W skrócie

Japoński ma ogromną, codzienną warstwę wyrazów dźwiękonaśladowczych i obrazowych — ざあざあ (zāzā, ulewny deszcz), きらきら (kirakira, migotanie), どきどき (dokidoki, bicie serca) — i dorośli używają ich bez przerwy, zarówno w wiadomościach, jak i w mandze. Są tematem gramatycznym, ponieważ każdy z nich wchodzi do zdania przez ustalony slot: jako przysłówek z opcjonalnym と, albo z する, albo z だ／の. Ucz się każdego wyrazu razem z jego slotem (ざあざあ降る, お腹がぺこぺこです), a nigdy nie będziesz musiał zgadywać.

Zasada

Krok 1 — Trzy rodziny: dźwięk, wygląd, uczucie.

• Onomatopeja (擬音語, giongo) — prawdziwy dźwięk, który można nagrać: ワンワン wanwan (szczekanie psa), ガタガタ gatagata (grzechotanie), ザーザー zāzā (ulewny deszcz). (Ściśle rzecz biorąc, głos — ワンワン — to 擬声語 giseigo, a 擬音語 to dźwięk rzeczy nieożywionych, ale w codziennym użyciu 擬音語 obejmuje oba znaczenia.)
• Wyraz obrazowy (擬態語, gitaigo) — sposób i wygląd, całkowicie bez dźwięku: きらきら kirakira (błyszczenie), ゆっくり yukkuri (powoli), にこにこ nikoniko (uśmiechanie się). Angielski nie ma niemal nic podobnego, dlatego to właśnie one są najtrudniejsze.
• Wyraz ukazujący uczucie (擬情語, gijōgo) — to, co dzieje się wewnątrz człowieka: どきどき dokidoki (bicie serca), いらいら iraira (rozdrażnienie), わくわく wakuwaku (podekscytowanie).

Krok 2 — Rozpoznaj cztery wzorce.

Większość tych wyrazów jest zbudowana według niewielkiej liczby wzorców, a wzorzec przewiduje zarówno typ znaczenia, jak i gramatykę (zob. tabele poniżej): reduplikacja (ぺらぺら) dla czegoś powtarzanego lub ciągłego, rdzeń + っと (さっと) dla jednej szybkiej czynności, rdzeń + り (ゆっくり) dla czegoś nieśpiesznego i rozciągniętego w czasie, oraz rdzeń + ん／długa samogłoska (ばたん, ドーン) dla pojedynczego, gwałtownego impulsu.

Krok 3 — Symbolika dźwiękowa: spółgłoska i samogłoska niosą znaczenie.

To właśnie ta część pozwala odgadnąć znaczenie wyrazu, którego jeszcze nigdy nie spotkałeś. Dźwięczna spółgłoska nagłosowa (ta z kropką: が, ざ, だ, ば) sprawia, że rzecz wydaje się większa, cięższa, bardziej szorstka lub mniej przyjemna niż jej bezdźwięczny odpowiednik: ころころ korokoro to toczenie się małej kulki, ごろごろ gorogoro to toczenie się głazu (albo lenistwo człowieka). Szereg p- (ぱ, ぴ) brzmi lekko, żywo i sprężyście. Małe samogłoski, zwłaszcza い, sprawiają wrażenie małych, cienkich i ostrych; お i あ sprawiają wrażenie dużych i otwartych.

Krok 4 — Slot A: przysłówek, z opcjonalnym と.

Domyślne użycie to przysłówek sposobu przed czasownikiem: 雨がざあざあ降ります (ame ga zāzā furimasu, leje jak z cebra). Wiele z nich może przyjąć と, a to, czy と jest opcjonalne, obowiązkowe czy niemożliwe, zależy od wzorca:

• Formy zreduplikowane — と jest opcjonalne i zwykle pomijane w mowie: きらきら（と）光る.
• Formy zakończone na り — と jest opcjonalne, a jego dodanie brzmi nieco bardziej wyraziście lub literacko: ゆっくり（と）歩く.
• Formy zakończone na っ — と jest częścią wyrazu i nie można go pominąć: さっと, ちらっと, じっと, ぱっと. Nie ma formy ×ちらっ見る.
• Przed する: wyrazy zreduplikowane nie wstawiają żadnego と — どきどきします, nie ×どきどきとします. Wyrazy o wzorcu り też mają tu と opcjonalne, i jest ono częste w piśmie: はっきり（と）する, ゆっくり（と）した. Klasa っと／ん, przeciwnie, wnosi swoje と do środka, bo to と jest częścią wyrazu: ほっとする, ぞっとする, しーんとする. Przed です／だ, と nigdy się nie pojawia.

Krok 5 — Slot B: + する, dla stanów i uczuć.

Dodaj する, a wyraz staje się czasownikiem oznaczającym „być w takim stanie / czuć się w taki sposób”: びっくりする bikkuri suru (wystraszyć się), どきどきする, のんびりする nonbiri suru (odpoczywać bez pośpiechu), ざらざらする zarazara suru (być szorstkim w dotyku). Dla stanu trwającego użyj 〜している (lekcja 15): この紙はざらざらしています. Aby określić rzeczownik, ta grupa używa 〜した, nie な: きらきらした目 kirakira shita me (błyszczące oczy).

Krok 6 — Slot C: + だ／です oraz + の, dla orzeczeń i przydawek.

