W skrócie

Czasownik, którego trzecia litera rdzenia to و albo ي, nazywa się ناقِص, „ułomny”, i nazwa jest sprawiedliwa: słaba litera siedzi na samym końcu słowa, dokładnie tam, gdzie idą końcówki, więc wciąż jest ściskana, połykana albo usuwana. رَمى، دَعا، مَشى، نَسِيَ، بَقِيَ، أَعْطى، اِشْتَرى — to nie egzotyczne czasowniki, to jedne z najczęstszych w języku, a ich formy wyglądają o wiele krócej, niż uczeń się spodziewa. لَمْ يَشْتَرِ to kompletne, poprawne, czteroliterowe słowo.

Dobra wiadomość: są tylko trzy wzory, a cały system to jedna idea powtórzona: końcowa długa samogłoska przeżywa tam, gdzie końcówka jest długą samogłoską, i zapada się wszędzie indziej. Gdy to usłyszysz, رَمَتْ، رَمَوْا، لَنْ يَرْمِيَ، لَمْ يَرْمِ، اِرْمِ przestają być osobnymi faktami i stają się jednym czasownikiem z pięciu stron. Koniugacje rozszerzone nic nowego nie dodają: أَعْطى i اِسْتَدْعى kończą się dokładnie jak رَمى.

Zasada

1. Trzy klasy I koniugacji. Słownik daje Ci ماضي i مُضارِع; ta para, nie sam rdzeń, mówi, w której klasie jesteś.

• klasa و: دَعا — يَدْعو (د ع و) „zapraszać, wzywać”. Także نَجا — يَنْجو „uchodzić”, شَكا — يَشْكو „skarżyć się”.
• klasa ي: رَمى — يَرْمي (ر م ي) „rzucać”; مَشى — يَمْشي „iść”; بَنى — يَبْني „budować”; جَرى — يَجْري „biec, dziać się”.
• klasa a (فَعِلَ — يَفْعَلُ): نَسِيَ — يَنْسى „zapominać”; لَقِيَ — يَلْقى „spotykać”; رَضِيَ — يَرْضى „być zadowolonym”; بَقِيَ — يَبْقى „pozostawać”. Ich ماضي ma kasrę na środkowym radykałe, a ich مُضارِع kończy się na ـى niezależnie od litery rdzenia.

2. Pisownia: ا czy ى na końcu ماضي. W czasowniku trzyliterowym końcowa długa samogłoska formy هُوَ pisze się ا, jeśli litera rdzenia to و (دَعا، نَجا، دَنا), i ى, jeśli to ي (رَمى، مَشى، بَنى، جَرى). Ta końcowa litera to pewna wskazówka klasy: czasownik w czasie przeszłym pisany z ا ma rdzeń na و, a więc مُضارِع na ـو. W czasownikach dłuższych niż trzy litery końcówkę pisze się ى: أَعْطى، اِشْتَرى، تَمَنّى، اِسْتَدْعى — chyba że litera przed nią to ي, i wtedy jest zwykłe ا (أَحْيا، اِسْتَحْيا) — zob. Hamza, madda i alif maksura (przewodnik czytania i wymowy).

3. ماضي: słaba litera przeżywa przed spółgłoską. Końcówki zaczynające się od spółgłoski — ـتُ، ـتَ، ـنا، ـنَ — zostawiają rdzeń nietknięty, więc nadal widać ي albo و: رَمَيْتُ، رَمَيْنا، رَمَيْنَ / دَعَوْتُ، دَعَوْنا، دَعَوْنَ. Końcówki zaczynające się od samogłoski ściskają ją: هِيَ رَمَتْ (nie رَمَيَتْ), هُمْ رَمَوْا (nie رَمَيوا), هِيَ دَعَتْ، هُمْ دَعَوْا. Forma هُوَ nie ma w ogóle końcówki i słaba litera stała się samą długą samogłoską: رَمى، دَعا.

Klasa a zachowuje się inaczej i prościej: jej ي zostaje widoczne w trzeciej osobie liczby pojedynczej — نَسِيَ، نَسِيَتْ — i kurczy się do długiego ي przed końcówkami spółgłoskowymi (نَسيتُ، نَسينا، نَسينَ) oraz do długiego و w liczbie mnogiej rodzaju męskiego (نَسُوا).

