W skrócie

Lekcje 46–48 sortowały czasowniki według wzoru — co jest dodane wokół rdzenia. Ta lekcja sortuje je odwrotnie, według samych liter rdzenia. Trzy litery sprawiają kłopot, gdy próbujesz zbudować na nich słowo: hamza ء, radykał, który się powtarza, i słabe litery و i ي. Wszystko inne odmienia się przez osoby jak كَتَبَ i zawsze tak było.

Najpierw dobra wiadomość: końcówki, których nauczyłeś się w lekcjach 14, 22 i 41, nigdy się nie zmieniają. أَنا zawsze kończy się na ـتُ w przeszłym i zaczyna od أَ w teraźniejszym; هُمْ to zawsze ـوا / ـونَ. Zmienia się to, czy temat przeżyje zderzenie. Ta lekcja nazywa wszystkie siedem klas rdzenia, żebyś spojrzał na dowolny czasownik i wiedział, czym jest, a potem odmienia przez osoby trzy znośne: مَهْموز, مُضَعَّف i مِثال. Dwie naprawdę trudne klasy dostają własne lekcje zaraz potem.

Zasada

1. Dwie rodziny, siedem klas. Rdzeń jest صَحيح („zdrowy”), jeśli żadna z trzech liter nie jest و ani ي, i مُعْتَلّ („słaby”), jeśli jedna albo dwie z nich są. Każda rodzina dzieli się dalej, a nazwy gramatyków warto znać, bo słowniki i gramatyki używają ich bez przerwy:

• صَحيح سالِم — nic szczególnego wcale: كَتَبَ (ك-ت-ب)، دَرَسَ، جَلَسَ.
• صَحيح مَهْموز — jeden radykał to hamza: أَكَلَ (أ-ك-ل)، سَأَلَ (س-أ-ل)، قَرَأَ (ق-ر-أ).
• صَحيح مُضَعَّف — drugi i trzeci radykał to ta sama litera: مَدَّ (م-د-د)، رَدَّ.
• مُعْتَلّ مِثال — pierwszy radykał to و albo ي: وَصَلَ (و-ص-ل)، يَبِسَ (ي-ب-س).
• مُعْتَلّ أَجْوَف — środkowy radykał jest słaby: قالَ (ق-و-ل)، باعَ (ب-ي-ع).
• مُعْتَلّ ناقِص — ostatni radykał jest słaby: رَمى (ر-م-ي)، دَعا (د-ع-و).
• مُعْتَلّ لَفيف — dwa z trzech są słabe: وَقى (و-ق-ي)، طَوى (ط-و-ي).

Zauważ, gdzie ląduje hamza: ء to spółgłoska, więc مَهْموز siedzi wewnątrz rodziny zdrowej, nie słabej. Nie topi się w długą samogłoskę tak jak و; poza kilkoma częstymi czasownikami (كُلْ، خُذْ، مُرْ w regule 4 i يَرى w regule 13) tylko utrudnia pisownię.

2. Najpierw znajdź rdzeń (lekcja 22), potem klasę. Zadaj trzy pytania w tej kolejności. Czy jeden z radykałów to ء? Czy drugi i trzeci to ta sama litera? Czy pierwszy, środkowy albo ostatni to و / ي? Odpowiedź mówi, po który paradygmat sięgnąć, i dlatego słowniki drukują rdzeń — قَرَأَ nic ci nie mówi o يَقْرَأُ, dopóki nie zobaczysz ق-ر-أ.

