W skrócie

Odetnij ます od formy grzecznościowej, a zostanie ci temat na ます — 飲みます nomimasu -> 飲み nomi — i ten temat jest punktem zaczepienia. Dodaj すぎる, żeby powiedzieć „za dużo”, やすい — „łatwo”, にくい — „trudno”, oraz 方 kata — „sposób robienia czegoś”. Cztery przyrostki, jeden temat, i otwiera się spory kawałek codziennego japońskiego.

Zasada

Temat na ます (jego gramatyczna nazwa to 連用形 ren’yōkei) to najbardziej produktywna baza w tym języku. Zachowuje się niemal jak rzeczownik: sam w sobie daje już słowa takie jak 休み yasumi („przerwa”), 帰り kaeri („droga powrotna”) czy 始め hajime („początek”). Cztery przyrostki z tej lekcji dołączają się właśnie do tego samego tematu, a każdy zamienia czasownik w nowe słowo określonej klasy.

Krok 1 — Zdobądź temat. Weź grzecznościową formę na ます z lekcji 7 i usuń ます. 読みます -> 読み, 食べます -> 食べ, します -> し, 来ます -> 来 (ki). Nie trzeba pamiętać reguł osobno dla każdej grupy: jeśli potrafisz powiedzieć formę na ます, masz już temat.

Krok 2 — Dołącz przyrostek, a potem odmieniaj przyrostek. Sam temat już się więcej nie zmienia.

〜すぎる: „za dużo”, i to jest narzekanie. temat czasownika + すぎる mówi, że czynność przekroczyła akceptowalny punkt: 飲みすぎる nomisugiru („pić za dużo”), 働きすぎる hatarakisugiru („przepracowywać się”). Dołącza się też do przymiotników — przymiotnik na い (bez końcowego い) + すぎる: 高い -> 高すぎる takasugiru; przymiotnik na な (bez końcowego な) + すぎる: 静かな -> 静かすぎる shizukasugiru. Dwa nieregularne: いい/よい -> よすぎる yosugiru, oraz ない -> なさすぎる nasasugiru (pojawia się dodatkowe さ).

Samo すぎる jest czasownikiem grupy II (一段), więc odmienia się jak 食べる: すぎます, すぎました, すぎない, すぎて. I ta sama sztuczka z tematem działa też dla すぎる — usuń ます, a dostaniesz rzeczownik 〜すぎ: 食べすぎ tabesugi („przejadanie się”), 働きすぎ hatarakisugi („przepracowanie”), używane z です／だ.

Kluczowe jest wbudowane negatywne wartościowanie. 高すぎます nie znaczy „bardzo drogie”, tylko „za drogie — nie kupuję tego”. Jeśli chcesz po prostu powiedzieć „bardzo”, użyj とても totemo albo すごく sugoku. (Potoczna mowa czasem nadużywa すぎる jako pochwały — おいしすぎる, „obłędnie dobre” — ale trzymaj to z dala od swoich grzecznych zdań.)

〜やすい／〜にくい: pokrętło trudności. temat czasownika + やすい = „łatwo…”, temat czasownika + にくい = „trudno…”. Wynik to zwykły przymiotnik na い, więc odmienia się jak 高い: 分かりやすかったです, 読みにくくて, 使いやすいペン. Oba obejmują dwie sytuacje:

1. Łatwość dla wykonawcy (przy czasownikach, które ktoś wykonuje lub których doświadcza): 分かりやすい wakariyasui („łatwo zrozumieć”), 使いにくい tsukainikui („niewygodnie się używa”).
2. Skłonność do zdarzenia się (typowo przy czasownikach nieprzechodnich): 割れやすい wareyasui („łatwo się tłucze”), 疲れやすい tsukareyasui („łatwo się męczy”). Tu nikt się nie stara — to po prostu to, co zwykle się zdarza.

〜づらい 〜zurai (od 辛い tsurai, „bolesny”) jest bliskim synonimem にくい, który dodaje dyskomfort odczuwany przez mówiącego: 言いづらい iizurai („trudno mi się do tego zebrać”), 歩きづらい arukizurai („niewygodnie się w tym chodzi”). Drobny druk to 読みにくい (obiektywna cecha); temat, którego wolałbyś uniknąć, to 言いづらい. にくい jest bezpieczniejszym domyślnym wyborem.

To nie jest forma potencjalna. Lekcja 37 mówi, czy coś jest w ogóle możliwe; やすい／にくい stopniują, jak trudne to jest. 使いやすい („łatwe w użyciu”) to nie to samo co 使える („dające się użyć”), a 読みにくい znaczy, że da się to przeczytać, tylko z wysiłkiem — jeśli nie da się przeczytać, powiedz 読めません.

〜方: „sposób robienia czegoś”. temat czasownika + 方 (kata) tworzy rzeczownik oznaczający „jak coś zrobić”: 読み方 yomikata („jak to przeczytać, sposób czytania”), 使い方 tsukaikata („jak tego używać”), 作り方 tsukurikata („jak to zrobić/przygotować”), やり方 yarikata („sposób, w jaki się to robi”). Ponieważ całość jest rzeczownikiem, dopełnienie czasownika nie może już przyjmować を — łączy się je za pomocą の: 漢字を書きます -> 漢字の書き方 kanji no kakikata. Inne partykuły przetrwają, tylko dodają の: 駅へ行きます -> 駅への行き方 eki e no ikikata. Dwa najczęściej używane zdania to 〜方が分かりません („nie wiem, jak…”) i 〜方を教えてください („proszę powiedzieć, jak…”).