4. مُضارِع المَرْفوع i jego niewidoczna damma. يَرْمي، يَدْعو، يَنْسى to formy trybu oznajmującego, ale dammy nie da się napisać na długiej samogłosce. W kategoriach System przypadkowo-trybowy: i’rab i jego wykładniki końcówka jest مُقَدَّر, domniemana: gramatycznie jest, fonetycznie jej nie ma. Dla يَرْمي i يَدْعو podawany powód to الثِّقَل (ciężkość — samogłoska jest tam po prostu za ciężka do wymówienia); dla يَنْسى to التَّعَذُّر (niemożliwość — alif maksura nie uniesie niczego).

5. Homografy do zapamiętania już teraz. W klasie ي أَنْتِ تَرْمينَ i أَنْتُنَّ تَرْمينَ są identyczne — i tak samo أَنْتِ تَنْسَيْنَ i أَنْتُنَّ تَنْسَيْنَ w klasie a. W klasie و identyczne są هُمْ يَدْعونَ i هُنَّ يَدْعونَ. W trybie oznajmującym nic ich nie rozróżnia — tylko otaczające zdanie albo zmiana trybu mówi, które jest które: لَنْ تَرْمي (أَنْتِ) wobec لَنْ تَرْمينَ (أَنْتُنَّ). Liczba mnoga rodzaju żeńskiego, jak zawsze, jest nieodmienna i nigdy nie zmienia się ze względu na tryb.

6. مَنْصوب: fatha jest dość lekka, by się pojawić — oprócz na ى. Po أَنْ، لَنْ، لِـ، حَتّى klasy ي i و biorą widoczną fathę, a długa samogłoska znów staje się zwykłą spółgłoską:

لَنْ يَرْمِيَ „nie rzuci”, لَنْ يَدْعُوَ „nie zaprosi”.

Klasa a tego nie potrafi, bo ى nie bierze samogłoski: لَنْ يَنْسى wygląda dokładnie jak tryb oznajmujący, a fatha jest مُقَدَّر. Z trzech klas dwie więc pokazują tryb łączący wyraźnie, a jedna chowa go całkowicie.

7. مَجْزوم usuwa słabą literę i zostawia jej krótką samogłoskę. To nagłówkowa zasada lekcji. Po لَمْ، لا النّاهِيَة، لامُ الأَمْرِ i partykułach warunkowych końcowa długa samogłoska nie jest skracana, lecz usuwana, a poprzedzająca spółgłoska zostaje z pasującą krótką samogłoską: ي zostawia kasrę, و zostawia dammę, ى zostawia fathę.

لَمْ يَرْمِ ، لَمْ يَدْعُ ، لَمْ يَنْسَ ، لَمْ يَمْشِ ، لَمْ يَبْقَ.

Gramatycznie wykładnikiem trybu nie jest tu sukun, lecz حَذْفُ حَرْفِ العِلَّةِ, „usunięcie słabej litery”. Skutek praktyczny: te formy kończą się krótką samogłoską, nie sukunem, więc nigdy nie zderzają się z następnym هَمْزَةُ الوَصْلِ. لَمْ يَقُلِ الحَقيقَةَ potrzebuje naprawczej kasry; لَمْ يَرْمِ الكُرَةَ nie potrzebuje niczego, już ją ma.

8. Gdzie końcówka jest długą samogłoską, nic nie jest usuwane. Pięć komórek kończących się na ـينَ، ـانِ، ـونَ zachowuje się jak w każdym czasowniku: zrzucają نون i zostawiają samogłoskę. لَمْ يَرْموا ، لَمْ تَرْمي ، لَمْ يَدْعوا ، لَمْ يَنْسَوْا. A dwie liczby mnogie rodzaju żeńskiego w ogóle się nie ruszają: لَمْ يَرْمينَ، لَمْ يَدْعونَ، لَمْ يَنْسَيْنَ. Widoczne zapadnięcie należy więc do czterech komórek bez końcówki أَـ، تَـ، يَـ، نَـ — tych samych czterech, które liczyły się w Tryb apokopowany czasu teraźniejszego.