3. مَهْموز الفاء: dwie hamzy ściągają się w مَدَّة. أَكَلَ odmienia się przez osoby całkowicie normalnie w przeszłym — أَكَلْتُ، أَكَلَتْ، أَكَلوا — i normalnie też w teraźniejszym: يَأْكُلُ، تَأْكُلُ، نَأْكُلُ. Jedyna forma, która pęka, to أَنا, gdzie przedrostek أَ spotyka أْ rdzenia. Arabski odmawia هَمْزَتان pod rząd, gdy druga niesie sukun: أَأْكُلُ staje się آكُلُ, pisanym z مَدَّة dokładnie tak, jak nauczyłeś się w przewodniku czytania i wymowy o hamzie. To samo ściągnięcie idzie wszędzie, gdzie przedrostek أ z samogłoską spotyka hamzę rdzenia z sukunem: آخُذُ، آمُرُ، آسَفُ, i IV koniugacja آمَنَ / أُومِنُ (tam أُ + ؤْ daje długie ū zamiast مَدَّة). Tam, gdzie hamza rdzenia ma własną samogłoskę, nie ma czego ściągać, i obie hamzy zostają: II koniugacja أَثَّرَ → أُؤَثِّرُ.

4. Trzy rozkaźniki wyrzucają hamzę. Rozkaźnik to tryb apokopowany minus przedrostek (lekcja 36). Dla أَكَلَ daje to أْكُلْ, które zaczyna się hamzą z sukunem — a podparcie hamzą pomocniczą znowu dałoby dwie pod rząd. Więc hamza rdzenia po prostu odpada: كُلْ، خُذْ، مُرْ. Tylko te trzy czasowniki tak robią. Inne zatrzymują hamzę i sadzają ją na ئ po pomocniczej kasrze: أَذِنَ → اِئْذَنْ „pozwól”. (Po وَ albo فَ أَمَرَ odzyskuje pełny kształt: وَأْمُرْ.)

5. مَهْموز العَيْن i مَهْموز اللّام: litera zostaje, siedzisko się rusza. W سَأَلَ i قَرَأَ nic się nie kasuje i nic się nie ściąga. Jedyna trudność jest ortograficzna: na którym krzesełku siada hamza. Siedzisko idzie za silniejszą z dwóch samogłosek — własną hamzy i tą przed nią — uszeregowanych kasra > damma > fatha > sukun:

• قَرَأَ (fatha na fathę) → أ; قَرَأْتُ (sukun na fathę) → أ; يَقْرَؤونَ (damma) → ؤ
• سَأَلَ، يَسْأَلُ، سَأَلْتُ → أ; rzeczownik مَسْؤولٌ (damma) → ؤ; سائِلٌ (kasra) → ئ
• jedno uzupełnienie drabiny: sukun ي przed hamzą liczy się jak kasra → شَيْئًا، هَيْئَةٌ، يَيْئَسُ

سَأَلَ ma drugi, krótszy rozkaźnik obok regularnego اِسْأَلْ: سَلْ، سَلي، سَلوا. Oba są w pełni standardowym współczesnym arabskim literackim: słowniki cytują اِسْأَلْ, a krótki سَلْ jest bardzo częsty i w mowie, i w druku.

6. مُضَعَّف: szadda trzyma, aż przyjdzie sukun. م-د-د powinno dać مَدَدَ, ale dwie identyczne litery z samogłoską między nimi zapadają się w jedną podwojoną: مَدَّ. To scalenie (إِدْغام) przeżywa, dopóki to, co następuje, zaczyna się samogłoską:

مَدَّ، مَدَّتْ، مَدُّوا، يَمُدُّ، يَمُدّونَ، تَمُدّينَ

W chwili, gdy końcówka zaczyna się spółgłoską — a w praktyce znaczy to końcówki z sukunem na starcie: cały zestaw ـْتُ / ـْتَ / ـْتِ / ـْتُمْ, plus ـْنا i ـْنَ — obie litery są znowu rozpychane (فَكُّ الإِدْغام) i zakopany trzeci radykał wraca:

مَدَدْتُ، مَدَدْنا، مَدَدْتُمْ، مَدَدْنَ — nigdy *مَدَّتُ

To ten sam spust, który spotkałeś przy كانَ → كُنْتُ w lekcji 43, zastosowany do innej słabości. Żeńska liczba mnoga robi to też w teraźniejszym: هُنَّ يَمْدُدْنَ, bo ـْنَ niesie sukun.

