W skrócie

Pusty czasownik — الفِعْلُ الأَجْوَفُ, „czasownik z pustym środkiem” — to taki, którego drugi radykał to و albo ي: ق و ل، ب ي ع، ن و م، خ و ف. W formie słownikowej ta słaba litera stopiła się już w długie alif, więc to, co naprawdę widać, to قالَ، باعَ، نامَ، خافَ. Rdzeń jest na stronie niewidoczny, czasownik wygląda na literę za krótki, i żadna z końcówek, które ćwiczyłeś na دَرَسَ, zdaje się nie pasować.

Pasują idealnie, gdy znasz jedno prawo, które rządzi całą klasą: długa samogłoska nie może stać bezpośrednio przed spółgłoską bez samogłoski — jedynym systematycznym wyjątkiem jest następująca podwojona spółgłoska, jak w دابَّة. Dołącz końcówkę zaczynającą się od spółgłoski — ـتُ، ـنا، ـنَ — tak że ostatni radykał traci samogłoskę, a długa samogłoska musi ustąpić swojej krótkiej wersji — قالَ, ale قُلْتُ. Wstaw czasownik w tryb apokopowany albo rozkazujący, gdzie ostatni radykał sam bierze sukun, i znów ustępuje — لَمْ يَقُلْ، قُلْ. To właśnie to skrócenie jest tematem tej lekcji, i to to samo zdarzenie w obu połowach czasownika.

Zasada

1. Trzy typy I koniugacji, rozróżniane po مُضارِع, nie po ماضٍ. Forma czasu przeszłego nic nie daje: قالَ، باعَ i نامَ wszystkie pokazują gołe długie alif, i z niego nie poznasz, czy środkowy radykał to و, czy ي. Pokazuje to czas teraźniejszy:

• typ و: قالَ — يَقولُ (ق و ل) „mówić”. Także زارَ — يَزورُ، عادَ — يَعودُ، دارَ — يَدورُ، كانَ — يَكونُ.
• typ ي: باعَ — يَبيعُ (ب ي ع) „sprzedawać”. Także سارَ — يَسيرُ، عاشَ — يَعيشُ، زادَ — يَزيدُ، صارَ — يَصيرُ.
• typ a: نامَ — يَنامُ (ن و م) „spać”, خافَ — يَخافُ (خ و ف) „bać się”. Także نالَ — يَنالُ (ن ي ل)، plus czasowniki koniugacji rozszerzonych w rodzaju اِحْتاجَ — يَحْتاجُ.

Przyjrzyj się trzeciej grupie uważnie. نامَ i خافَ mają w rdzeniu و, a ich czas teraźniejszy to nadal يَنامُ، يَخافُ z alifem. Typ to fakt o konkretnym czasowniku, dokładnie jak środkowa samogłoska يَكْتُبُ wobec يَجْلِسُ w czasowniku zdrowym. Zapamiętaj każdy pusty czasownik jako parę, قالَ — يَقولُ, a reszta tej lekcji wynika z tej pary.

2. ماضٍ: skracaj, gdy ostatni radykał traci samogłoskę, w przeciwnym razie zostaw alif. Końcówki czasu przeszłego dzielą się na dwa obozy. Obóz, który kładzie sukun na ostatnim radykałe — ـْتُ، ـْتَ، ـْتِ، ـْتُما، ـْتُمْ، ـْتُنَّ، ـْنا، ـْنَ — wymusza skrócenie. Obóz, który zostawia ten radykał z samogłoską albo nic nie dodaje — goła forma هُوَ, ـَتْ، ـا، ـَتا، ـوا — zostawia długie alif w spokoju:

قالَ، قالَتْ، قالا، قالوا ale قُلْتُ، قُلْنا، قُلْنَ.

3. Barwa krótkiej samogłoski w ماضٍ. Nie jest przypadkowa i nie zawsze jest krótkim odpowiednikiem samogłoski czasu teraźniejszego:

• typ و → damma: قُلْتُ، زُرْتُ، كُنْتُ، دُرْتُ.
• typ ي → kasra: بِعْتُ، سِرْتُ، عِشْتُ، صِرْتُ.
• typ a → kasra, niezależnie od litery w rdzeniu: نِمْتُ (rdzeń و!), خِفْتُ (rdzeń و!), نِلْتُ.