Druga grupa zachowuje się natomiast jak rzeczownik albo przymiotnik na な: orzeka za pomocą です／だ, a określa rzeczownik za pomocą の (kilka dopuszcza też な: ぼろぼろな服). お腹がぺこぺこです (onaka ga pekopeko desu, jestem głodny jak wilk), 英語がぺらぺらです (eigo ga perapera desu, biegły w angielskim), ぼろぼろの服 boroboro no fuku (zniszczone ubranie), へとへとです hetoheto desu (wykończony). To, do której grupy należy dany wyraz, jest kwestią leksykalną — ucz się jej razem ze słowem, dokładnie tak, jak uczysz się partnera przechodniości czasownika.

Krok 7 — Slot D: dźwięki łączą się z 言う i 音がする.

Dla rzeczywistych dźwięków standardowymi partnerami są 〜（と）言う i 〜（と）音がする: ドアがガタガタ言っています (doa ga gatagata itte imasu, drzwi grzechoczą), 隣からガタガタと音がします (tonari kara gatagata to oto ga shimasu). Z osobą 〜言う oznacza narzekanie: ぶつぶつ言う butsubutsu iu (mamrotać, narzekać pod nosem).

Krok 8 — Ortografia. Konwencja jest taka: katakana dla 擬音語 (prawdziwe dźwięki: ワンワン, ガタガタ, ザーザー), a hiragana dla 擬態語・擬情語 (きらきら, ゆっくり, どきどき). To tendencja, nie żelazna zasada: hiragana łagodzi wyraz dźwiękonaśladowczy (ざあざあ), a katakana przy wyrazie obrazowym czyni go głośniejszym lub bardziej stylizowanym — dlatego manga używa katakany wszędzie.

Formy i schematy

Cztery wzorce:

Symbolika dźwiękowa — ten sam rdzeń, dźwięczny i bezdźwięczny:

Sloty składniowe:

Podstawowy zestaw częstych wyrazów, według dziedzin:

Przykłady

Typowe błędy

• きらきらな目 (kirakira na me) -> きらきらした目 (kirakira shita me) — wyraz obrazowy typu する, taki jak きらきら, określa rzeczownik za pomocą した, nie za pomocą な. Nie jest to przymiotnik na な, choć bardzo go przypomina.
• さっ立ち上がりました。 (Sa’ tachiagarimashita.) -> さっと立ち上がりました。 (Satto tachiagarimashita.) — w klasie っと と jest częścią wyrazu; jego pominięcie zostawia coś, co nie jest już słowem. Tak samo z ちらっと, ぱっと, じっと.
• お腹がぺこぺこしています。 (Onaka ga pekopeko shite imasu.) -> お腹がぺこぺこです。 (Onaka ga pekopeko desu.) — w znaczeniu głodu ぺこぺこ jest wyrazem typu です／だ. ぺこぺこする wprawdzie istnieje, ale znaczy płaszczyć się, nadskakiwać — więc wersja z する mówi coś zupełnie innego. Ten slot jest kwestią leksykalną, więc zapamiętuj go razem ze słowem.
• 雨がざあざあです。 (Ame ga zāzā desu.) -> 雨がざあざあ降っています。 (Ame ga zāzā futte imasu.) — 擬音語 jest przysłówkiem: potrzebuje swojego czasownika. Wyrazy dźwiękonaśladowcze prawie nigdy nie stoją same jako orzeczenie.
• 彼は日本語をぺらぺらです。 (Kare wa Nihongo o perapera desu.) -> 彼は日本語がぺらぺらです。 (Kare wa Nihongo ga perapera desu.) — ぺらぺらだ to stan, a nie czynność, więc język oznaczamy partykułą が, dokładnie tak jak przy 上手だ i 好きだ.

Wskazówki

• Kropka czyni to cięższym. Gdy spotkasz nieznany wyraz zaczynający się od が／ざ／だ／ば, poszukaj znanego już bezdźwięcznego odpowiednika i przesuń obraz o jeden rozmiar w górę i o jeden odcień w stronę szorstkości: さらさら -> ざらざら, とんとん -> どんどん. Ta jedna reguła odblokowuje setki par.
• Japoński ma nawet słowo na ciszę. しーんとする (shīn to suru) opisuje pomieszczenie, w którym robi się zupełnie cicho: 教室がしーんとしました (kyōshitsu ga shīn to shimashita, w klasie zapadła cisza). To najwyraźniejszy dowód na to, że 擬態語 nie są „efektami dźwiękowymi” w angielskim sensie tego słowa — oddają wygląd, atmosferę i uczucia, a nie hałas.
• Ucz się całego zwrotu, nie samego słowa. Słowniki radzą sobie z tymi wyrazami słabo, często podając tylko mglisty odpowiednik i żadnego slotu. Zapamiętuj je więc jako całe kolokacje: ざあざあ降る, ぐっすり寝る, お腹がぺこぺこだ, びっくりする, ぼろぼろの服. Manga, anime i seriale to naturalne źródło takich zwrotów — pamiętaj tylko, że przerysowane efekty w katakanie w mandze są stylizacją, a powyższe wyrazy to zwykła mowa dorosłych.
• ゆっくりする to fałszywy przyjaciel. Nie znaczy „zrób to powoli”, tylko nie spiesz się, odpocznij: どうぞゆっくりしてください (dōzo yukkuri shite kudasai, proszę się rozgościć). Żeby powiedzieć „idź powoli”, potrzebujesz slotu przysłówkowego: ゆっくり歩いてください.