9. Rozkaźnik to tryb apokopowany z zerwanym przedrostkiem. Weź لَمْ يَرْمِ، zdejmij يَـ، dodaj z przodu هَمْزَةُ وَصْلٍ z samogłoską dopasowaną do tematu: اِرْمِ „rzuć!”, اُدْعُ „zaproś!”, اِنْسَ „zapomnij!”, اِمْشِ „idź!”. Są zadziwiająco krótkie — هَمْزَةُ وَصْلٍ, dwie spółgłoski i naga krótka samogłoska — i uczący się regularnie odmawiają w nie uwierzyć. Zakaz używa tego samego kształtu: لا تَرْمِ، لا تَدْعُ، لا تَنْسَ. Adresatki i adresaci w liczbie mnogiej zostawiają długą samogłoskę: اِرْمي، اِرْموا، اُدْعي، اُدْعوا، اِنْسَيْ، اِنْسَوْا.

10. Koniugacje rozszerzone kończą się identycznie. Każda koniugacja, której مُضارِع kończy się na ـي, odmienia się jak يَرْمي, a dwie koniugacje kończące się na ـى (V تَفَعَّلَ i VI تَفاعَلَ) odmieniają się jak يَنْسى. أَعْطى — يُعْطي (IV), اِشْتَرى — يَشْتَري (VIII), اِسْتَدْعى — يَسْتَدْعي (X) wszystkie dają أَعْطَيْتُ، أَعْطَتْ، أَعْطَوْا i لَمْ يُعْطِ، أَعْطِ; تَمَنّى — يَتَمَنّى (V) daje تَمَنَّيْتُ، تَمَنَّتْ، تَمَنَّوْا i لَمْ يَتَمَنَّ، تَمَنَّ. Po I koniugacji naprawdę nie ma nowego paradygmatu do nauki.

11. Jeden czasownik wart flagi: رَأى — يَرى. Jest i hamzowany, i ناقِص, a w czasie teraźniejszym gubi hamzę: يَرى، تَرى، نَرى, tryb apokopowany لَمْ يَرَ „nie zobaczył”. Traktuj go jako zapamiętany wyjątek; jego ماضي رَأى، رَأَتْ، رَأَوْا jest regularny dla klasy ي.

12. Co zostaje innym lekcjom. Strona bierna دُعِيَ — يُدْعى i jej zastępca wykonawcy to Strona bierna i zastępca wykonawcy. Imiesłowy داعٍ i مَدْعُوٌّ, tam gdzie czasownik ناقِص staje się imieniem, to Imiona pochodne: imiesłowy, miejsce, czas i narzędzie. Zachowanie imion w rodzaju قاضٍ — القاضي — قاضِيًا było w Diptoty i inne klasy deklinacji; dziś jest tylko czasownik.

Formy i schematy

ماضي wszystkich trzech klas. Komórki liczby podwójnej trzeciej osoby są włączone; dla أَنْتُما formy to رَمَيْتُما، دَعَوْتُما، نَسيتُما.

Dwie pułapki w tej tabeli: رَمَيْنا (نَحْنُ) i رَمَيْنَ (هُنَّ) różnią się tylko końcowym alifem, a liczba podwójna دَعَوَا różni się od mnogiej دَعَوْا tylko samogłoską na و.

Forma مُضارِع المَرْفوع.

Zauważ أَنْتِ تَدْعينَ wobec هُمْ/هُنَّ يَدْعونَ: klasa و bierze kasrę i długie ي w liczbie pojedynczej rodzaju żeńskiego, bo ـو plus ـينَ nie mogą współistnieć.

Trzy tryby obok siebie, trzecia osoba i komórki, w których tryb jest widoczny.

Liczby podwójne idą tą samą logiką i dla oszczędności miejsca je pominięto: لَنْ يَرْمِيا، لَمْ يَرْمِيا.

Rozkaźnik.

Koniugacje rozszerzone — te same końcówki, po jednym wierszu.

