W skrócie

Dołącz drugi czasownik prosto do tematu na ます pierwszego, a otrzymasz jeden nowy czasownik: 読みます -> 読み始める yomihajimeru („zacząć czytać”), 使います -> 使い切る tsukaikiru („zużyć do końca”), 書きます -> 書き直す kakinaosu („przepisać”). Pierwszy czasownik dostarcza czynności, drugi dodaje zwrot akcji — i tylko ten drugi się odmienia.

Zasada

Japoński tworzy ogromne ilości czasowników, nakładając jeden czasownik na drugi. Złączeniem jest zawsze temat na ます (連用形 ren’yōkei), który już poznałeś w lekcji 40 — bez て, bez の, bez żadnej partykuły pomiędzy.

Krok 1 — weź temat na ます czasownika V1. Powiedz formę na ます i usuń ます: 読みます -> 読み, 食べます -> 食べ, 降ります -> 降り, 勉強します -> 勉強し.

Krok 2 — dołącz V2 w formie słownikowej. 読み + 始める -> 読み始める. Wynik to jedno słowo, zapisywane bez spacji i notowane w słownikach jako jedno hasło.

Krok 3 — odmieniaj tylko V2, nic więcej. V1 jest zamrożone. 読み始めます, 読み始めました, 読み始めない, 読み始めて — każda końcówka siedzi na 始める. V2 decyduje też o grupie czasownika całego złożenia: 始める to 一段, więc 読み始める to 一段; 出す to 五段, więc 降り出す to 五段 (降り出して, nie ×降り出って). Kilka V2 występuje też jako para przechodni／nieprzechodni (続ける／続く, 終える／終わる); tam trzeba wybrać ten człon, którego potrzebuje zdanie: 本を読み続けます bierze przechodnie 続ける, bo nieprzechodnie 続く nie może rządzić を.

Faza: kiedy czynność się zaczyna, trwa i kończy.

• 〜始める 〜hajimeru — neutralny, zwykle celowy albo stopniowy początek: 習い始める naraihajimeru („zacząć się uczyć”), 読み始める.
• 〜出す 〜dasu — czynność wybucha, nagle i zwykle poza czyjąkolwiek kontrolą: 泣き出す nakidasu („wybuchnąć płaczem”), 降り出す furidasu („zacząć padać”), 笑い出す waraidasu („wybuchnąć śmiechem”). Ponieważ zgłasza zaskoczenie, 〜出す nie pasuje do planów, próśb i 〜ましょう.
• 〜続ける 〜tsuzukeru (przechodni, 一段) / 〜続く 〜tsuzuku (nieprzechodni, 五段) — czynność trwa dalej: 本を読み続けます, 雨が降り続きます.
• 〜終わる 〜owaru (五段) / 〜終える 〜oeru (一段) — czynność jest skończona: 読み終わる, nieco bardziej formalne 読み終える. Zwróć uwagę, że 終わる jest głównie nieprzechodnie, ale niesie też własne znaczenie przechodnie, więc 本を読み終わりました z を jest całkowicie normalne.
• 〜かける 〜kakeru (一段) — „być bliskim czegoś” albo „w połowie zrobione i przerwane”: 死にかける shinikakeru („prawie umrzeć”), 言いかけた iikaketa („zacząć coś mówić i urwać”). Jego nieprzechodni partner 〜かかる 〜kakaru (五段) dołącza do czasowników nieprzechodnich, dla czegoś, co lada chwila stanie się samo z siebie: 日が沈みかかっています shizumikakatte imasu („słońce zaraz zajdzie”), 溺れかかる, 崩れかかる. Temat daje też poręczny rzeczownik 〜かけ: 食べかけのパン tabekake no pan („nadgryziony kawałek chleba”).

Dokończenie i wyczerpanie.

• 〜切る 〜kiru (五段) — zrób to całkowicie, do ostatniej kropli: 使い切る tsukaikiru („zużyć do końca”), 売り切る („wyprzedać”). Przy stanach oznacza „całkowicie”: 疲れ切る tsukarekiru („być kompletnie wyczerpanym”).
• Jego forma potencjalna 〜切れる 〜kireru, a przede wszystkim jej przeczenie 〜切れない, to forma używana na co dzień: 食べきれません tabekiremasen („nie dam rady tego zjeść wszystkiego”), 数えきれない kazoekirenai („niezliczony”).
• 〜抜く 〜nuku — doprowadź to do końca wbrew przeciwnościom: やり抜く yarinuku („doprowadzić do końca”), 生き抜く ikinuku („przetrwać”), 考え抜く („przemyśleć do końca”).
• 〜通す 〜tōsu — utrzymaj to od początku do końca: 読み通す yomitōsu („przeczytać od deski do deski”).
• 〜尽くす 〜tsukusu — rób to, aż nic nie zostanie: 食べ尽くす tabetsukusu („zjeść wszystko do ostatniego kęsa”), 知り尽くす shiritsukusu („znać na wylot”).

Powtórzenie i poprawa.

• 〜直す 〜naosu — zrób to jeszcze raz, żeby naprawić: 書き直す kakinaosu („przepisać”), やり直す yarinaosu („zrobić od nowa”), 考え直す („przemyśleć na nowo”).
• 〜返す 〜kaesu — zrób to z powrotem, w odpowiedzi albo jeszcze raz: 言い返す iikaesu („odpowiedzieć w ten sam sposób”), 読み返す yomikaesu („przeczytać ponownie”).

