W skrócie

Strona bierna stawia na pierwszym miejscu osobę dotkniętą czynnością, a sprawcę spycha do roli oznaczonej に: 先生が私をほめました -> 私は先生にほめられました Watashi wa sensei ni homeraremashita („byłem chwalony przez nauczyciela”). Japoński idzie dużo dalej niż angielski: potrafi zbudować stronę bierną od czasownika, który w ogóle nie ma dopełnienia, żeby powiedzieć, że coś się stało na twoją niekorzyść — 雨に降られました Ame ni furaremashita, dosłownie „zostałem oblany deszczem”.

Zasada

Krok 1 — Zbuduj formę z formy na ない. Weź formę przeczącą prostą, odetnij ない i dodaj れる (grupa I) albo られる (grupa II).

• Grupa I (五段): 書かない -> 書か + れる = 書かれる kakareru; 読まない -> 読まれる yomareru; 言わない -> 言われる iwareru (czasowniki na う przechodzą przez わ, nigdy ×言あれる).
• Grupa II (一段): odetnij る, dodaj られる. 食べる -> 食べられる taberareru, 見る -> 見られる mirareru.
• 来る -> 来られる korareru, z odczytem ko-, dokładnie tak jak w 来ない konai.
• する -> される sareru. Ten czasownik łamie sztuczkę z regułą (×しれる), więc naucz się go jako stałą parę. Każdy rzeczownik + する idzie za nim: 発表する -> 発表される, 注意する -> 注意される.

Krok 2 — Każdy czasownik w stronie biernej to czasownik grupy II. Gdy tylko kończy się na -れる／-られる, odmienia się jak 食べる, niezależnie od tego, czym był na początku: 書かれます, 書かれません, 書かれました, 書かれない, 書かれた, 書かれて. Nigdy nie potrzebujesz drugiego wzorca odmiany.

Krok 3 — Strona bierna bezpośrednia: dwie partykuły przesuwają się naraz. Wzorzec strony czynnej N1が N2を V zmienia się w N2は N1に V-(ら)れる. Dopełnienie awansuje do roli tematu/podmiotu, a sprawca cofa się do roli oznaczonej に.

• 先生が 私を ほめました。-> 私は 先生に ほめられました。

Wypisuj sobie tę zamianę za każdym razem przez pierwsze kilkadziesiąt zdań w stronie biernej — zniknięcie を i pojawienie się に to cała gramatyka tego zdania.

Krok 4 — Oznaczanie sprawcy: に, によって, から.

• に to wybór domyślny, obejmujący niemal wszystko: 母に注意されました。
• によって ni yotte używane jest z czasownikami tworzenia, wytwarzania lub odkrywania, a ogólnie w piśmie formalnym: この絵はピカソによって描かれました Kono e wa Pikaso ni yotte kakaremashita. Podmiotem jest tu rzecz, której pochodzenie się opisuje, a samo に brzmiałoby nienaturalnie.
• から może zastąpić に przy czasownikach dawania, mówienia lub uczenia, gdzie czynność wyraźnie płynie ze źródła (に też pozostaje poprawne): 先生から注意されました, 母から言われました.

Krok 5 — Pasyw posiadacza: osoba jest podmiotem, rzecz zatrzymuje を. Gdy ktoś działa na twoją własność albo na twoje ciało, japoński nie czyni podmiotem tej rzeczy. Podmiotem/tematem staje się właściciel, a posiadany rzeczownik nadal jest oznaczony を:

私は弟にケーキを食べられました。 Watashi wa otōto ni kēki o taberaremashita.

Zwróć uwagę, że obecne są zarówno に (sprawca), jak i を (rzecz) — kształt, dla którego angielski nie ma odpowiednika. Alternatywa 私のケーキは弟に食べられました jest gramatyczna, ale brzmi jak relacja o cieście; naturalny japoński opowiada o tym, co spotkało ciebie.

Krok 6 — 迷惑の受身, pasyw szkody. To jest moment, w którym japoński zostawia angielski daleko w tyle: strona bierna może powstać od czasownika nieprzechodniego — takiego, który w ogóle nie ma dopełnienia do awansowania — wyłącznie po to, by powiedzieć „to się stało i dotknęło mnie w złym sensie”.

• 雨が降りました。 („Padał deszcz.” — neutralny fakt.) -> 雨に降られました。 („Zostałem oblany deszczem.” — i przemokłem.)
• 友達が来ました。 („Przyszedł przyjaciel.”) -> 友達に来られました。 („Przyszedł mi przyjaciel.” — i mój wieczór był zrujnowany.)
• 子どもが泣きました。 -> 子どもに泣かれました。 („Moje dziecko rozpłakało mi się.”)

Podmiot (zwykle 私) zazwyczaj pozostaje niewypowiedziany, przyczyna przyjmuje に, a całe zdanie niesie ton skargi. Nie da się tego przetłumaczyć słowo w słowo — oddaj uczucie: „złapał mnie deszcz”, „moje dziecko się rozpłakało i nie umiałem sobie poradzić”. To jest wzorcowy przykład japońskiej strony biernej; jeśli rozumiesz 雨に降られました, rozumiesz 受身.

Krok 7 — Strona bierna bez sprawcy: szyldy, ogłoszenia i wiadomości. Kiedy sprawca jest nieznany, oczywisty albo nieistotny, pomiń go całkowicie. To obiektywny rejestr przewodników, instrukcji i dziennikarstwa: この店は1950年に建てられました, 会議は3時から行われます, oraz bardzo częste zastrzeżenie 〜と言われています to iwarete imasu („mówi się, że…”). Fraza z に w ogóle się nie pojawia.

