W skrócie

Forma na て to uniwersalny łącznik w japońskim: skleja zdania („zrób to, a potem tamto”), a z ください tworzy codzienną grzeczną prośbę 〜てください. Sama nie ma czasu ani grzeczności — jedno i drugie niesie ostatni czasownik zdania. Naucz się teraz jej zmian dźwiękowych; połowa gramatyki na tej ścieżce buduje się właśnie na niej.

Zasada

Forma na て to nie czas. Sama w sobie znaczy niewiele więcej niż „a potem / więc”, więc nigdy nie może sama zamknąć grzecznego zdania. Jej zadanie to zostawić zdanie otwarte, żeby coś mogło się dołączyć: kolejne zdanie, ください albo jeden z tuzina czasowników posiłkowych, które poznasz później.

Krok 1 — Ustal grupę czasownika (z lekcji 7): grupa I (五段), grupa II (一段) albo dwa nieregularne.

Krok 2 — Zastosuj zmianę.

• Grupa II jest trywialna: odrzuć る, dodaj て. 食べる taberu -> 食べて tabete, 見る miru -> 見て mite.
• Nieregularne: する suru -> して shite, 来る kuru -> 来て kite (kanji zostaje, odczyt przechodzi ku -> ki).
• Grupa I to właściwa praca. Decyduje końcowa kana, a wyników jest tylko pięć:
  • う・つ・る -> って: 買う kau -> 買って katte, 待つ matsu -> 待って matte, 作る tsukuru -> 作って tsukutte
  • ぬ・ぶ・む -> んで: 死ぬ shinu -> 死んで shinde, 遊ぶ asobu -> 遊んで asonde, 飲む nomu -> 飲んで nonde
  • く -> いて: 書く kaku -> 書いて kaite
  • ぐ -> いで: 急ぐ isogu -> 急いで isoide
  • す -> して: 話す hanasu -> 話して hanashite

Zauważ udźwięcznienie: po ん i po い od ぐ forma て staje się で. To czysty dźwięk, nie znaczenie.

Jeden wyjątek: 行く iku („iść”). Według reguły dla く powinno być ×行いて; prawdziwa forma to 行って itte. To jedyna częsta nieregularna forma na て w grupie I i zderza się dźwiękowo z 言って itte („mówić”, od 言う) — rozróżnia je kontekst.

Przymiotniki i rzeczowniki też się łączą. Przymiotnik na い odrzuca い i bierze くて: 安い yasui -> 安くて yasukute. いい ii („dobry”) jest nieregularny: よくて yokute. Przymiotnik na な albo rzeczownik bierze で: 静か shizuka -> 静かで shizuka de, 学生 gakusei -> 学生で gakusei de.

Krok 3 — Używaj jej. Cztery zadania na tym poziomie:

1. Kolejność w czasie. V-て、V-て、V-ます: zdania idą w rzeczywistej kolejności chronologicznej, a tylko końcowy czasownik pokazuje czas i grzeczność. 起きて、顔を洗って、出かけます (okite, kao o aratte, dekakemasu) — „Wstaję, myję twarz i wychodzę.”
2. Łączenie stanów lub opisów. Adj-くて／N-で + Adj/N: 大きくて、静かです (ōkikute, shizuka desu) — „duży i cichy.” Obie połowy muszą iść w tę samą stronę — nie używaj て, by powiedzieć „tani, ale zły”; kontrast ma własną gramatykę później.
3. Przyczyna, głównie z przymiotnikami. Adj-くて／N-で + skutek: 寒くて、風邪をひきました (samukute, kaze o hikimashita) — „Było zimno, więc złapałem przeziębienie.” Skutek musi być mimowolnym wynikiem — stanem, uczuciem, możliwością, czymś, co Ci się po prostu przydarzyło — nigdy świadomym czynem, rozkazem ani zaproszeniem. Więc ×寒くて、コートを着ました jest złe: założenie płaszcza to wybór, a wybrana czynność wymaga から (寒いですから、コートを着ました).
4. Sposób lub środek. V-て + czasownik główny: バスに乗って行きます (basu ni notte ikimasu) — „Jadę autobusem” (dosł. „jadąc autobusem, idę”).