Wzajemne 〜合う 〜au — dwie lub więcej osób robi to nawzajem: 話し合う hanashiau („przegadać coś razem”), 助け合う tasukeau („pomagać sobie nawzajem”), 知り合う („poznać się nawzajem” — stąd 知り合い, „znajomy”).

Natężenie, kierunek i sposób.

• 〜込む 〜komu — do wewnątrz albo głęboko: fizycznie 飛び込む tobikomu („wskoczyć do środka”), 書き込む kakikomu („wpisać, wypełnić”); mentalnie 考え込む kangaekomu („pogrążyć się w myślach”), 話し込む („zagłębić się w rozmowę”).
• 〜回る 〜mawaru — wszędzie dookoła: 走り回る hashirimawaru („biegać dookoła”), 探し回る („szukać wszędzie”).
• 〜過ぎる też należy do tej rodziny, ale ma własną lekcję: zob. lekcję 40.
• 〜出す ma też drugie, dosłowne znaczenie — „wyjąć”: 取り出す toridasu („wyjąć, wydobyć”). Ta sama forma, inne znaczenie; rozróżnia je kontekst.

Produktywne albo zleksykalizowane — sprawdź, zanim ukujesz nowe. Niektóre V2 są naprawdę produktywne: 〜始める, 〜続ける, 〜終わる, 〜直す i 〜すぎる dołączają do niemal każdego czasownika i możesz je swobodnie tworzyć. Inne (〜込む, 〜抜く, 〜出す w znaczeniu „wyjąć”, 〜切る w 疲れ切る) są zamrożone w gotowe jednostki słownikowe o znaczeniach, których nie zawsze da się przewidzieć — 落ち込む ochikomu to przede wszystkim „czuć się przygnębionym”, a tylko rzadko dosłowne „wpaść do środka”, które sugerują jego części. Traktuj je jak słowa do sprawdzenia w słowniku, nie jak wzór.

To nie jest rodzina form na て. 〜ていく／〜てくる z lekcji 39 i 〜てしまう z lekcji 36 łączą się przy formie na て i dodają gramatykę (aspekt, kierunek, żal). Złożenia na temacie łączą się przy temacie i tworzą nowe słownictwo. Dlatego chętnie się piętrzą: 材料を使い切ってしまいました tsukaikitte shimaimashita („no i zużyłem wszystkie składniki”).

Formy i schematy

Złączenie zawsze zachodzi na temacie, a V2 niesie wszystko.

Co dodaje każde V2.

Sparowane V2: wybierz człon, którego potrzebuje zdanie.

Dwa różne złączenia, dwie różne funkcje.

Przykłady

Typowe błędy

• 本を読む始めました。 (Hon o yomu hajimemashita.) -> 本を読み始めました。 (Hon o yomihajimemashita.) — złączeniem jest temat na ます, nigdy forma słownikowa. Powiedz najpierw formę na ます, odetnij ます, a potem dołącz.
• 日本語を勉強して始めました。 (Nihongo o benkyō shite hajimemashita.) -> 日本語を勉強し始めました。 (Nihongo o benkyō shihajimemashita.) — forma na て należy do wyrazów posiłkowych 〜てしまう／〜ていく. Złożenia leksykalne biorą sam temat: 勉強します -> 勉強し -> 勉強し始める.
• 来月から本を読み出します。 (Raigetsu kara hon o yomidashimasu.) -> 来月から本を読み始めます。 (Raigetsu kara hon o yomihajimemasu.) — 〜出す zgłasza nagły, niekontrolowany początek, więc kłóci się z planem. Zostaw 〜出す dla 泣き出す, 降り出す i innych niespodzianek.
• 私は日本語を勉強し続きます。 (Watashi wa Nihongo o benkyō shitsuzukimasu.) -> 私は日本語を勉強し続けます。 (Watashi wa Nihongo o benkyō shitsuzukemasu.) — 続く jest nieprzechodnie i nie może rządzić を; przechodni partner 続ける to ten, którego potrzebujesz, gdy ktoś dalej coś robi.
• この量は食べ切りません。 (Kono ryō wa tabekirimasen.) -> この量は食べきれません。 (Kono ryō wa tabekiremasen.) — „nie dać rady zjeść wszystkiego” wymaga formy potencjalnej 〜切れる. 食べ切りません znaczyłoby, że postanowiłeś tego nie kończyć.

Wskazówki

• 始める = to ty zdecydowałeś, 出す = to ci się przytrafiło. Spróbuj wstawić 急に kyū ni („nagle”): jeśli zdanie wciąż ma sens, pasuje 〜出す; jeśli ogłaszasz plan, dajesz instrukcję albo używasz 〜ましょう, jedyne, co się nada, to 〜始める.
• Złożenia to słownictwo, więc korzystaj ze słownika. Cztery produktywne (〜始める, 〜続ける, 〜終わる, 〜直す) możesz tworzyć dowolnie. Wszystko inne bezpieczniej sprawdzić: 落ち込む to „poczuć się przygnębionym”, 取り出す to „wyjąć”, 打ち合わせる to „omówić coś z wyprzedzeniem, umówić się” — żadne z nich nie jest sumą swoich części.
• Odmienia się tylko ostatni czasownik — stąd też bierze się grupa. 読み始める idzie za 食べる (一段: 読み始めて), a 話し合う idzie za 買う (五段: 話し合って). Kiedy złożenie cię zastanawia, zakryj palcem V1 i odmień to, co zostało.
• Złożenia na temacie nakładają się na wszystko inne. Czasownik złożony to po prostu czasownik, więc wciąż przyjmuje wyrazy posiłkowe na て, stronę bierną i formę potencjalną: 書き直してください, 使い切ってしまいました, 読み終えられませんでした.