7. Która samogłoska wraca. Gdy litery się rozchodzą, samogłoska między nimi to własna samogłoska tematu czasownika ze słownika: czasowniki فَعَلَ przywracają fathę (مَدَّ → مَدَدْتُ، رَدَّ → رَدَدْتُ), czasowniki فَعِلَ przywracają kasrę (ظَلَّ → ظَلِلْتُ، مَلَّ → مَلِلْتُ). W teraźniejszym wracająca samogłoska to samogłoska مُضارِع: يَمُدُّ → يَمْدُدْنَ، يَحُلُّ → يَحْلُلْنَ.

8. Podwojone rdzenie w koniugacjach rozszerzonych zachowują się identycznie. أَحَبَّ (IV koniugacja rdzenia ح-ب-ب) daje أَحَبَّ، أَحَبَّتْ، أَحَبّوا، يُحِبُّ — ale أَحْبَبْتُ، أَحْبَبْنا، أَحْبَبْتُمْ. Tak samo اِسْتَعَدَّ → اِسْتَعْدَدْتُ، اِهْتَمَّ → اِهْتَمَمْتُ، اِسْتَمَرَّ → اِسْتَمْرَرْتُ.

9. مِثال: و wyparowuje w teraźniejszym I koniugacji. To najużyteczniejszy pojedynczy fakt w lekcji. Czasownik, którego pierwszy radykał to و, zatrzymuje go w przeszłym i gubi w مُضارِع:

وَصَلَ → يَصِلُ، وَجَدَ → يَجِدُ، وَقَفَ → يَقِفُ، وَعَدَ → يَعِدُ، وَزَنَ → يَزِنُ، وَضَعَ → يَضَعُ، وَهَبَ → يَهَبُ، وَسِعَ → يَسَعُ

Zauważ وَضَعَ / يَضَعُ: fatha jest tam przez krtaniowe ع, a و i tak odpada. Malutka grupa czasowników stanu je zatrzymuje — وَجِلَ / يَوْجَلُ „bać się”, وَدَّ / يَوَدُّ „pragnąć” — ale są dość rzadkie, by uczyć się ich po kolei, gdy je spotkasz.

10. Więc rozkaźnik مِثال ma dwie litery. Zdejmij przedrostek z تَصِلْ, a temat już zaczyna się spółgłoską, więc hamzy pomocniczej nie trzeba wcale: صِلْ، جِدْ، قِفْ، ضَعْ، عِدْ، زِنْ، صِفْ، هَبْ. Garść rzeczowników pokazuje tę samą stratę z ة przyszytym na końcu jako rekompensatą: وَعَدَ → عِدَةٌ „obietnica”، وَزَنَ → زِنَةٌ „waga”، وَهَبَ → هِبَةٌ „dar”.

11. Poza I koniugacją و jest bezpieczne — wyjątek to VIII, gdzie staje się ت. II, IV i X trzymają و w pełnym widoku: وَظَّفَ / يُوَظِّفُ، أَوْقَفَ / يُوقِفُ، اِسْتَوْرَدَ / يَسْتَوْرِدُ. VIII jest inna, bo jej wrostek ت ląduje zaraz po pierwszym radykale: اِوْتَصَلَ jest niewymawialne, więc و upodabnia się do ت i oba zlewają się pod szaddą — اِتَّصَلَ. To daje całą rodzinę bardzo częstych współczesnych czasowników: اِتَّصَلَ بِـ „kontaktować się”، اِتَّفَقَ عَلى „zgadzać się”، اِتَّحَدَ „jednoczyć się”، اِتَّجَهَ إِلى „kierować się ku”، اِتَّسَعَ „poszerzać się”. اِتَّخَذَ „brać, przyjmować” dołącza z rdzenia hamzowanego (أ-خ-ذ), tą samą logiką. Ilekroć spotkasz czasownik zaczynający się اِتَّـ, podejrzewaj ukryte و.