Krok 8 — Nie nadużywaj jej. Angielski sięga po stronę bierną, żeby brzmieć neutralnie albo grzecznie; japoński tego nie robi. Tam, gdzie angielski mówi „drzwi zostały otwarte”, japoński zwykle woli czasownik nieprzechodni (ドアが開きました, zob. Pary przechodnie i nieprzechodnie), a tam, gdzie angielski mówi „dostałem prezent”, japoński używa もらいました (Dawanie i otrzymywanie). Strona bierna z ludzkim sprawcą niemal zawsze sugeruje, że byłeś dotknięty, często nieprzyjemnie — więc radosne ×私は先生に日本語を教えられました brzmi jak żal. Używaj strony czynnej, chyba że coś naprawdę zrobiono komuś.

Jedna forma, trzy funkcje. Dla czasowników grupy II i 来る strona bierna zapisuje się dokładnie tak samo jak forma potencjalna z lekcji 37 — 食べられる znaczy zarówno „jest jedzone”, jak i „umie jeść” — a do tego jest to też lekki honoryfikatyw z lekcji 56. Rozstrzygają partykuły: sprawca w に plus zachowane を oznacza stronę bierną; dopełnienie oznaczone が bez sprawcy oznacza formę potencjalną. Pomaga też mowa potoczna, bo ら抜き (食べれる, 見れる) dotyczy wyłącznie formy potencjalnej — więc pełne 食べられる w mowie nieformalnej to zwykle strona bierna. Czasowniki grupy I w ogóle się nie mylą: 読まれる (strona bierna) kontra 読める (forma potencjalna).

Formy i schematy

Tworzenie strony biernej:

Odmiana czasownika w stronie biernej — zawsze grupa II:

Strona czynna -> bierna: co dokąd się przesuwa.

Wybór partykuły sprawcy:

Strona bierna czy forma potencjalna? Czytaj partykuły.

Przykłady

Typowe błędy

• 私は先生にほめました。 (Watashi wa sensei ni homemashita.) -> 私は先生にほめられました。 (Watashi wa sensei ni homeraremashita.) — に oznacza sprawcę, więc czasownik musi mieć końcówkę strony biernej. W zapisanej postaci czasownik jest wciąż czynny, więc zdanie próbuje zrobić z ciebie osobę, która chwali.
• 私のケーキは弟に食べられました。 (Watashi no kēki wa otōto ni taberaremashita.) -> 私は弟にケーキを食べられました。 (Watashi wa otōto ni kēki o taberaremashita.) — pierwsze zdanie nie jest niegramatyczne, ale relacjonuje ciasto; gdy rzecz należy do osoby, japoński robi podmiotem osobę, a rzecz zatrzymuje を. Tak samo z częściami ciała: 私は足を踏まれました。
• 私は雨が降られました。 (Watashi wa ame ga furaremashita.) -> 私は雨に降られました。 (Watashi wa ame ni furaremashita.) — w pasywie szkody przyczyna jest sprawcą, a sprawcy przyjmują に. が znowu zrobiłoby podmiotem deszcz i zniweczyło stronę bierną.
• この小説は夏目漱石に書かれました。 (Kono shōsetsu wa Natsume Sōseki ni kakaremashita.) -> この小説は夏目漱石によって書かれました。 (Kono shōsetsu wa Natsume Sōseki ni yotte kakaremashita.) — czasowniki tworzenia przyjmują によって, gdy podmiotem jest stworzona rzecz; samo に należy do zdań, w których osoba jest dotknięta działaniem sprawcy, więc kłóci się z rzeczą jako podmiotem.
• 先生にほめれました。 (Sensei ni homeremashita.) -> 先生にほめられました。 (Sensei ni homeraremashita.) — ら抜き należy wyłącznie do potocznej formy potencjalnej. Strona bierna nigdy nie traci swojego ら, w żadnym rejestrze.

Wskazówki

• Strona bierna to postawa, nie styl. Angielski używa jej, żeby brzmieć neutralnie; japoński używa jej, żeby powiedzieć, że byłeś stroną odbierającą działanie — zwykle nieprzyjemnie. Do neutralnego opisu wybierz stronę czynną albo czasownik nieprzechodni (ドアが開きました), a do czegoś miłego, co dla ciebie zrobiono, wybierz 〜てもらう／〜てくれる.
• „Deszcz mnie oblał” to zdanie testowe. Jeśli 雨に降られました i 友達に来られました brzmią dla ciebie naturalnie, pasyw szkody się przyjął. Oba pochodzą od czasowników bez żadnego dopełnienia, co w angielskim jest niemożliwe — więc tłumacz skargę, nigdy słowa.
• に i を obok siebie w jednym zdaniu to tutaj norma. 私は弟にケーキを食べられました ma sprawcę w に i rzecz w を; 電車で足を踏まれました całkowicie pomija sprawcę, bo nikt nie wie, kto to był. Brak を to najczęstszy błąd w tym wzorcu.
• Grupa I daje ci darmowe rozróżnienie. 読まれる kontra 読める, 書かれる kontra 書ける — tylko grupa II i 来る są dwuznaczne z formą potencjalną, a w mowie zwykle rozstrzyga to też ら抜き.