W skrócie

Japoński tworzy nowe wyrazy, doklejając małe cząstki do rzeczownika albo tematu na ます, a każda cząstka zapowiada klasę wyrazu, jaka powstanie. 社会 + 的 (shakai + teki) daje przymiotnik na な; 国際 + 化 (kokusai + ka) daje rzeczownik, który z する tworzy czasownik; 可能 + 性 (kanō + sei) daje rzeczownik abstrakcyjny; 子供 + っぽい (kodomo + ppoi) daje przymiotnik na い. Naucz się przyrostka raz, a przeczytasz setki wyrazów, których nigdy wcześniej nie widziałeś.

Zasada

Na poziomie B2 najszybszym sposobem rozwijania japońskiego nie jest więcej gramatyki — to morfologia. Gazety, instrukcje i korespondencja biznesowa są pełne wyrazów zbudowanych w przejrzysty sposób, a cząstek budujących jest niewiele. Przy każdym przyrostku śledź dwie rzeczy: do czego się dołącza i do jakiej klasy należy wynik (rzeczownik? przymiotnik na な? przymiotnik na い? czasownik する?), bo to decyduje o każdej kolejnej partykule i końcówce.

Krok 1 — trzy wielkie chińsko-japońskie przyrostki: 的, 化, 性.

〜的 (-teki) zamienia abstrakcyjny rzeczownik chińsko-japoński w przymiotnik na な o znaczeniu „-alny, -iczny, pod względem X”: 社会 (shakai, społeczeństwo) -> 社会的 (shakai-teki, społeczny); 具体 -> 具体的 (gutai-teki, konkretny); 積極 -> 積極的 (sekkyoku-teki, proaktywny). Ponieważ wynik jest przymiotnikiem na な, przyjmuje な przed rzeczownikiem i に przed czasownikiem: 積極的な学生 / 具体的に説明します. Wzorzec 〜的には (-teki ni wa) wprowadza punkt widzenia — 個人的には賛成です (kojin-teki ni wa sansei desu, osobiście się zgadzam).

〜化 (-ka) nazywa proces stawania się, a wynikiem jest rzeczownik, który automatycznie jest czasownikiem z する: 国際化 (kokusaika, umiędzynarodowienie), 高齢化 (kōreika, starzenie się społeczeństwa), 電子化 (denshika, cyfryzacja), 自動化 (jidōka, automatyzacja). Mów 高齢化します／が進みます, nigdy ×高齢化になります — „stawanie się” jest już zawarte w 化.

〜性 (-sei) wydobywa cechę abstrakcyjną i daje zwykły rzeczownik: 可能性 (kanōsei, możliwość), 安全性 (anzensei, bezpieczeństwo), 必要性 (hitsuyōsei, konieczność), 危険性 (kikensei, ryzykowność). To rzeczownik i nic więcej, więc występuje z が, を, の.

Krok 2 — pracowite przyrostki rzeczownikowe. Są bardzo produktywne i w większości zrozumiałe same przez się, gdy się je raz zobaczy: 〜製 (-sei, zrobiony z / wyprodukowany w — 日本製, 木製), 〜用 (-yō, przeznaczony dla — 子供用, 業務用), 〜済み (-zumi, już zrobione, od 済む - 予約済み, 使用済み), 〜上 (-jō, z punktu widzenia — 法律上, 健康上の理由), 〜別 (-betsu, w podziale na — 年齢別, 国別), 〜率 (-ritsu, wskaźnik — 成功率), 〜量 (-ryō, ilość — 仕事量), oraz trzy przyrostki osobowe: 〜者 (-sha, osoba w danej roli — 参加者), 〜家 (-ka, praktyk albo ekspert — 専門家, 音楽家), 〜員 (-in, członek jakiejś instytucji — 会社員, 銀行員 ginkō-in).

〜中 zasługuje na osobną linijkę, bo ma dwa odczytania. ちゅう = w trakcie trwającej czynności: 会議中 (kaigi-chū), 工事中 (kōji-chū), 使用中. じゅう = przez cały wskazany okres: 一日中 (ichinichi-jū, przez cały dzień), 世界中 (sekai-jū, na całym świecie), 夏中 (natsu-jū). W skrócie: czynność -> ちゅう, zakres -> じゅう.

Krok 3 — przyrostki oceniające: っぽい, がち, 気味. Wszystkie trzy znaczą „ma skłonność do X” i zwykle niosą lekko do mocno negatywne zabarwienie.

〜っぽい dołącza się do rzeczownika, rdzenia przymiotnika albo tematu na ます i tworzy przymiotnik na い: 子供っぽい (kodomoppoi, dziecinny), 忘れっぽい (wasureppoi, zapominalski), 白っぽい (shiroppoi, białawy), 安っぽい (yasuppoi, tandetny), 水っぽい (mizuppoi, wodnisty). Niesie krytyczny ton: 子供っぽい to nie 子供らしい (kodomorashii), czyli aprobujące „jak przystało na dziecko”.

