W skrócie

Angielski ma jeden czasownik „give”; japoński ma dwa, a wybór zależy od tego, w którą stronę przemieszcza się rzecz względem ciebie. あげる ageru przenosi ją od ciebie, くれる kureru przenosi ją do ciebie, a もらう morau opowiada o tym samym zdarzeniu z perspektywy odbiorcy. Nałóż te czasowniki na formę na て, a przestają dotyczyć przedmiotów i zaczynają dotyczyć przysług: 手伝ってくれました tetsudatte kuremashita — „byłeś na tyle miły, że mi pomogłeś”.

Zasada

Japoński dzieli ludzi na ウチ uchi („wewnątrz” — ja, moja rodzina, moja firma, ktokolwiek, w czyim imieniu teraz mówię) i ソト soto („na zewnątrz” — wszyscy pozostali). Każdy czasownik dawania wybiera się w zależności od kierunku, w jakim rzecz przekracza tę linię. Linia przesuwa się razem z rozmową: gdy mówię do klienta, mój kolega z pracy jest ウチ; gdy mówię do rodziny w domu, ten sam kolega jest ソト.

Krok 1 — Zdecyduj, kto ostatecznie trzyma rzecz w rękach. Jeśli trafia poza twoją grupę, potrzebujesz あげる. Jeśli trafia do twojej grupy, potrzebujesz くれる.

Krok 2 — Zdecyduj, czyją historię opowiadasz. Jeśli chcesz, żeby podmiotem był odbiorca, użyj zamiast tego もらう.

あげる — od mnie. Dawca は／が + odbiorca に + rzecz を + あげます. 私は友達に花をあげました。 (Watashi wa tomodachi ni hana o agemashita.) — „Dałem przyjacielowi kwiaty.” あげる obejmuje też dawanie od jednej osoby trzeciej do drugiej, niemające nic wspólnego z tobą: 田中さんは山田さんに本をあげました。

くれる — do mnie. Dawca は／が + (私に) + rzecz を + くれます. 友達が本をくれました。 (Tomodachi ga hon o kuremashita.) — „Przyjaciel dał mi książkę.” Kiedy odbiorcą jesteś ty, くれる nie jest opcjonalne — ×友達が私に本をあげた jest po prostu błędne, a nie tylko niegrzeczne. A ponieważ くれる już samo mówi „mnie”, 私に zwykle się pomija.

もらう — wersja odbiorcy. Odbiorca は／が + źródło に／から + rzecz を + もらいます. 母にかばんをもらいました。 (Haha ni kaban o moraimashita.) — „Dostałem torbę od mamy.” Zarówno に, jak i から oznaczają źródło; から jest preferowane, gdy źródłem jest organizacja, a nie osoba (会社からもらいました), oraz zawsze wtedy, gdy に mogłoby zostać odczytane jako cel.

Warianty grzecznościowe — na razie tylko je rozpoznawaj, użyjesz ich później. Każdy czasownik ma grzeczniejszy odpowiednik, używany, gdy druga osoba ma wyższą pozycję niż ty. Pełne omówienie znajdziesz w lekcjach o keigo; tutaj naucz się je tylko czytać.

• さしあげる sashiageru — skromne あげる. Używaj oszczędnie: oferowanie czegoś przełożonemu może zabrzmieć zbyt pewnie siebie.
• くださる kudasaru — honoryfikatywne くれる. Nieregularne: forma grzeczna to くださいます kudasaimasu, nigdy ×くださります. Znajome ください to tryb rozkazujący tego czasownika.
• いただく itadaku — skromne もらう, i zdecydowanie najczęściej używane z tej trójki.

Teraz benefaktyw: forma na V-て + te czasowniki. To, co jest przekazywane, to już nie rzecz, tylko czynność zrobiona na czyjąś korzyść. Forma te jest stała; odmienia się tylko czasownik dawania.

• 〜てあげる — robię coś dla kogoś innego. Poprawne gramatycznie, ale obciążone towarzysko: ogłasza, że robisz przysługę, więc powiedzenie tego do osoby obdarowanej może zabrzmieć protekcjonalnie, jakbyś zapraszał do podziękowań. Porównaj 持ってあげましょうか („czy mam ci wyświadczyć uprzejmość i to ponieść?”) z neutralnym, naturalnym 持ちましょうか („mam to ponieść?”). Użyj 〜てあげる, gdy opisujesz komuś trzeciemu, co zrobiłeś, a przy oferowaniu wybierz zwykłe 〜ましょうか.
• 〜てくれる — ktoś zrobił coś dla mnie. Tu nie ma takiego problemu: to zwyczajny, ciepły sposób opowiadania o czyjejś uprzejmości i standardowa baza podziękowań — 助けてくれてありがとうございます (Tasukete kurete arigatō gozaimasu.). Pominięcie tego i powiedzenie tylko 助けました relacjonuje suchy fakt, bez wdzięczności.
• 〜てもらう — sprawiłem, że ktoś coś dla mnie zrobił. Podmiotem jest osoba obdarowana, a wykonawca przyjmuje に. Obejmuje to zarówno „kazałem X to zrobić”, jak i „X uprzejmie to dla mnie zrobił” — nacisk pada na to, że to ty odnosisz korzyść.