Prośby: 〜てください. Dołącz ください kudasai bezpośrednio do formy na て: 待って + ください -> 待ってください matte kudasai („proszę poczekać”). To standardowa grzeczna prośba i zarazem standardowa instrukcja — używa jej nauczyciel, lekarz i formularz. Bo potrafi brzmieć dyrektywnie, ponad nią jest drabina grzeczności, kończąca się na 〜てくださいませんか 〜te kudasaimasen ka („czy byłby pan tak uprzejmy…?”). Na razie traktuj to tylko jako rozpoznawanie.

To węzeł, nie szczegół. Forma te jest podstawą dla 〜ている (czynność w toku), 〜てから (po zrobieniu), 〜てもいい (zezwolenie), 〜てしまう (dokończenie / żal), 〜ておく, 〜てみる, 〜てあげる／てくれる／てもらう i wielu innych. Każda godzina ćwiczeń teraz zwraca się wielokrotnie.

Prośby przeczące („proszę nie …”) nie buduje się z twierdzącej formy na て powyżej; buduje się je na formie na ない, jako 〜ないでください, i omawia razem z zezwoleniem i zakazem.

Formy i schematy

Grupa I: decyduje końcowa kana.

Grupa II, nieregularne i pułapki grupy I.

Przymiotniki i rzeczowniki.

Drabina próśb.

Przykłady

Typowe błędy

• 読んて (yonte) -> 読んで (yonde) — po ん forma て udźwięcznia się do で. Cała grupa ぬ・ぶ・む zachowuje się tak, i tak samo ぐ (急いで, nie ×急いて).
• 行いて (iite) -> 行って (itte) — 行く to jedyny czasownik na く, który łamie regułę いて. Każdy inny czasownik na 〜く jest regularny: 書いて, 聞いて, 歩いて.
• 食べますて、寝ます。 (Tabemasute, nemasu.) -> 食べて、寝ます。 (Tabete, nemasu.) — forma na て buduje się od czasownika w formie prostej, nigdy od ます. Grzeczność siedzi tylko na końcowym czasowniku zdania.
• 静かくて、きれいです。 (Shizukakute, kirei desu.) -> 静かで、きれいです。 (Shizuka de, kirei desu.) — くて należy tylko do przymiotników na い. Przymiotniki na な i rzeczowniki łączą się przez で.
• 暑くて、窓を開けてください。 (Atsukute, mado o akete kudasai.) -> 暑いですから、窓を開けてください。 (Atsui desu kara, mado o akete kudasai.) — po zdaniu przyczyny z くて nie może iść nic, co wybierasz zrobić — ani prośba, ani rozkaz, ani nawet zwykłe stwierdzenie świadomej czynności (×忙しくて、タクシーに乗ります). Użyj zamiast tego から.

Wskazówki

• Ćwicz zmiany grupy I w trzech blokach: う・つ・る -> って, ぬ・ぶ・む -> んで, く -> いて／ぐ -> いで／す -> して. Powtarzaj je na głos, aż wejdą w odruch — potrzebujesz ich w tempie mówienia, nie myślenia.
• Prosta forma przeszła た używa dokładnie tych samych zmian dźwiękowych z た／だ zamiast て／で: 飲んで／飲んだ, 書いて／書いた, 行って／行った. Opanuj teraz formę na て, a prosta przeszła przyjdzie za darmo.
• 〜てください to nie magiczne słowo „please”. Jest bliższe „proszę to zrobić” — w porządku od sprzedawcy albo nauczyciela, ale nachalne, gdy prosisz o przysługę kogoś wyżej. Do przysług przyjdą łagodniejsze schematy.
• Zdanie z て jest bezczasowe: 食べて、寝ました jest całe przeszłe, 食べて、寝ます całe nieprzeszłe. Nie próbuj oznaczać czasu dwa razy — ×食べました、寝ました czyta się jak dwa osobne zdania, nie jeden ciąg.