W skrócie

Japoński pisany ma trzeci rejestr obok です／ます i potocznego だ: である体 de aru tai, styl esejów, raportów, prac naukowych i artykułów redakcyjnych. Przejście na ten styl to pakiet zmian naraz — łączka staje się である, zdania łączy się gołym tematem na ます zamiast formy na て, przeczenia stają się 〜ず, a spójniki się zmieniają (でも -> しかし, だから -> したがって). Wybierz jeden styl na cały tekst i nigdy ich nie mieszaj.

Zasada

Krok 1 — Trzy style, wybierane przez tekst, nie przez temat. Czasowniki i przymiotniki na い wyglądają identycznie w obu stylach prostych; to, co naprawdę je odróżnia, to łączka i słownictwo wokół niej.

• です／ます体 (teineitai) — wszystko skierowane do osoby: mowa, listy, e-maile służbowe, pismo skierowane do klienta. To nadal Twój domyślny wybór (lekcja 44).
• だ体 (futsūtai) — potoczne pismo bez dystansu: pamiętniki, blogi, prywatne notatki, powieści.
• である体 (de aru tai) — pismo bez adresata: prace naukowe, raporty, artykuły redakcyjne, hasła encyklopedyczne, wypracowania egzaminacyjne (小論文 shōronbun).

である nie jest bardziej uprzejme niż です — jest po prostu mniej międzyludzkie. Brzmi obiektywnie i bezosobowo właśnie dlatego, że nie uznaje istnienia czytelnika. Nigdy nie pisz nim w e-mailu do drugiego człowieka.

Krok 2 — Paradygmat である. である to dosłownie で + ある, więc odmienia się jak czasownik ある, a jego przeczenie to ではない de wa nai — nie doklejasz kolejnego przeczenia do である. Objaśniające 〜んです z lekcji 20 ma swój własny pisany kształt, 〜のである no de aru („rzecz w tym, że…”), z 〜のであろう dla przypuszczenia; wstawka な po rzeczowniku lub przymiotniku na な przetrwała (学生なのである). であろう de arō to pisany odpowiednik でしょう／だろう, a w formalnej prozie łączy się też z czasownikami: 増加するであろう zōka suru de arō („zapewne wzrośnie”).

Krok 3 — 連用中止法: łączenie zdań tematem na ます. W mowie łączysz zdania formą na て (lekcja 13). W piśmie możesz odciąć て i zostawić goły temat na ます (連用形 ren’yōkei). Znaczenie jest takie samo; rytm jest bardziej zwarty i formalny.

朝六時に起きて、七時に家を出た。 -> 朝六時に起き、七時に家を出た。

Przymiotniki na -i używają swojej formy na く (安くて -> 安く), a rzeczowniki i przymiotniki na な używają であり (学生で -> 学生であり). 連用中止 to standardowy sposób zapisania listy dwóch lub trzech równoległych faktów: umieść tematy w środkowych ogniwach, a czas dla wszystkich niesie ostatnie orzeczenie. Zwróć uwagę, że 連用中止 to luźne „i”, tak jak て: to, czy związek jest listą, sekwencją czy przyczyną, wynika z kontekstu (大雨が降り、試合は中止となった, padał ulewny deszcz i mecz odwołano).

Krok 4 — Przeczenie 連用中止: 〜ず i przydawkowe 〜ぬ. 〜ず zu to pisane przeczenie łączące — pełni funkcję ないで／なくて. Buduje się je z ない-podstawy, zastępując ない przez ず: 行かない -> 行かず, 食べない -> 食べず. Jedynym nieregularnym jest する -> せず sezu (nigdy ×しず); 来る podlega regule: 来ない -> 来ず kozu. Jako łącznik zdań: 何も言わず、部屋を出た。 (Nani mo iwazu, heya o deta.) — Wyszedł z pokoju, nic nie mówiąc.

• 〜ずに to ta sama forma użyta przysłówkowo, „nie robiąc”; jest w pełni żywa w zwykłej mowie i należy do lekcji 54.
• 〜ぬ nu to przydawkowy (określający rzeczownik) partner ず, przetrwały głównie w skostniałych zwrotach: 思わぬ結果 omowanu kekka („nieoczekiwany wynik”), 見知らぬ人 mishiranu hito („nieznajomy”). Rozpoznawaj je, ale nie twórz nowych. Literackie 〜ずして („nawet nie robiąc”, 戦わずして勝つ tatakawazu shite katsu) to materiał poziomu C1 — wystarczy wiedzieć, że istnieje.

Krok 5 — 〜べきだ: pisane „powinien”. czasownik w formie słownikowej + べき wyraża obowiązek wynikający z zasady, nie z okoliczności (w odróżnieniu od 〜なければならない, lekcja 35): 規則は守るべきである。 (Kisoku wa mamoru beki de aru.) — Zasad należy przestrzegać.

