Móc, musieć, mieć prawo, nie wolno
A2 능력·의무·허락·금지 34 / 68
W skrócie
Cztery codzienne pojęcia „modalne” mają każde swoją własną ramę, a trzy z nich opierają się na 되다 (doeda, być w porządku / działać): móc (umieć) = temat + -(으)ㄹ 수 있어요 (할 수 있어요, umie to zrobić); musieć = temat + -아/어야 돼요 (해야 돼요, musi to zrobić); mieć prawo = temat + -아/어도 돼요 (해도 돼요, może to zrobić); nie wolno = temat + -(으)면 안 돼요 (하면 안 돼요, nie wolno tego robić). Zwracaj przez cały czas uwagę na dwie rzeczy: spacje w 할 수 있어요 oraz pisownię 돼요, nigdy *되요.
Zasada
Każda rama to po prostu znana ci już końcówka tematu (-(으)ㄹ, -아/어, -(으)면) plus stały, niezmienny ogon (수 있다, -야 되다, -도 되다, 안 되다). Zbuduj część początkową w zwykły sposób, a ogon nigdy się nie zmienia.
Krok 1 — Umiejętność: -(으)ㄹ 수 있다 / 없다
Temat czasownika + -(으)ㄹ 수 있어요 = umie/może, -(으)ㄹ 수 없어요 = nie umie/nie może. Tutaj 수 to rzeczownik niesamodzielny o znaczeniu sposób / możliwość, więc przyjmuje przyszłościową końcówkę przydawkową -(으)ㄹ z lekcji 24: -ㄹ 수 po samogłosce (i po ㄹ 받침), -을 수 po dowolnym innym 받침.
- 하다 -> 할 수 있어요 (hal su isseoyo) — umie to zrobić
- 먹다 -> 먹을 수 있어요 (meogeul su isseoyo) — może jeść
Przeczenie -(으)ㄹ 수 없어요 pokrywa się z 못 z lekcji 14: 못 해요 (mot haeyo) i 할 수 없어요 (hal su eopseoyo) oba znaczą nie może tego zrobić. 못 podkreśla, że coś jest zablokowane w danej chwili — i uważaj na spację, bo pojedyncze słowo 못하다 to osobne hasło słownikowe o znaczeniu być w czymś słabym; -(으)ㄹ 수 없어요 stwierdza zwykłą niemożliwość i jest nieco bardziej formalne. Ale 못 nie ma pozytywnego odpowiednika — żeby powiedzieć, że umiesz, musisz sięgnąć po -(으)ㄹ 수 있어요. (Inne „umieć” — znać sposób wykonania czegoś — to -(으)ㄹ 줄 알다, zachowane na lekcję 52.)
Krok 2 — Obowiązek: -아/어야 되다 (i -아/어야지요)
Temat + -아/어야 돼요 = musieć. Zbuduj formę -아/어 (lekcja 10), dodaj -야, a potem 돼요: 가다 -> 가야 돼요 (gaya dwaeyo), 먹다 -> 먹어야 돼요 (meogeoya dwaeyo), 하다 -> 해야 돼요 (haeya dwaeyo). Mówiony koreański woli 되다; pismo i mowa formalna wolą 하다 — 가야 해요 (gaya haeyo) — bez zmiany znaczenia.
Bliski kuzyn, -아/어야지요 (często skracane do -아/어야죠), to łagodne przypomnienie samemu sobie albo delikatna zachęta: 이제 가야지요. (Ije gayajiyo.) — Naprawdę powinniśmy już iść.
Krok 3 — Pozwolenie: -아/어도 되다
Temat czasownika + -아/어도 돼요 = wolno / można. Ta sama forma -아/어, tym razem z -도: 가도 돼요 (gado dwaeyo, można iść), 먹어도 돼요 (meogeodo dwaeyo, można jeść), 봐도 돼요? (bwado dwaeyo?, czy mogę popatrzeć?). Jako pytanie prosi o pozwolenie; jako oznajmienie je udziela. Dwa zamienne warianty podstawiają za 되다 albo 괜찮다, albo 좋다: 봐도 괜찮아요? (bwado gwaenchanayo?) i 봐도 좋아요 (bwado joayo) znaczą to samo.
Krok 4 — Zakaz kontra brak obowiązku — nie myl ich
Obie te formy niosą jakieś „nie”, a angielski je zaciera, więc najpierw ustal, o co chodzi w danej sytuacji, zanim przetłumaczysz.