12. Rdzenie z ي na początku niczego nie zrzucają. Reguła powyżej dotyczy tylko و. Rdzenie zaczynające się od ي trzymają je na całej długości: يَبِسَ / يَيْبَسُ „wysychać”، يَئِسَ / يَيْئَسُ „tracić nadzieję”، يَسُرَ / يَيْسُرُ „stawać się łatwym”. Podwojone ي wygląda źle i jest poprawne. Na szczęście tych czasowników jest mało, bo nie ma tu o czym rozumować — po prostu je pamiętasz.

13. Niektóre czasowniki należą do dwóch klas naraz. رَأى jest مَهْموز العَيْن i ناقِص (ر-أ-ي), i gubi hamzę w teraźniejszym całkiem: يَرى، نَرى، أَرى. جاءَ jest أَجْوَف i مَهْموز اللّام (ج-ي-أ). أَتى jest مَهْموز الفاء i ناقِص (أ-ت-ي). لَفيف to oficjalna nazwa tylko jednego zachodzenia — dwóch słabych radykałów w tym samym rdzeniu, nigdy hamzy plus słabej litery: وَقى (و-ق-ي) zrzuca و jak مِثال i kończy się jak ناقِص, i tak arabski kończy z jednoliterowym rozkaźnikiem, قِ. Nie studiuj żadnego z nich jako klasy; odmieniaj przez osoby, stosując po kolei dwie właściwe reguły, i sprawdzaj te, których często używasz.

14. Czytanie podwojonego czasownika bez znaków samogłoskowych: licz litery. Bez wokalizacji مد może być مَدَّ „ciągnął”, مُدَّ „ciągnij!”, albo rzeczownikiem مَدٌّ „rozciągnięcie, przypływ”. Ale مدد ma trzy spółgłoski wypisane, więc w czasowniku I może to być tylko rozdzielony temat — مَدَدْتُ، مَدَدْنا. (Poza I te same trzy litery nadal mogą być rzeczownikiem مَدَدٌ „posiłki” albo czasownikiem II مَدَّدَ „przedłużył”.) Liczba liter mówi, czy przyczepiona jest końcówka z sukunem na starcie — naprawdę użyteczny skrót w tekście bez znaków samogłoskowych.

15. To nie jest temat tej lekcji. Tryb apokopowany podwojonego czasownika ma trzy dozwolone kształty, لَمْ يَمُدَّ, لَمْ يَمُدِّ i لَمْ يَمْدُدْ — to była lekcja 35 i nic tu tego nie zmienia. Czasowniki puste (قالَ، باعَ، نامَ) to lekcja 50; czasowniki ze słabym ostatnim radykałem (رَمى، دَعا، نَسِيَ) to lekcja 51; a co wszystkie te klasy robią w stronie biernej — قيلَ، سُئِلَ، قُرِئَ — czeka na lekcję 52.

Formy i schematy

Siedem klas w skrócie

المَهْموز: trzy pozycje

أَكَلَ w مُضارِع — tylko أَنا jest nieregularne; liczby podwójne i هُنَّ pominięto, bo nic nowego nie dodają

