W skrócie

敬語 keigo to nie jedno pokrętło grzeczności, lecz trzy niezależne osie: 丁寧語 teineigo jest grzeczne wobec osoby, z którą rozmawiasz (です／ます), 尊敬語 sonkeigo podnosi osobę, o której mowa, a 謙譲語 kenjōgo obniża ciebie samego, dając ten sam efekt. Ta lekcja zajmuje się pierwszymi dwiema. Jedyną decyzją, która steruje nimi wszystkimi, jest ウチ／ソト uchi / soto – czy dana osoba należy do twojej grupy, czy do drugiej strony.

Zasada

Krok 1 – Naucz się trzech osi jako osobnych przełączników, a nie poziomów.

Nakładają się na siebie i jedno zdanie może wykorzystywać dwie z nich naraz. Zadaj sobie dwa różne pytania:

• Do kogo mówię? -> to ustala 丁寧語: ます／です dla każdego, kto nie jest bliską osobą, forma prosta dla przyjaciół i rodziny.
• O kim mówię? -> to ustala 尊敬語 (podmiotem jest ktoś ode mnie starszy stopniem) albo 謙譲語 (podmiotem jestem ja lub moja grupa).

Zatem 先生がいらっしゃいます Sensei ga irasshaimasu to 尊敬語 (nauczyciel jest podniesiony) plus 丁寧語 (ます, dla słuchacza). Gdyby zapytał przyjaciel, powiedziałbyś 先生がいらっしゃる – wciąż honoryfikatywne, ale już nie grzecznościowe. Keigo nigdy nie jest kwestią „mniej albo więcej”; to kwestia „która oś”.

Krok 2 – ウチ／ソト decyduje, która oś, i ta granica się przesuwa.

Twoje ウチ to w danej chwili twoja grupa: twoja firma, twoja rodzina, twój zespół. Wszyscy inni to ソト. Podnosisz ludzi z ソト, a spłaszczasz ludzi z ウチ – łącznie z tobą samym i twoim własnym szefem.

Wewnątrz firmy twój szef sekcji jest ponad tobą, więc używasz o nim 尊敬語: 部長はもうお帰りになりました。 Buchō wa mō okaeri ni narimashita. Postaw jednak klienta przy telefonie, a granica przesuwa się na nowo: klient jest teraz ソト, szef stał się ウチ, i ten sam człowiek traci tytuł, przyrostek honoryfikatywny i swoje 尊敬語 – 田中はもう帰りました。 Tanaka wa mō kaerimashita. Powiedzenie ×田中部長はお帰りになりました do klienta to prawdziwy błąd społeczny, nie tylko stylistyczny. Ta jedna reguła tłumaczy więcej z prawdziwego keigo niż jakakolwiek lista czasowników.

Krok 3 – 丁寧語: です／ます to rejestr, a nie kula dla początkujących.

Używasz ます już od lekcji 7. Spójrz na to inaczej: to oś słuchacza, i ma wyższy bieg zbudowany na ございます gozaimasu (superuprzejme あります) i でございます de gozaimasu (superuprzejme です).

• こちらが会議室でございます。 – sklepy, hotele, ogłoszenia, recepcje.
• 〜ております te orimasu zastępuje 〜ています, gdy podmiotem jesteś ty lub twoja grupa: 田中は外出しております。(おる to właściwie 謙譲語 i należy do lekcji 57; tutaj wystarczy zauważyć, że to formalne 〜ています.)
• よろしいですか yoroshii desu ka to grzeczne いいですか, a いかがですか ikaga desu ka grzeczne どうですか.

Krok 4 – 美化語: お／ご, które tylko upiększa.

Niektóre お／ご nikogo nie podnoszą – po prostu czynią samo słowo bardziej wytwornym: お茶, お金, ご飯, お土産. To 美化語 bikago, najbezpieczniejsze keigo, jakim dysponujesz. Domyślna reguła jest etymologiczna:

• 和語 (rodzimy japoński odczyt, kun-yomi) przyjmuje お: お名前, お手紙, お考え, お忙しい.
• 漢語 (chińsko-japoński, on-yomi) przyjmuje ご: ご住所, ご意見, ご連絡, ご家族, ご利用.