Czasowniki typu a zachowują się więc w przeszłości inaczej (kasra), a w czasie teraźniejszym inaczej (fatha). نامَ daje نِمْتُ, ale لَمْ يَنَمْ, i ten rozziew zasługuje na osobną fiszkę.

4. مُضارِعُ المَرْفوعُ: nic się nie skraca oprócz przed نون liczby mnogiej rodzaju żeńskiego. Długa samogłoska siedzi wygodnie w يَقولُ، تَقولينَ، يَقولونَ، نَبيعُ، يَنامانِ, bo każde z tych słów kończy się samogłoską. Tylko dwie nieodmienne komórki liczby mnogiej rodzaju żeńskiego dokładają ـْنَ bezpośrednio do ostatniego radykału i dlatego uruchamiają prawo: يَقُلْنَ، تَقُلْنَ، يَبِعْنَ، تَبِعْنَ، يَنَمْنَ، يَخَفْنَ. Porównaj يَقولونَ „mówią (r.m.)” z يَقُلْنَ „mówią (r.ż.)” — ten sam czas, a długość tematu to jedyna widoczna różnica.

5. مَنْصوب zostawia długą samogłoskę. Jego końcówka to fatha, samogłoska, więc nie powstaje zbitka i nic się nie dzieje: لَنْ يَقولَ، أُريدُ أَنْ أَبيعَ، لَنْ يَنامَ، حَتّى يَعودَ. Uczący się skracają tu z przyzwyczajenia; nie ma powodu. Pięć komórek zrzucających ن też kończy się długą samogłoską i jest równie bezpiecznych: لَنْ يَقولوا، لَنْ تَبيعي.

6. مَجْزوم się skraca — i tu barwa idzie za czasem teraźniejszym. Po لَمْ، لا النّاهِيَة i لامُ الأَمْرِ ostatni radykał bierze sukun, prawo działa, a długa samogłoska czasu teraźniejszego staje się swoim krótkim odpowiednikiem:

لَمْ يَقُلْ (و → damma)، لَمْ يَبِعْ (ي → kasra)، لَمْ يَنَمْ i لَمْ يَخَفْ (ا → fatha).

Ograniczenie z lekcji 35 obowiązuje bez zmian: skracają się tylko te komórki, które naprawdę kończą się sukunem. الأَفْعالُ الخَمْسَةُ zrzucają نون i kończą się długą samogłoską, więc temat zostaje nietknięty — لَمْ يَقولوا، لَمْ تَبيعي، لَمْ يَناموا. A liczby mnogie rodzaju żeńskiego były już krótkie w trybie oznajmującym, więc we wszystkich trzech trybach wyglądają identycznie: يَقُلْنَ / لَنْ يَقُلْنَ / لَمْ يَقُلْنَ.

7. Rozkaźnik to tryb apokopowany z zerwanym przedrostkiem — więc też jest krótki. Weź لَمْ تَقُلْ, zdejmij تَـ, i masz قُلْ „powiedz!”. Nic więcej nie trzeba: w odróżnieniu od اُدْرُسْ pusty temat zaczyna się od spółgłoski z samogłoską, więc nie trzeba dodawać هَمْزَةُ الوَصْلِ. Formy liczby mnogiej i żeńskie wychodzą z trybu apokopowanego tak samo mechanicznie, a komórki kończące się długą samogłoską ją zostawiają: قُلْ، قولي، قولا، قولوا، قُلْنَ. To samo dla بِعْ، بيعي، بيعوا i نَمْ، نامي، ناموا i خَفْ، خافي، خافوا. Zakazy używają trybu apokopowanego wprost: لا تَقُلْ هٰذا، لا تَخَفْ.

8. Dwa sukuny nie mogą się spotkać. Skrócony tryb apokopowany albo rozkaźnik kończy się spółgłoską bez samogłoski, i jeśli następne słowo zaczyna się od هَمْزَةُ الوَصْلِ — przede wszystkim od przedimka — arabski naprawia zderzenie kasrą na czasowniku: قُلِ الحَقيقَةَ، لَمْ يَقُلِ المُديرُ شَيْئًا، لَمْ يَنَمِ الطِّفْلُ. Tryb się nie zmienił; tylko wymowa została wygładzona.