مَدَّ w przeszłym — pełny zestaw, bo rozdzielenie to cały punkt

مَدَّ gdzie indziej i dwie koniugacje rozszerzone

المِثال: و ginie w teraźniejszym

Ten sam rdzeń و przez koniugacje

Przykłady

Typowe błędy

• أَأْكُلُ الفَطورَ -> آكُلُ الفَطورَ — Dwie hamzy nie mogą stać pod rząd. Przedrostek أَ plus أْ rdzenia ściągają się w jedną literę z مَدَّة.
• اُأْكُلْ الآنَ -> كُلِ الآنَ — كُلْ، خُذْ، مُرْ zrzucają hamzę rdzenia w rozkaźniku, zamiast ją podpierać. Nie ma hamzy pomocniczej do dodania.
• قَرَئْتُ الكِتابَ -> قَرَأْتُ الكِتابَ — Siedzisko idzie za silniejszą z własnej samogłoski hamzy i tej przed nią. Tu to sukun wobec fathy, więc krzesełko to ا, nie ي.
• سَئَلْتُ المُعَلِّمَ -> سَأَلْتُ المُعَلِّمَ — Ta sama reguła: fatha na fathę daje أ. ئ potrzebuje kasry gdzieś w parze, jak w سائِلٌ albo سُئِلَ.
• مَدَّتُ يَدي -> مَدَدْتُ يَدي — Końcówka ـْتُ zaczyna się sukunem, więc szadda musi się rozdzielić. (مَدَّتْ, z sukunem na ت, to zupełnie poprawne „wyciągnęła”.)
• أَحَبَّتُ هٰذِهِ المَدينَةَ -> أَحْبَبْتُ هٰذِهِ المَدينَةَ — Podwojone rdzenie rozdzielają się w koniugacjach rozszerzonych dokładnie tak jak w I; podwojenie jest cechą rdzenia, nie wzoru.
• يَوْصِلُ القِطارُ -> يَصِلُ القِطارُ — و I koniugacji مِثال jest kasowane w مُضارِع. Zostawienie go to najczęstszy błąd w całej tej klasie.
• اِوْضَعِ الكِتابَ هُنا -> ضَعِ الكِتابَ هُنا — Zdejmij przedrostek z تَضَعْ, a temat już zaczyna się spółgłoską, więc nic nie trzeba dodawać z przodu.
• اِنْتَصَلَ بي أَمْسِ -> اِتَّصَلَ بي أَمْسِ — VIII rdzenia و-ص-ل nie buduje się przez ن. و zlewa się z ت wzoru i oba pisze się jako jedną podwojoną literę.
• يَبَسُ العُشْبُ في الصَّيْفِ -> يَيْبَسُ العُشْبُ في الصَّيْفِ — Tylko rdzenie z و na początku zrzucają pierwszy radykał. Rdzeń z ي na początku je zatrzymuje, podwojone ي i wszystko.

Wskazówki

• Zawsze w tej kolejności: znajdź rdzeń, nazwij klasę, potem odmieniaj przez osoby. Trzy szybkie pytania — jakaś hamza? jakiś powtórzony radykał? jakieś و/ي i gdzie? — rozstrzygają prawie każdy czasownik, który spotkasz.
• Jeden spust przechodzi przez połowę tej lekcji i całą lekcję 50: czy końcówka zaczyna się sukunem? Winowajcy to końcówki ت (ـْتُ، ـْتَ، ـْتِ، ـْتُمْ) plus ـْنا i ـْنَ. Ucz się ich jako zestawu.
• Chowaj czasowniki مِثال jako pary, وَصَلَ / يَصِلُ, nigdy jako pojedyncze słowa — i właśnie dlatego słowniki drukują oba. Czasu teraźniejszego nie da się przewidzieć z przeszłego na słuch.
• Sposób na zapamiętanie rozkaźników: rozkaz مِثال to mniej więcej najkrótsza rzecz, jaką można powiedzieć po arabsku. صِلْ، قِفْ، ضَعْ، عِدْ — dwie litery, bez podpórki, bez przedrostka.
• Każdy współczesny czasownik zaczynający się اِتَّـ prawie na pewno ukrywa و: اِتَّصَلَ، اِتَّفَقَ، اِتَّجَهَ. Szukaj pod و-ص-ل، و-ف-ق، و-ج-ه w słowniku, nie pod ا ani ت.
• Przy siedziskach hamzy nie wkuwaj tabeli — wkuwaj drabinę kasra > damma > fatha > sukun i czytaj dwie samogłoski wokół hamzy.
• Na razie pomiń لَفيف jako kategorię i pomiń رَأى، جاءَ، أَتى jako zagadki. Są dość częste, że po prostu je będziesz znać, zanim zdążysz je przeanalizować.