Przykłady

Typowe błędy

• لَمْ يَمْشي -> لَمْ يَمْشِ — مَجْزوم nie skraca słabej litery, usuwa ją. Zostaje kasra, która i tak siedziała pod ش.
• لَمْ يَدْعو -> لَمْ يَدْعُ — ta sama zasada w klasie و. Słowo ma trzy litery i tak ma być.
• يَرْميونَ -> يَرْمونَ — mnogie ـونَ zastępuje końcowe ي; nigdy nie dokleja się na wierzchu. Podobnie يَنْسَيونَ to يَنْسَوْنَ.
• رَموا -> رَمَوْا — napisz sukun na و i pamiętaj, że alif po nim jest nieme (أَلِفٌ فارِقَةٌ, znak czysto graficzny). Czytanie go jako samogłoski to najsłyszalniejszy błąd ucznia w tej klasie — to samo alif siedzi w دَعَوْا i نَسُوا.
• لَنْ يَرْمي -> لَنْ يَرْمِيَ — fatha jest dość lekka, by wymówić ją na ي, więc w مَنْصوب naprawdę trzeba ją napisać i powiedzieć.
• لَنْ يَنْسَ -> لَنْ يَنْسى — pułapka odwrotna: klasa a zostawia ى w مَنْصوب (fatha jest tylko domniemana). Usuwa je tylko لَمْ.
• دَعى / رَمي -> دَعا / رَمى — rdzeń rozstrzyga pisownię: rdzeń na و daje końcowe ا، rdzeń na ي daje końcowe ى. Zrzucenie dwóch kropek z ي albo dodanie ich do ى zmienia słowo.
• نَسَيْتُ -> نَسيتُ — klasa a kurczy się do długiego ي przed końcówkami ت; tylko klasa ي zostawia tam dyftong (رَمَيْتُ).
• دَعَيْتُ -> دَعَوْتُ — د ع و ma و, i końcówki spółgłoskowe to pokazują. Jeśli umiesz powiedzieć يَدْعو, umiesz przewidzieć دَعَوْتُ.
• اِرْمي الكُرَةَ (do mężczyzny) -> اِرْمِ الكُرَةَ — اِرْمي z długim ي to rozkaźnik liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego. Męski naprawdę kończy się nagą kasrą.

Wskazówki

• Każdy czasownik ناقِص ucz się jako pary: رَمى — يَرْمي، دَعا — يَدْعو، نَسِيَ — يَنْسى. Klasy nie da się przewidzieć z samego ماضي (porównaj دَعا z رَمى — ten sam kształt na stronie w tekście bez znaków samogłoskowych).
• Sposób na zapamiętanie trybu apokopowanego i rozkaźnika: ogon odpada i zostawia za sobą samogłoskę. ي zostawia kasrę, و zostawia dammę, ى zostawia fathę. Trzy fakty, i pokrywają لَمْ يَرْمِ، لَمْ يَدْعُ، لَمْ يَنْسَ، اِرْمِ، اُدْعُ، اِنْسَ.
• Ćwicz na głos هُمْ ماضي — رَمَوْا، دَعَوْا، نَسُوا — bo tam trzy klasy brzmią inaczej, i to forma, która najczęściej pojawia się w prozie narracyjnej.
• Nie przerażaj się bardzo krótkimi słowami w prasie: لَمْ يَبْقَ مِنَ الوَقْتِ شَيْءٌ، لَمْ يَنْتَهِ التَّحْقيقُ، لَمْ يُعْطِ جَوابًا. Każde to zwykły tryb apokopowany z uciętym ogonem.
• Gdy nie jesteś pewien trybu apokopowanego, ucieknij do ما plus ماضي: ما رَمى، ما نَسِيَ są poprawne i kupują czas na pomyślenie, choć لَمْ to częstszy wybór we współczesnej prozie.
• Pary homografów (تَرْمينَ dla أَنْتِ i أَنْتُنَّ; يَدْعونَ dla هُمْ i هُنَّ) zasługują na po fiszce. Kontekst je rozstrzyga; zgadywanie — nie.
• Na razie odłóż, co te czasowniki robią w stronie biernej i jako imiesłowy. داعٍ، مَدْعُوٌّ، مُشْتَرٍ nadchodzą, i nabiorą więcej sensu, gdy odmiana strony czynnej będzie automatyczna.