〜がち dołącza się do tematu na ます albo rzeczownika i zachowuje się jak przymiotnik/rzeczownik na な: 休みがち (yasumi-gachi, skłonny do nieobecności), ありがち (ari-gachi, aż nazbyt częste), 遅れがち, 病気がち, 曇りがち. Chodzi o częstotliwość, a zgłaszana skłonność jest zwykle niepożądana — ×成功しがち brzmi źle. Kilka utrwalonych wyrazów jest neutralnych (遠慮がち enryo-gachi, powściągliwy; 曇りがち, przeważnie pochmurno), więc czytaj to jako „zwykle negatywne”, nie „nigdy pozytywne” — ale sam nie ukuwaj wesołych wariantów.

〜気味 (-gimi) dołącza się do tematu na ます albo rzeczownika i zgłasza niewielki stopień czegoś: 風邪気味 (kaze-gimi, lekkie przeziębienie), 遅れ気味, 疲れ気味, 太り気味. Słowniki klasyfikują to jako rzeczownik używany jako przyrostek, więc przed kolejnym rzeczownikiem przyjmuje の (上がり気味の相場, rynek o tendencji wzrostowej), a な tylko przed ので／のに: 風邪気味なので.

Krok 4 — zasięg i sposób: だらけ, まみれ, ずくめ, ぐるみ, 並み, ぶり, めく. Stoją obok siebie w słownikach i nie są wymienne. Wszystkie oprócz めく dołączają się do rzeczownika i tworzą rzeczownik, więc przyjmują です, の przed rzeczownikiem i になる; めく to czasownik, a ぶり przyjmuje zarówno temat na ます, jak i rzeczownik.

• 〜だらけ — powierzchnia jest usiana mnóstwem jednej niechcianej rzeczy, policzalnej albo nie: 間違いだらけ (machigai-darake, pełen błędów), 泥だらけ, 借金だらけ, 傷だらけ.
• 〜まみれ — powierzchnia jest fizycznie pokryta cieczą albo proszkiem: 汗まみれ (ase-mamire), 血まみれ, ほこりまみれ, 泥まみれ. 大辞泉 dodaje drugie, przenośne znaczenie — zagrzebany w złej sytuacji — dlatego 借金まみれ (shakkin-mamire, po uszy w długach) jest standardowe; poza tą garstką utrwalonych wyrazów trzymaj まみれ w znaczeniu fizycznym.
• 〜ずくめ — złożony wyłącznie z. Sam przyrostek jest neutralny (黒ずくめ, kuro-zukume, ubrany cały na czarno), ale to jedyny członek tej rodziny, który równie chętnie przyjmuje dobre podstawy: いいことずくめ (ii koto zukume, same dobre wieści), 結構ずくめ (kekkō-zukume).
• 〜ぐるみ — bierze udział cała jednostka: 家族ぐるみ (kazoku-gurumi, całą rodziną), 会社ぐるみ, 町ぐるみ.
• 〜並み — na równi z: プロ並み (puro-nami, na poziomie zawodowca), 例年並み (reinen-nami, mniej więcej jak w przeciętnym roku).
• 〜ぶり — po okresie czasu: pierwszy raz od tak dawna: 十年ぶりに会いました. Po temacie na ます albo rzeczowniku oznaczającym czynność: sposób wykonywania: 話しぶり (hanashiburi, sposób mówienia), 仕事ぶり.
• 〜めく — przybierać charakter czegoś; to jest czasownik 五段, więc się odmienia: 春めく -> 春めいてきました (harumeite kimashita, zaczyna czuć się wiosną), 謎めいた話.

Krok 5 — przedrostki. Liczą się cztery przeczące, a pułapka polega na tym, że każdy wyraz przyjmuje jeden konkretny przedrostek — nie masz wyboru:

不 (fu-) = „nie-”, domyślny wybór (不便, 不安, 不可能). 非 (hi-) = „poza-, spoza kategorii” (非常識, 非公開, 非科学的). 未 (mi-) = „jeszcze nie” (未完成, 未経験, 未成年). 無 (mu-) = „bez-, pozbawiony” (無料, 無関係, 無理) — a w niewielkiej grupie wyrazów czyta się go ぶ: 無事 (buji), 無愛想 (buaisō).

Pozostałe są addytywne: 再 (sai-, ponownie- : 再利用, 再確認), 超 (chō-, super-, ultra- : 超高速, a w mowie potocznej 超おいしい), 大 (dai- lub ō- : 大成功 daiseikō, 大雨 ōame), 真 (ma-, całkowicie : 真っ赤 makka, 真っ白 masshiro, 真ん中 mannaka).