Partykuła przy osobie obdarowanej pochodzi od czasownika głównego, nie od czasownika dawania. 教える przyjmuje に (妹に教えてあげました), 手伝う przyjmuje を (私を手伝ってくれました), 待つ przyjmuje を (私を待ってくれました). Nie wymuszaj に przy każdym benefaktywie.

Drabina próśb. Prawdziwe prośby buduje się na くれる i もらう, nie na samym ください. Dwa pokrętła czynią prośbę grzeczniejszą: przejście do formy potencjalnej (もらえる moraeru, いただける itadakeru — „czy mógłbym otrzymać?”) oraz przejście do pytania przeczącego, które zostawia rozmówcy miejsce na odmowę.

Z wyprzedzeniem: połączenie tego z kauzatywem daje 〜させてもらう 〜sasete morau („pozwól mi to zrobić” / „pozwolę sobie”), grzeczny sposób proszenia o zgodę na własne działanie — zob. lekcję 46.

Formy i schematy

Trzy czasowniki i ich ramy zdaniowe.

Poziomy grzecznościowe — ten sam kierunek, różna wysokość społeczna.

Kto jest podmiotem? To najczęstsze źródło błędów, więc przeczytaj tabelę, zanim napiszesz zdanie.

Zwróć uwagę, że dwa ostatnie opisują to samo zdarzenie. Różni się tylko kąt kamery.

Drabina próśb, od najmniej do najbardziej grzecznej. Wszystkie znaczą „proszę to zrobić”.

Wzór jest mechaniczny: dłużej znaczy grzeczniej. Każdy stopień dodaje jedno pokrętło do tego samego małego zestawu czasowników dawania — najpierw ます, potem przeczenie, potem forma potencjalna もらう, wreszcie skromne いただく.

Przykłady

Typowe błędy

• 友達が私に本をあげました。 (Tomodachi ga watashi ni hon o agemashita.) -> 友達が私に本をくれました。 (Tomodachi ga watashi ni hon o kuremashita.) — あげる nigdy nie może wskazywać na grupę samego mówiącego. Gdy rzecz trafia do mnie, くれる jest obowiązkowe.
• 友達に本をくれました。 (Tomodachi ni hon o kuremashita.) -> 友達が本をくれました。 (Tomodachi ga hon o kuremashita.) — przy くれる podmiotem jest dawca i przyjmuje が. に oznacza odbiorcę — tutaj powiedziałoby to, że przyjaciel otrzymał rzecz.
• 友達が私に写真を撮ってもらいました。 (Tomodachi ga watashi ni shashin o totte moraimashita.) -> 私は友達に写真を撮ってもらいました。 (Watashi wa tomodachi ni shashin o totte moraimashita.) — przy もらう podmiotem jest ten, kto odnosi korzyść. Wykonawca trafia w miejsce に.
• 荷物を持ってあげましょうか。 (Nimotsu o motte agemashō ka.) -> 荷物を持ちましょうか。 (Nimotsu o mochimashō ka.) — poprawne gramatycznie, ale ogłaszanie własnej przysługi jej beneficjentowi brzmi, jakbyś wyłudzał podziękowania. Zaoferuj to zwykłym 〜ましょうか.
• もう一度説明してもらいませんか。 (Mō ichido setsumei shite moraimasen ka.) -> もう一度説明してもらえませんか。 (Mō ichido setsumei shite moraemasen ka.) — prośba wymaga formy potencjalnej もらえる („czy mógłbym otrzymać”). もらいません znaczy tylko „nie otrzymam tego”.

Wskazówki

• Niech kształt くれる przypomina ci, dokąd ono wskazuje. ください — słowo, którego już używasz, żeby poprosić, by coś przyszło do ciebie — to tryb rozkazujący くださる, honoryfikatywnego bliźniaka くれる. Jeśli strzałka kończy się na tobie albo twoich ludziach, to jest くれる — a wtedy 私に jest zbędne, więc je pomiń.
• Japoński dziękuje czasownikiem, nie przymiotnikiem. Tam, gdzie po angielsku mówi się „dzięki, to było miłe”, japoński ładuje uprzejmość w 〜てくれる: 教えてくれてありがとう, 待ってくれてありがとう. Zdanie, które relacjonuje czyjąś pomoc bez くれる (手伝いました), brzmi dziwnie płasko, jak protokół policyjny.
• 〜てあげる jest tym, którego trzeba się wstydzić. Pozostałe dwa są bezpieczne niemal w każdym zdaniu; 〜てあげる zwraca uwagę na twoją własną hojność. Używaj go, mówiąc o osobach trzecich (弟に作ってあげました), a pomijaj, gdy mówisz do osoby, której pomagasz.
• Buduj prośby przez piętrowanie, nie przez wkuwanie na pamięć. Weź もらう -> forma potencjalna もらえる -> grzeczna もらえます -> przecząca もらえません -> pytanie もらえませんか. Te same cztery kroki na いただく dają poziom sali konferencyjnej: 〜ていただけませんか.