W skrócie

〜はずだ (hazu da) to nie uczucie — to wniosek, do którego masz prawo dojść na podstawie faktów, które już masz: rozkładu jazdy, obietnicy, reguły. 〜に違いない (ni chigainai) jest o stopień mocniejsze, „to nie może być nic innego”. Rodzina わけ dotyczy samego rozumowania: 〜わけだ (wake da) mówi a więc dlatego, 〜わけがない (wake ga nai) mówi nie ma mowy, 〜わけではない (wake de wa nai) mówi to nie jest tak, że…, a 〜わけにはいかない (wake ni wa ikanai) mówi nie mogę sobie na to pozwolić.

Zasada

Krok 1 — はずだ: oczekiwany wynik czegoś, co wiesz.

Forma prosta + はずだ — a ponieważ はず jest rzeczownikiem formalnym („oczekiwanie”), rzeczownik łączy się przez の, a przymiotnik na な zachowuje swoje な, dokładnie jak よう w lekcji 49. Czasownik w środku pozostaje w formie prostej, nawet gdy zdanie kończy się grzecznie: ×着きますはずです -> 三時に着くはずです (San-ji ni tsuku hazu desu, powinien przyjechać o trzeciej).

Podstawa ma znaczenie. Mówisz はずです, bo za tobą stoi rozkład jazdy, reguła, ustalenie albo prosty rachunek. Odbierz to, a zdanie zabrzmi dziwnie: gołe przeczucie to でしょう albo かもしれません (lekcja 32), nie はずです.

Krok 2 — Dwa przeczenia, i nie są takie same.

• 〜ないはずだ nai hazu da — „oczekuje się, że to się nie zdarzy”: 今日は来ないはずです (Kyō wa konai hazu desu, nie powinien dziś przyjść).
• 〜はずがない hazu ga nai — „nie ma żadnego oczekiwania”, czyli niemożliwe w świetle tego, co wiem: そんなはずがありません (Sonna hazu ga arimasen, to nie może być prawda).

Krok 3 — はずだった: oczekiwanie, które się nie spełniło.

Postaw はず w czasie przeszłym, a dostaniesz oczekiwanie, którego świat nie dotrzymał — niemal zawsze po nim pojawia się „ale”: 来るはずだったんですが、来ませんでした (Kuru hazu datta n desu ga, kimasen deshita, miał przyjść, ale nie przyszedł). Wariant 〜はずではなかった hazu de wa nakatta opłakuje całą sytuację: こんなはずではありませんでした (Konna hazu de wa arimasen deshita, nie tak miało to wyglądać).

Krok 4 — に違いない i に決まっている: przekonanie.

Obie dołączają się do formy prostej, a rzeczowniki i przymiotniki na な dołączają się bez niczego — bez だ (×日本人だに違いない).

• 〜に違いない ni chigainai, grzeczne 〜に違いありません — „musi być, jestem pewien”. Poparte rozumowaniem, nadaje się do pisma.
• 〜に決まっている ni kimatte iru, grzeczne 〜に決まっています — dosłownie „zostało zdecydowane, że…”, czyli: „oczywiście, rzecz jasna”. Emocjonalne i potoczne; odrzuca alternatywę, zamiast ją rozważać. Trzymaj się od tego z dala w raportach i w rozmowach z przełożonym.

Krok 5 — わけ znaczy „powód, logika” — i to wyjaśnia całą rodzinę.

わけ (訳) to rzeczownik formalny znaczący powód. Każdy poniższy element jest stwierdzeniem o toku rozumowania, i są one bezustannie mylone, więc ucz się ich jako zestawu.

• 〜わけだ — a więc dlatego / to logicznie wynika. Właśnie otrzymałeś fakt i ogłaszasz wniosek, który on wyjaśnia. Zwykle prowadzi przysłówek 道理で (dōri de, nic dziwnego) albo つまり (tsumari, innymi słowy): 日本に一年も住んでいたんですか。道理で日本語が上手なわけです。
• 〜わけがない — nie ma mowy. Bezwzględna niemożliwość logiczna, bliska はずがない, ale bardziej emocjonalna i bardziej absolutna.
• 〜わけではない, potoczne 〜わけじゃない — częściowe zaprzeczenie. Nie zaprzecza faktowi; zaprzecza wnioskowi, który mógłby wyciągnąć słuchacz: 嫌いなわけではありません = to nie jest tak, że tego nie lubię (mam jakiś inny powód). To zdecydowanie najbardziej przydatny element w prawdziwej rozmowie, bo pozwala odmówić, nie obrażając nikogo.
• 〜わけにはいかない — nie mogę, gdzie przeszkoda jest społeczna, moralna albo praktyczna, nigdy nie chodzi o umiejętność. Zobacz Krok 6.

Łączenie idzie za wzorcem はず dla czasowników, przymiotników na い i przymiotników na な (嫌いなわけです), z jednym wyjątkiem: przed わけ rzeczownik nie przyjmuje の — łączy się przez な albo である (〜なわけです, 〜であるわけです), i bardzo często przez という (〜というわけです). わけにはいかない jest tu wyjątkiem — dołącza się wyłącznie do czasownika, nigdy do rzeczownika ani przymiotnika.

Krok 6 — わけにはいかない to nie forma potencjalna.