する nie ma używanego し方: użyj やり方 albo wzorca rzeczownikowego 〜の仕方 〜no shikata — 勉強の仕方 benkyō no shikata, 説明の仕方 setsumei no shikata.

Uwaga o wymowie 方. W tych złożeniach かた nie jest osobnym słowem: 読み方 to jedno czteromorowe słowo, a nie 読み po którym następuje 方, i ma własny, jednolity wzorzec akcentu. Wiele z nich jest płaskich — 使い方 tsukaikata wymawia się bez żadnego spadku tonu, a 読み方 słyszy się zarówno płasko, jak i ze spadkiem na か. Rozróżniaj je też w czytaniu: 方 = かた („sposób robienia”), 方 = ほう (strona/kierunek z 〜のほうが w lekcji 31), a 方 = かた znaczące „osoba” w あの方 ano kata — grzeczne słowo, niezwiązane z tą gramatyką.

Formy i schematy

Jeden temat, cztery przyrostki. Weź formę na ます, usuń ます, dołącz przyrostek.

Do czego dołącza się すぎる. Tylko すぎる dołącza się zarówno do przymiotników, jak i do czasowników.

すぎる odmienia się jak czasownik grupy II, dokładnie tak jak 食べる.

やすい／にくい odmieniają się jak przymiotniki na い, i nic więcej w słowie się nie zmienia.

〜方 zamienia zdanie we frazę rzeczownikową — dlatego を staje się の.

Przykłady

Typowe błędy

• このかばんは高いすぎます。 (Kono kaban wa takai sugimasu.) -> このかばんは高すぎます。 (Kono kaban wa takasugimasu.) — przymiotnik na い traci końcowe い przed すぎる. To to samo cięcie, które robisz dla 高くない i 高かった.
• 昨日は食べますすぎました。 (Kinō wa tabemasu sugimashita.) -> 昨日は食べすぎました。 (Kinō wa tabesugimashita.) — przyrostek doczepia się do gołego tematu, więc ます znika całkowicie. Tylko ostatni element, すぎる, niesie czas i grzeczność.
• 漢字を書き方を教えてください。 (Kanji o kakikata o oshiete kudasai.) -> 漢字の書き方を教えてください。 (Kanji no kakikata o oshiete kudasai.) — 〜方 zamienia frazę w rzeczownik, a rzeczowniki łączy się za pomocą の. を, które widać w zdaniu, należy do 教える, nie do 書く.
• この字は読めにくいです。 (Kono ji wa yomenikui desu.) -> この字は読みにくいです。 (Kono ji wa yominikui desu.) — にくい dołącza się do zwykłego tematu na ます, nigdy do tematu potencjalnego. Trudność i możliwość to dwa różne stwierdzenia: 読みにくい znaczy, że da się to przeczytać z wysiłkiem, 読めません znaczy, że się nie da.
• この店はいいすぎます。 (Kono mise wa ii sugimasu.) -> この店はよすぎます。 (Kono mise wa yosugimasu.) — いい przechodzi w よ〜 przed każdym przyrostkiem (よかった, よくない, よすぎる). Zwróć uwagę, że 言いすぎる iisugiru to prawdziwe, ale niezwiązane słowo, „mówić za dużo”.

Wskazówki

• すぎる to narzekanie, nie komplement. Angielskie „too” już niesie w sobie to ostrzeżenie, więc zaufaj temu wyczuciu: jeśli nie powiedziałbyś „too” po angielsku, nie mów też すぎる. Do zwykłej pochwały czy podkreślenia sięgnij po とても totemo albo すごく sugoku — 高すぎます to powód, żeby wyjść ze sklepu, とても高いです to tylko opis.
• やすい／にくい to pokrętło, nie przełącznik. Forma potencjalna (lekcja 37) działa jak włącznik — możliwe albo nie. やすい i にくい mieszczą się pomiędzy i stopniują wysiłek. I nie myl 〜にくい („trudno to zrobić”) z 〜たくない („nie chcieć tego zrobić”): 飲みにくい薬 jest nieprzyjemne do przełknięcia, 飲みたくない薬 to takie, którego odmawiasz.
• Naucz się tematu raz, a resztę dostaniesz za darmo. Ten sam temat na ます zasila też 〜たい (lekcja 14), 〜ながら (lekcja 23), 〜に行きます („iść, żeby…”), oraz czasowniki złożone 〜始める／〜続ける z lekcji 48. Każdy z nich to „forma na ます minus ます, plus coś”.
• Trzy odczyty 方, jeden kanji. かた po temacie = „sposób robienia” (使い方); ほう = „strona”, słowo porównania (こちらのほうが安いです); あの方 ano kata = grzeczne „tamta osoba”. O odczycie decyduje kontekst i otaczające słowa, więc przeczytaj całą frazę, zanim ją wymówisz.