- Nie wolno = Temat czasownika + -(으)면 안 돼요 — mur. To warunkowe -(으)면 (lekcja 29) plus 안 돼요: dosłownie jeśli to zrobisz, nie zadziała. 가면 안 돼요 (gamyeon an dwaeyo) — nie wolno ci iść.
- Nie musieć = zanegować czasownik wewnątrz ramy pozwolenia: 안 + czasownik + -아/어도 돼요, albo temat + -지 않아도 돼요 — wolna ręka. 안 가도 돼요 (an gado dwaeyo) = 가지 않아도 돼요 (gaji anado dwaeyo) — nie musisz iść.
Więc „nie musisz iść” to 안 가도 돼요, A NIE 가면 안 돼요 (które zakazuje iść).
Krok 5 — Odpowiadanie i dwie pułapki ortograficzne
Na pytanie -아/어도 돼요? udziel zgody przez 네, 돼요 / 네, 그러세요 (Ne, geureoseyo, tak, śmiało) / 그럼요 (Geureomyo, jasne, że tak), albo odmów przez 아니요, 안 돼요 / 아니요, -(으)면 안 돼요.
Dwie rzeczy potykają niemal każdego: 수 i 있다 to osobne słowa, więc 할 수 있어요 ma dwie spacje; a 돼요 to ściągnięte 되 + 어요 — nie ma formy *되요.
Formy i schematy
Cztery ramy w skrócie (pokazane na 하다):
| Znaczenie | Wzór | Przykład na 하다 |
|---|---|---|
| umieć, móc | temat + -(으)ㄹ 수 있어요 | 할 수 있어요 (hal su isseoyo) |
| nie umieć | temat + -(으)ㄹ 수 없어요 (= 못 + czasownik) | 할 수 없어요 (hal su eopseoyo) = 못 해요 |
| musieć | temat + -아/어야 돼요 (mówione) / -아/어야 해요 (pisane) | 해야 돼요 (haeya dwaeyo) |
| wolno, można | temat + -아/어도 돼요 | 해도 돼요 (haedo dwaeyo) |
| nie wolno | temat + -(으)면 안 돼요 | 하면 안 돼요 (hamyeon an dwaeyo) |
| nie musieć | 안 + czasownik + -아/어도 돼요 / temat + -지 않아도 돼요 | 안 해도 돼요 (an haedo dwaeyo) |
-(으)ㄹ 수 있다 — końcówka wybierana przez 받침:
| Temat kończy się na | Końcówka | Przykład |
|---|---|---|
| samogłoskę | -ㄹ 수 있어요 | 가다 -> 갈 수 있어요 (gal su isseoyo) — może iść |
| 받침 inny niż ㄹ | -을 수 있어요 (temat nieregularny najpierw zmienia kształt, a potem przyjmuje to, czego wymaga jego nowy kształt, lekcja 17: 듣다 -> 들을 수, 돕다 -> 도울 수) | 읽다 -> 읽을 수 있어요 (ilgeul su isseoyo) — może czytać |
| ㄹ 받침 (ㄹ wchłania końcówkę) | -ㄹ 수 있어요 | 만들다 -> 만들 수 있어요 (mandeul su isseoyo) — może robić |
Harmonia -아/어 dla ram na 되다 (obowiązek i pozwolenie używają tej samej formy 아/어):
| Ostatnia samogłoska tematu | -아/어야 돼요 (musieć) | -아/어도 돼요 (wolno) |
|---|---|---|
| ㅏ, ㅗ -> -아 | 가다 -> 가야 돼요 (gaya dwaeyo) | 가다 -> 가도 돼요 (gado dwaeyo) |
| każda inna samogłoska -> -어 | 먹다 -> 먹어야 돼요 (meogeoya dwaeyo) | 먹다 -> 먹어도 돼요 (meogeodo dwaeyo) |
| 하다 -> 해 | 하다 -> 해야 돼요 (haeya dwaeyo) | 하다 -> 해도 돼요 (haedo dwaeyo) |
| ㅗ się ściąga (보 -> 봐) | 보다 -> 봐야 돼요 (bwaya dwaeyo) | 보다 -> 봐도 돼요 (bwado dwaeyo) |
Pytanie o pozwolenie i odpowiadanie:
| Pytanie | Udzielanie zgody | Odmowa |
|---|---|---|
| 들어가도 돼요? (Deureogado dwaeyo?) — Czy mogę wejść? | 네, 돼요. / 네, 그러세요. (Ne, geureoseyo.) / 그럼요. (Geureomyo.) | 아니요, 안 돼요. (Aniyo, an dwaeyo.) / 아니요, 들어가면 안 돼요. |
Przykłady
- 저는 한국어를 조금 할 수 있어요. (Jeoneun hangugeoreul jogeum hal su isseoyo.) — Umiem trochę mówić po koreańsku.