9. Koniugacje rozszerzone: IV, VII, VIII i X skracają się dokładnie jak I koniugacja. أَقامَ — يُقيمُ، اِخْتارَ — يَخْتارُ، اِسْتَقالَ — يَسْتَقيلُ są wszystkie puste, i wszystkie trzy słuchają tego samego prawa. Dwa szczegóły czynią je łatwiejszymi niż I koniugacja, nie trudniejszymi:

• W ماضٍ krótka samogłoska to zawsze fatha, niezależnie od litery rdzenia: أَقَمْتُ، أَرَدْتُ، اِخْتَرْتُ، اِحْتَجْتُ، اِسْتَقَلْتُ، اِسْتَطَعْتُ. Żadnego wyboru spośród trzech.
• W مُضارِع krótka samogłoska to odpowiednik długiej, jak zawsze: يُقيمُ → لَمْ يُقِمْ، أَقِمْ; يَخْتارُ → لَمْ يَخْتَرْ، اِخْتَرْ; يَسْتَقيلُ → لَمْ يَسْتَقِلْ، اِسْتَقِلْ.

10. Koniugacje II, III, V i VI zostawiają słabą literę jako prawdziwą spółgłoskę. W فَعَّلَ i تَفَعَّلَ środkowy radykał jest podwojony, a podwojona litera nie może się stopić: حَوَّلَ — يُحَوِّلُ، عَيَّنَ — يُعَيِّنُ، تَحَوَّلَ — يَتَحَوَّلُ. W فاعَلَ i تَفاعَلَ długie alif stoi już przed nim, więc i tam zostaje spółgłoską: عاوَنَ — يُعاوِنُ، تَعاوَنَ — يَتَعاوَنُ، شاوَرَ — يُشاوِرُ. Te czasowniki odmieniają się przez osoby jak każdy zdrowy czasownik: حَوَّلْتُ، تَعاوَنّا، لَمْ يَتَحَوَّلْ. Rdzeń ze słabym środkowym radykałem jest więc pusty w jednych koniugacjach, a w innych nie.

11. Czytanie szkieletu. Puste czasowniki to jedno z niewielu miejsc, gdzie arabski bez znaków samogłoskowych i tak pokazuje gramatykę, bo skrócenie zabiera literę, nie tylko znak: قال wobec قلت, يقول wobec لم يقل, اختار wobec اخترت. Gdy w tekście spotkasz gołe قل, rozstrzyga słowo przed nim: لم قل jest niemożliwe, więc لم يقل to tryb apokopowany, a samotne قل to zwykle rozkaźnik.

12. Zostawione na późniejsze lekcje. Strona bierna قيلَ — يُقالُ i بيعَ — يُباعُ należy do lekcji 52 i ma własny wzór samogłosek; imiesłowy قائِلٌ، مَقولٌ، مُقيمٌ، مُخْتارٌ to lekcja 53; masdary قَوْلٌ، بَيْعٌ، نَوْمٌ، إِقامَةٌ، اِخْتِيارٌ to lekcja 54. كانَ pojawia się niżej tylko jako kawałek morfologii — co robi ze zdaniem wokół siebie, to lekcje 32 i 43.

Formy i schematy

الماضي — czas przeszły trzech typów I koniugacji, z dwoma czasownikami typu a obok siebie. Czytaj w dół kolumnę قالَ i widać rozziew: pięć komórek z długim alifem to te, których końcówka zostawia ل z samogłoską albo nic nie dodaje.

المُضارِعُ المَرْفوعُ. Tylko dwie liczby mnogie rodzaju żeńskiego są krótkie.

Trzy tryby i rozkaźnik, trzecia osoba liczby pojedynczej rodzaju męskiego. Ta tabela to wniosek lekcji na jednym ekranie.

Rozkaźnik przez osoby. Tylko dwie komórki, w których ostatni radykał bierze sukun, są krótkie.

Zauważ pułapkę w ostatnim wierszu: قُلْنَ to zarówno „powiedziały (r.ż.)”, jak i „powiedzcie! (do kobiet)”, a نَمْنَ „śpijcie! (do kobiet)” to nie przeszłość نِمْنَ „spały (r.ż.)”. Rozdziela je tylko kontekst.

Puste czasowniki w koniugacjach rozszerzonych. Liczbę podwójną i formy żeńskie pominięto; idą dokładnie według schematu I koniugacji.