Krok 6 — produktywność: co możesz ukuć sam, a co musisz sprawdzić. 的, 化, 性, 用, 中, 別, 率, 者 są w pełni produktywne przy rzeczownikach chińsko-japońskich — jeśli podstawą jest dwuznakowy wyraz abstrakcyjny, możesz go utworzyć i zostaniesz zrozumiany. っぽい, がち, 気味 są w pełni produktywne w mowie. Ale まみれ, ずくめ, ぐるみ, めく oraz przedrostki przeczące są utrwalone leksykalnie: żyją w niewielkim zbiorze ustalonych połączeń, a nowy twór zabrzmi źle. Rozpoznawaj je — sprawdzaj w słowniku, zanim ich użyjesz.

Formy i schematy

Trzy wielkie chińsko-japońskie przyrostki — zwróć uwagę na klasę wyniku:

Przyrostki rzeczownikowe do rozpoznawania na pierwszy rzut oka:

Trzy przyrostki „ma skłonność do”:

Zasięg i sposób — rzeczownik + przyrostek -> rzeczownik (めく to wyjątek: to czasownik 五段):

Przedrostki:

Przykłady

Typowe błędy

• もう少し具体的な説明してください。 (Mō sukoshi gutai-teki na setsumei shite kudasai.) -> もう少し具体的に説明してください。 (Mō sukoshi gutai-teki ni setsumei shite kudasai.) — 〜的 tworzy przymiotnik na な, więc przed rzeczownikiem jest な, a przed czasownikiem に. Następne słowo to czasownik 説明する, więc musi być に.
• 日本は高齢化になっています。 (Nihon wa kōreika ni natte imasu.) -> 日本は高齢化しています。 (Nihon wa kōreika shite imasu.) — 〜化 już znaczy „stawanie się”, a rzeczownik, który tworzy, jest rzeczownikiem + czasownikiem する. Dodanie になる mówi „staje się stawaniem się”.
• 弟は子供っぽいな人です。 (Otōto wa kodomoppoi na hito desu.) -> 弟は子供っぽい人です。 (Otōto wa kodomoppoi hito desu.) — 〜っぽい tworzy zwykły przymiotnik na い. Nigdy nie przyjmuje な i odmienia się: 子供っぽくない, 子供っぽかったです.
• このノートは間違いまみれです。 (Kono nōto wa machigai-mamire desu.) -> このノートは間違いだらけです。 (Kono nōto wa machigai-darake desu.) — まみれ wymaga prawdziwej cieczy albo proszku przylegających do powierzchni (汗, 血, 泥, ほこり) — jego jedynym częstym użyciem abstrakcyjnym jest utrwalone 借金まみれ. Rozproszone rzeczy policzalne przyjmują だらけ.
• この計画は非可能です。 (Kono keikaku wa hikanō desu.) -> この計画は不可能です。 (Kono keikaku wa fukanō desu.) — przedrostek przeczący jest ustalony dla każdego wyrazu z osobna, nie wybiera się go według znaczenia: 不可能, 非常識, 未経験, 無関係. Ucz się przedrostka razem z rzeczownikiem, do którego należy.

Wskazówki

• 〜的 to najszybszy sposób na podniesienie rejestru japońskiego do oficjalnego. Niemal każdy dwuznakowy rzeczownik abstrakcyjny w raporcie może w ten sposób stać się określeniem — 経済的, 一般的, 基本的, 効率的, 精神的 — a 〜的には to standardowy sposób wprowadzania punktu widzenia (個人的には, 基本的には). Jeśli masz nauczyć się z tej lekcji jednego przyrostka, naucz się właśnie tego.
• Trzy wyrazy „ma skłonność do” różnią się tym, co mierzą. っぽい ocenia cechę („ma coś dziecinnego w sobie”), がち liczy częstotliwość („zbyt często jest nieobecny”), 気味 mierzy stopień („lekko spóźniony”). I nie myl 〜っぽい z 〜らしい (lekcja 49): 子供っぽい to zarzut wobec dorosłego, 子供らしい to pochwała dziecka.
• だらけ to bałagan, まみれ to coś mokrego. Jeśli dałoby się to zetrzeć ściereczką, to まみれ (汗まみれ, 血まみれ); jeśli trzeba by pozbierać rzeczy jedna po drugiej, to だらけ (ごみだらけ, 間違いだらけ). Jedynym abstrakcyjnym wyrazem, który mimo to łączy się z まみれ, jest 借金まみれ — naucz się go jako całości. ずくめ jest tu wyjątkiem — to jedyny członek tej rodziny, który nie jest z natury negatywny, więc dobre podstawy pasują bez problemu (いいことずくめ, 結構ずくめ).
• 中 ma dwa odczytania i znaczą coś innego. ちゅう zatrzymuje czynność w trakcie trwania (会議中, 工事中, 準備中 — słowa na drzwiach sklepów), じゅう rozciąga się na cały okres (一日中, 世界中, 一年中). Odczytanie złego wariantu zmienia sens zdania, więc sprawdź, jaki rodzaj rzeczownika stoi przed nim.