- 오늘은 바빠서 갈 수 없어요. (Oneureun bappaseo gal su eopseoyo.) — Dzisiaj nie mogę iść, bo jestem zajęty.
- 저는 매운 음식을 못 먹어요. (Jeoneun maeun eumsigeul mot meogeoyo.) — Nie mogę jeść pikantnego jedzenia.
- 여기에서 사진을 찍어도 돼요? (Yeogieseo sajineul jjigeodo dwaeyo?) — Czy mogę tutaj robić zdjęcia?
- 아니요, 여기에서는 찍으면 안 돼요. (Aniyo, yeogieseoneun jjigeumyeon an dwaeyo.) — Nie, tutaj nie wolno robić zdjęć.
- 오늘 안에 숙제를 다 해야 돼요. (Oneul ane sukjereul da haeya dwaeyo.) — Muszę skończyć całą pracę domową dzisiaj.
- 내일은 학교에 안 가도 돼요. (Naeireun hakgyoe an gado dwaeyo.) — Jutro nie muszę iść do szkoły.
- 이제 자야지요. (Ije jayajiyo.) — Naprawdę powinienem już iść spać.
Typowe błędy
- 할수있어요. (Halsuisseoyo.) -> 할 수 있어요. (Hal su isseoyo.) — 수 to rzeczownik niesamodzielny, a 있다 to czasownik posiłkowy, więc 띄어쓰기 stawia spację po obu stronach 수.
- 가도 되요? (Gado doeyo?) -> 가도 돼요? (Gado dwaeyo?) — 되 potrzebuje końcówki samogłoskowej: 되 + 어요 ściąga się do 돼요. Nie ma formy *되요.
- 가면 안 돼요. (znaczenie „nie muszę iść”) -> 안 가도 돼요. (An gado dwaeyo.) — -(으)면 안 되다 zakazuje (nie wolno); nie muszę to 안 …-아/어도 되다. Te dwie formy są przeciwieństwami.
- 가을 수 있어요. (Gaeul su isseoyo.) -> 갈 수 있어요. (Gal su isseoyo.) — Temat samogłoskowy przyjmuje -ㄹ 수; -을 수 jest tylko dla 받침 (먹을 수).
- 가아도 돼요? (Gaado dwaeyo?) -> 가도 돼요? (Gado dwaeyo?) — Temat na ㅏ 가- + -아도 ściąga się obowiązkowo do 가도; nieściągniętej *가아도 nigdy się nie zapisuje.
Wskazówki
- Test 되/돼. 돼 to skrót od 되어, więc wszędzie, gdzie pasowałoby 되어/되었, pisz 돼/됐. Szybki sprawdzian: podstaw 하다 — tam, gdzie dobrze brzmi 해, użyj 돼; tam, gdzie dobrze brzmi 하, użyj 되. Stąd 안 돼요 (jak 안 해요), ale forma słownikowa 되다 (jak 하다). To myli nawet rodzimych użytkowników.
- Mur kontra wolna ręka. Wyobraź sobie -(으)면 안 돼요 jako mur (zakazane), a 안 -아/어도 돼요 jako zielone światło (opcjonalne). Angielskie „don’t have to” i „must not” oba kryją w sobie „nie”, więc najpierw ustal znaczenie, a dopiero potem wybierz ramę.
- Nie ma jednosłownego „umieć”. Koreański ma krótki przysłówek 못 na nie umie, ale nic krótkiego na umie — forma twierdząca to zawsze -(으)ㄹ 수 있어요. Zestaw je w parę: 못 해요 <-> 할 수 있어요.
- Mów 되다, pisz 하다. W rozmowie obowiązek to -아/어야 돼요; w piśmie i mowie formalnej staje się -아/어야 해요. Pozwolenie i zakaz podobnie preferują 되다 w mowie (해도 돼요, 하면 안 돼요).