飲めません (nomemasen) znaczy, że twoje ciało albo sytuacja uniemożliwiają picie. 飲むわけにはいきません (nomu wake ni wa ikimasen) znaczy, że jesteś w pełni zdolny pić, ale nie wolno ci — prowadziłeś, obiecałeś, byłoby to niegrzeczne. Angielskie „I can’t” obejmuje oba znaczenia; japoński nie.

Jego przeczenie, 〜ないわけにはいかない (nai wake ni wa ikanai), to podwójne przeczenie znaczące nie mam wyboru, muszę: 行かないわけにはいきません (Ikanai wake ni wa ikimasen, naprawdę muszę iść).

Krok 7 — 〜とは限らない i 〜と言っても: przycinanie przesady.

〜とは限らない to wa kagiranai (niekoniecznie) atakuje uogólnienie, nie fakt: 高い店がいつもおいしいとは限りません。 〜と言っても to itte mo (chociaż mówię…, to niewiele) uprzedza wyolbrzymiony obraz słuchacza: 日本語ができると言っても、簡単な会話だけです (Nihongo ga dekiru to itte mo, kantan na kaiwa dake desu, mówię, że znam japoński, ale tylko na poziomie prostej rozmowy).

Nie w tej lekcji. Angielskie „should” znaczy też radę — to 〜たほうがいいです z lekcji 35, nigdy はずです. Oparte na przesłankach „wygląda na to” (ようだ, らしい) to lekcja 49. Żeby wyrazić opinię łagodnie, a nie stanowczo, użyj 〜のではないでしょうか (no de wa nai deshō ka) z lekcji 32 — to grzeczny, przeciwległy biegun wszystkiego z tej strony.

Formy i schematy

Łączenie — はず przyjmuje の／な jak rzeczownik; に違いない przyjmuje rzeczowniki bez niczego:

Skala pewności, z jej przeczeniami poniżej:

〜かもしれない i 〜でしょう należą do lekcji 32; dolne trzy to ta lekcja. Zauważ, że 〜とは限らない stoi poza tą skalą — zaprzecza uogólnieniu, nie faktowi.

Rodzina わけ — zestaw kontrastowy:

Cztery sposoby powiedzenia „nie mogę pić” — tylko jeden dotyczy zdolności:

Przykłady

Typowe błędy

• 三時に着きますはずです。 (San-ji ni tsukimasu hazu desu.) -> 三時に着くはずです。 (San-ji ni tsuku hazu desu.) — はず jest rzeczownikiem, więc zdanie przed nim jest zdaniem przydawkowym, a czasownik musi być w formie prostej. Grzeczność niesie się raz, na końcu.
• 彼は学生はずです。 (Kare wa gakusei hazu desu.) -> 彼は学生のはずです。 (Kare wa gakusei no hazu desu.) — rzeczownik łączy się z はず przez の, a przymiotnik na な zachowuje な: 上手なはずです, nie ×上手はずです.
• 彼は日本人だに違いありません。 (Kare wa Nihonjin da ni chigai arimasen.) -> 彼は日本人に違いありません。 (Kare wa Nihonjin ni chigai arimasen.) — に違いない i に決まっている przyjmują rzeczownik bez niczego; だ nie może stać przed partykułą に.
• 日本語が話せないわけがありません。 (Nihongo ga hanasenai wake ga arimasen.) -> 日本語が話せないわけではありません。 (Nihongo ga hanasenai wake de wa arimasen.) — わけがない zaprzecza całej idei (nie ma mowy, żebym nie umiał mówić); zamierzone to nie jest tak, że nie umiem mówić to わけではない. Jedna partykuła całkowicie zmienia znaczenie.
• 明日はパーティーに行けません。 (Ashita wa pātī ni ikemasen.) -> 明日はパーティーに行くわけにはいきません。 (Ashita wa pātī ni iku wake ni wa ikimasen.) — użyj 行けません tylko wtedy, gdy naprawdę nie możesz; jeśli możesz, ale powstrzymuje cię obowiązek albo obietnica, to わけにはいきません.

Wskazówki

• はず to rachunek, に違いない to przekonanie, でしょう to domysł. Zapytaj siebie, co stoi za twierdzeniem. Rozkład jazdy albo obietnica -> はずです. Stos dowodów wskazujących w jedną stronę -> に違いありません. Nic poza instynktem -> でしょう. Pomylenie się tutaj nie jest błędem gramatycznym, po prostu brzmisz albo zbyt pewnie, albo zbyt niepewnie.
• Cała rodzina わけ to jeden rzeczownik: 訳 „powód”. Czytaj je dosłownie, a przestaną się mylić: powód jest taki (わけだ), taki powód nie istnieje (わけがない), to nie ten powód (わけではない), ta droga nie wchodzi w grę (わけにはいかない).
• わけではない to narzędzie grzeczności tej lekcji. Naprawia wniosek, zanim ten zdąży się utrwalić: 高いわけではありませんが、今月はちょっと… (Takai wake de wa arimasen ga, kongetsu wa chotto…, to nie jest tak, że jest drogo, ale w tym miesiącu…). Jego potoczny bliźniak わけじゃない jest wszędzie w mowie.
• に決まっている to nie neutralne „z pewnością”. Niesie zniecierpliwienie, więc jest w porządku wśród znajomych, a ryzykowne w pracy. Na spotkaniu oczekiwany rejestr jest odwrotny: 〜のではないでしょうか.