> 存じております. Nauczenie się tego nic nie kosztuje, a natychmiast podnosi rejestr wszystkiego, co już mówisz.