Wyjątki są częste i trzeba je zapamiętać jako słownictwo: お電話, お食事, お時間, お返事, お料理, お礼, お元気 to 漢語, które mimo to przyjmują お. Jest też sufit – zapożyczenia nie przyjmują żadnego z nich (×おコーヒー, ×おビール), a doklejanie お do wszystkiego, co posiadasz, brzmi afektowanie, a nie grzecznie. Doklejaj je do rzeczy słuchacza (お名前, ご住所) i do krótkiej, ustalonej listy upiększonych codziennych rzeczowników; swoje własne rzeczy zostawiaj gołe.

Krok 5 – 尊敬語, droga 1: czasowniki suplementarne (naucz się ich jako słownictwa).

Najczęstsze czasowniki nie przyjmują ramki – są zastępowane od razu innym słowem. Cztery z nich (いらっしゃる, おっしゃる, なさる, くださる), razem z czasownikiem ござる od 丁寧語, należą do jednej nieregularnej podklasy 五段 (słowniki nazywają ją specjalną klasą -aru), której forma na ます kończy się na -い, a nie na -り: いらっしゃいます, おっしゃいます, なさいます, くださいます, ございます. Napisanie ×いらっしゃります zdradza ucznia.

Krok 6 – 尊敬語, droga 2: produktywne ramki お／ご + temat.

Dla każdego czasownika bez formy suplementarnej zbuduj ją sam:

• お + temat na ます + になる (albo ご + rzeczownik chińsko-japoński + になる) – standardowy honoryfikatyw: 読む -> お読みになる, 使う -> お使いになる, 利用する -> ご利用になる.
• お + temat na ます + ください (albo ご + rzeczownik chińsko-japoński + ください) – honoryfikatywna prośba: お待ちください, お掛けください, ご記入ください, ご確認ください. To grzecznościowy sufit 〜てください z lekcji 13.

Dwa ograniczenia: ramka wymaga tematu o co najmniej dwóch morach, więc 見る (temat み) i 寝る (temat ね) odpadają – użyj zamiast nich ご覧になる i お休みになる; a czasownik, który ma już formę suplementarną, używa jej (×お食べになる -> 召し上がる).

Krok 7 – 尊敬語, droga 3: honoryfikatyw 〜（ら）れる.

To ta sama morfologia co strona bierna z lekcji 45 – 書かれる, 食べられる, 来られる, される – użyta z zupełnie innym znaczeniem: po prostu podnosi podmiot. 社長が来られました。 Shachō ga koraremashita. („Prezes przybył”.)

To najlżejszy honoryfikatyw: neutralny, bezpretensjonalny, wszechobecny w biurach i gazetach, i stosuje się do każdego czasownika według regularnej reguły, więc na zwykłym czasowniku nigdy nie tworzy 二重敬語 – robi to tylko nałożenie go na inny honoryfikatyw (×お読みになられる, zob. Typowe błędy). Jego kosztem jest niejednoznaczność. Rozstrzygaj po kształcie zdania: strona bierna ma zwykle sprawcę w に i często zachowane を (先生に注意されました = strona bierna), a honoryfikatyw ma społecznie wyższego podmiotu i brak sprawcy (先生が注意されました = honoryfikatyw, „nauczyciel udzielił ostrzeżenia”). Jeśli zdanie byłoby naprawdę niejasne, przejdź na お〜になる, które może być tylko honoryfikatywne.

Krok 8 – Rzeczowniki i przymiotniki też się podnosi. お名前, ご住所, ご意見, ご家族, ご出身; お元気, お忙しい, ご立派. Otwierający zwrot お忙しいところ、失礼します („przepraszam, że przeszkadzam, gdy jest pan zajęty”) warto nauczyć się w całości.