• Przeczenie 〜べきではない beki de wa nai; żal za przeszłość 〜べきだった („powinien był”).
• Przed rzeczownikiem べき łączy się bezpośrednio, bez の: 守るべき規則 mamoru beki kisoku. Po rzeczowniku wstaw である: 学生であるべきだ.
• Przy する poprawne są zarówno するべき, jak i すべき su beki; すべき jest z tych dwóch bardziej formalne, bardziej pisane.

Krok 6 — Formalne spójniki. Mówione spójniki z lekcji 22 mają pisane odpowiedniki, a ich zamiana to połowa przekształcenia stylu. Stoją na początku zdania, zwykle za nimi 、 — zob. tabela poniżej.

Krok 7 — Styl nasycony nominalizacją. Formalny japoński preferuje rzeczownik sinojapoński tam, gdzie mowa używa zdania z czasownikiem: 人口が増えること -> 人口の増加 jinkō no zōka, 物価が上がったので -> 物価の上昇により bukka no jōshō ni yori. Całe zdanie robi się krótsze, a strukturę niesie łańcuch z の.

Krok 8 — Ćwiczenie, które trenuje to wszystko: przekształć tekst w obie strony. Weź cztery grzeczne zdania i przepisz je na である体, a potem z powrotem. Zmień łączkę, spójniki, przeczenia, łączniki zdań i słownictwo razem — klasycznym błędem jest przekształcenie tylko połowy tekstu.

• です／ます体: 昨日、新しい図書館に行きました。とてもきれいで、静かでした。でも、本があまり多くありませんでした。だから、何も借りないで帰りました。
• である体: 昨日、新しい図書館を訪れた。館内は美しく、静かであった。しかし、蔵書はあまり多くなかった。したがって、何も借りずに帰った。 (Kinō, atarashii toshokan o otozureta. Kannai wa utsukushiku, shizuka de atta. Shikashi, zōsho wa amari ōkunakatta. Shitagatte, nani mo karizu ni kaetta.)

Formy i schematy

Trzy style obok siebie.

Łączenie zdań: forma na て kontra 連用中止 kontra ず.

〜ず i 〜ぬ według klasy czasownika.

Formalne spójniki.

Lista kontrolna przekształcenia: です／ます体 -> である体.

Przykłady

Typowe błędy

• 私は学生であります。 (Watashi wa gakusei de arimasu.) -> 私は学生である。 (Watashi wa gakusei de aru.) — である należy do tekstu w stylu prostym, więc nigdy nie przyjmuje ます. であります przetrwało tylko w dawnych przemówieniach politycznych i wojskowych; we współczesnym piśmie brzmi jak przebranie.
• この問題は難しいである。 (Kono mondai wa muzukashii de aru.) -> この問題は難しい。 (Kono mondai wa muzukashii.) — przymiotnik na い jest już pełnym orzeczeniem. である łączy się wyłącznie z rzeczownikami i przymiotnikami na な, dokładnie tam, gdzie stanęłoby です.
• これは問題であるではない。 (Kore wa mondai de aru de wa nai.) -> これは問題ではない。 (Kore wa mondai de wa nai.) — przeczeniem である jest ではない; zastępujesz ある, a nie przeczysz go po raz drugi.
• 勉強しずに試験を受けた。 (Benkyō shizu ni shiken o uketa.) -> 勉強せずに試験を受けた。 (Benkyō sezu ni shiken o uketa.) — する ma nieregularną formę na ず: せず. Ten jeden błąd wart jest więcej ćwiczeń niż cały pozostały paradygmat, bo złożenia z する są wszędzie.
• 知るべきの情報である。 (Shiru beki no jōhō de aru.) -> 知るべき情報である。 (Shiru beki jōhō de aru.) — べき określa rzeczownik bezpośrednio. Samo nie jest rzeczownikiem, więc nie wstawia się między nie の.

Wskazówki

• Jeden tekst, jeden styl — sprawdź ostatni znak każdego zdania. Akapit, w którym zdania kończą się である。 である。, a potem です。, pokazuje najbardziej rzucający się w oczy błąd w japońskim eseju, i jest niewidoczny dla Ciebie, dopóki celowo nie prześledzisz zakończeń zdań. Zrób to jako ostatni etap sprawdzania.
• である jest bezosobowe, nie uprzejme. Zapytaj, do kogo mówisz: do osoby -> です／ます; do dokumentu bez adresata -> である. Dlatego raport może być wewnątrz w stylu である体, a towarzyszący mu e-mail w stylu です／ます体.
• Połowiczne przekształcenie jest gorsze niż żadne. Zmiana ました na た przy pozostawieniu でも, 〜ないで i 〜んです bez zmian daje tekst, który brzmi jak zepsuty esej, a nie jak przyjazny tekst. Przekształcaj łączkę, spójniki, przeczenia i łączniki zdań w tym samym przebiegu — dokładnie tego uczy Krok 8.
• Dwie formy na ず, które znasz już z mowy. 思わず omowazu („mimowolnie, wbrew sobie”) i 相変わらず aikawarazu („jak zawsze”) to skostniałe formy na ず w codziennym użyciu — dowód na to, że ta „literacka” końcówka jest bliższa niż się wydaje.