Koniugacje, które w ogóle nie są puste, zbudowane na rdzeniach ze słabym środkowym radykałem:

Przykłady

Typowe błędy

• قالْتُ -> قُلْتُ — końcówka ـتُ kładzie sukun na ل, a długie alif nie może przed nim stać. Alif znika i zostawia za sobą dammę, bo قالَ to czasownik typu و.
• كانْتُ -> كُنْتُ — ta sama klasa czasownika i najczęstsze słowo, którego dotyczy. Nie myl z كانَتْ „była”, gdzie ن zatrzymuje fathę i nic się nie skraca.
• بَعْتُ -> بِعْتُ — skrócenie jest prawdziwe, ale czasownik typu ي zostawia kasrę, nie fathę. To samo dla سِرْتُ، عِشْتُ، صِرْتُ.
• نُمْتُ -> نِمْتُ — نامَ ma w rdzeniu و, a jednak jego przeszłość skraca się do kasry, bo to czasownik typu a (يَنامُ). Podobnie خِفْتُ، nie خُفْتُ.
• لَمْ يَقولْ -> لَمْ يَقُلْ — جَزْم kładzie sukun na ل, a długie و tuż przed nim jest niemożliwe. و znika też z pisma.
• لَنْ يَقُلَ -> لَنْ يَقولَ — مَنْصوب kończy się fathą, nie sukunem, więc nie ma zbitki i nie ma powodu skracać. Krótkie są tylko tryb apokopowany i rozkaźnik.
• يَقولْنَ -> يَقُلْنَ — ـْنَ liczby mnogiej rodzaju żeńskiego dokleja się do spółgłoski bez samogłoski, więc skraca temat także w trybie oznajmującym, dokładnie jak لَمْ.
• قولْ -> قُلْ — rozkaźnik buduje się z trybu apokopowanego لَمْ تَقُلْ, więc od początku jest krótki. Długą samogłoskę zostawiają tylko formy liczby mnogiej i żeńskie: قولوا، قولي.
• أَقامْتُ -> أَقَمْتُ — koniugacje rozszerzone też się skracają, a w przeszłości ich krótka samogłoska to zawsze fatha: اِخْتَرْتُ، اِسْتَقَلْتُ، اِحْتَجْتُ.
• قُلْ الحَقيقَةَ -> قُلِ الحَقيقَةَ — dwie spółgłoski bez samogłoski spotkałyby się na granicy słów, więc czasownik bierze kasrę. To wymowa, nie zmiana trybu.

Wskazówki

• Zapamiętaj każdy pusty czasownik jako trójkę: قالَ — يَقولُ — قُلْتُ. Pierwsze dwa są w każdym słowniku; trzecie to jedyne, co musisz dodać, i ustawia cały paradygmat przeszłości.
• Dwie osobne reguły barwy, po jednej na każdą połowę czasownika. Przeszłość: damma dla typu و, kasra dla wszystkiego innego. Strona czasu teraźniejszego (tryb apokopowany, rozkaźnik, liczba mnoga rodzaju żeńskiego): krótki odpowiednik długiej samogłoski, którą już widzisz — يَقولُ → ـُ، يَبيعُ → ـِ، يَنامُ → ـَ.
• Zanim dopiszesz jakąkolwiek końcówkę, zadaj jedno pytanie: czy zostawia ostatni radykał bez samogłoski? ـْتُ، ـْنا، ـْنَ i sukun trybu apokopowanego — tak; ـَتْ، ـوا، ـينَ، ـانِ i fatha مَنْصوب — nie.
• كانَ zasługuje na własną fiszkę, ćwiczoną w bloku: كُنْتُ، كانَ، كانوا، يَكونُ، لَمْ يَكُنْ، كُنْ. To pusty czasownik, który będziesz czytać najczęściej, w tekstach każdego rejestru.
• Ćwicz w parach minimalnych i mów je na głos: قالَ / قُلْتُ، يَقولونَ / يَقُلْنَ، لَنْ يَقولَ / لَمْ يَقُلْ. Różnica to jedno uderzenie długości, i ucho uczy się jej szybciej niż oko.
• Gdy pusty czasownik zablokuje Cię w mowie, ucieknij w przeszłość z ما: ما زارَنا jest poprawne i kupuje sekundę, póki لَمْ يَزُرْنا się ułoży.
• Na razie odłóż: strona bierna قيلَ، imiesłów قائِلٌ i masdar قَوْلٌ znów przekształcają słaby radykał, i każde ma własną lekcję. Najpierw opanuj paradygmat strony czynnej.