Formy i schematy

Trzy osie w skrócie:

Czasowniki suplementarne 尊敬語 – podstawowa lista:

Dwie produktywne ramki i lekki honoryfikatyw:

お czy ご? Reguła 和語／漢語:

Drabina rejestru dla 丁寧語:

Japońszczyzna obsługi klienta, jako materiał do rozpoznawania – usłyszysz to na długo przed tym, zanim będziesz musiał to wyprodukować: いらっしゃいませ (witamy), 少々お待ちください (chwileczkę proszę), かしこまりました (oczywiście), 恐れ入ります (jestem bardzo zobowiązany / przepraszam), こちらでよろしいでしょうか (czy to będzie odpowiednie?).

Przykłady

Typowe błędy

• 社長がお読みになられました。 (Shachō ga oyomi ni nararemashita.) -> 社長がお読みになりました。 (Shachō ga oyomi ni narimashita.) – 二重敬語: お〜になる jest już honoryfikatywne, więc dodanie 〜れる honoruje tę samą czynność dwa razy. Wybierz jedną drogę. Podobnie ×おっしゃられる -> おっしゃいました, ×ご覧になられる -> ご覧になりました.
• お待ちしてください。 (Omachi shite kudasai.) -> お待ちください。 (Omachi kudasai.) – お＋temat＋する to ramka skromna (lekcja 57), więc to zdanie każe słuchaczowi uniżyć samego siebie. Honoryfikatywna prośba całkowicie pomija して.
• 私は明日そちらにいらっしゃいます。 (Watashi wa ashita sochira ni irasshaimasu.) -> 私は明日そちらへ行きます。 (Watashi wa ashita sochira e ikimasu.) – 尊敬語 podnosi kogoś innego. Zastosowane do siebie samego jest autopochlebstwem; użyj zwykłego grzecznego ます albo skromnego 参ります z następnej lekcji.
• お住所をお願いします。 (Ojūsho o onegai shimasu.) -> ご住所をお願いします。 (Gojūsho o onegai shimasu.) – 住所 to 漢語 (on-yomi), więc przyjmuje ご. Porównaj 和語 お名前.
• おコーヒーはいかがですか。 (Okōhī wa ikaga desu ka.) -> コーヒーはいかがですか。 (Kōhī wa ikaga desu ka.) – 美化語 nie obejmuje zapożyczeń zapisywanych katakaną. Nadmierne upiększanie brzmi jak parodia, nie jak szacunek.

Wskazówki

• Zanim zapytasz „jak grzecznie?”, zapytaj „kto jest podmiotem?”. Jeśli podmiotem jest druga osoba, sięgnij po 尊敬語; jeśli to ty, po 謙譲語; ます na końcu to osobna decyzja dotycząca słuchacza. Uczący się, którzy traktują keigo jako jedno pokrętło, tworzą ×私はいらっしゃいます; uczący się, którzy pytają o podmiot, nigdy tego nie robią.
• 〜（ら）れる to bezpieczny domyślny wybór w pracy. Jest regularne, dotyczy każdego czasownika, brzmi bezpretensjonalnie i nie może stać się 二重敬語, dopóki dodajesz je do zwykłego czasownika, a nie do formy, która już jest honoryfikatywna. Pełne お〜になる zachowaj dla klientów i pamiętaj, że to jedyna droga jednoznaczna, gdy możliwy jest też odczyt jako strona bierna.
• Pięć czasowników na -います to nagroda za wysiłek. いらっしゃいます, おっしゃいます, なさいます, くださいます, ございます – jeden nieregularny wzorzec obejmuje pięć najczęstszych czasowników keigo w tym języku (pierwsze cztery to 尊敬語; ございます to 丁寧語, ale odmienia się razem z nimi). Ćwicz je jako jeden zestaw.
• Klient odwraca całą szachownicę. W chwili, gdy słucha ktoś z zewnątrz, twój własny szef przestaje być 目上 i staje się ウチ: bez 部長, bez さん, bez 尊敬語. To część, do której angielski nie ma żadnej intuicji, i część, którą japońscy słuchacze zauważają jako pierwszą.