W skrócie

Lekcja 47 budowała swoje koniugacje, pracując wewnątrz słowa: podwajając radykał, rozciągając samogłoskę, przyklejając تَ z przodu. Pozostałe koniugacje robią coś widocznie innego — zaczynają czas przeszły dodatkowym alifem: اِنْكَسَرَ، اِجْتَمَعَ، اِحْمَرَّ، اِسْتَقْبَلَ. Powód jest mechaniczny. Same wzory zaczynają się spółgłoską bez samogłoski (نْكَسَرَ، سْتَقْبَلَ), a żadne arabskie słowo nie może tak się zaczynać, więc język podpiera wyraz alifem i kasrą. Ta podpórka to هَمْزَةُ الوَصْلِ, i jej zrozumienie to większość tej lekcji.

To nie są egzotyczne koniugacje. اِسْتَخْدَمَ، اِسْتَعْمَلَ، اِجْتَمَعَ، اِخْتَلَفَ، اِتَّصَلَ، اِنْتَظَرَ، اِنْقَطَعَ należą do najczęstszych czasowników w każdej gazecie, a czasowniki czteroradykałowe تَرْجَمَ i بَرْمَجَ to sposób, w jaki współczesny arabski kuje nowe. Naucz się sześciu wzorów z tej lekcji i razem z lekcją 47 odmienisz przez osoby zasadniczo każdy zdrowy czasownik MSA, który spotkasz.

Zasada

1. Co jest dodane i gdzie. Każda koniugacja dokłada stały materiał do trzech radykałów ف ع ل. VII wstawia przedrostek نْ; VIII wstawia تَ po pierwszym radykale; IX podwaja ostatni radykał i nic więcej nie dodaje; X wstawia przedrostek سْتَ. Bo wszystkie cztery zaczynają się wtedy spółgłoską z sukunem, czas przeszły — w przeciwieństwie do teraźniejszego — potrzebuje podpierającego alifu z przodu.

• VII: نْ z przodu rdzenia → اِنْفَعَلَ.
• VIII: تَ wstawione po pierwszym radykale → اِفْتَعَلَ.
• IX: ostatni radykał podwojony, nic więcej → اِفْعَلَّ.
• X: سْتَ z przodu rdzenia → اِسْتَفْعَلَ.

2. Punkt centralny: ten alif to هَمْزَةُ الوَصْلِ, nigdy هَمْزَةُ القَطْعِ. Rozróżnienie poznałeś w przewodniku czytania i wymowy o hamzie. Hamza قَطْع to prawdziwa spółgłoska i pisze się ją z siedziskiem — أَكَلَ، إِسْلامٌ. Hamza وَصْل to jednorazowe urządzenie startowe: istnieje tylko po to, by dało się zacząć wyraz, i w tych koniugacjach pisze się ją jako goły alif z kasrą pod spodem. Poprawne pisownie to więc اِنْكَسَرَ، اِجْتَمَعَ، اِسْتَقْبَلَ. Napisać إِنْكَسَرَ albo إِسْتَقْبَلَ przez إ to jeden z najbardziej widocznych błędów pisowni w arabskim uczniów, i w przeciwieństwie do większości wokalizacji na tej ścieżce zostaje widoczny, gdy znaki samogłoskowe zdejmiesz: استقبل jest poprawne, إستقبل jest błędne na każdej stronie.

To samo dotyczy wszystkiego innego zbudowanego na tych wzorach, w tym masdarów, które spotkasz w lekcji 54: اِسْتِقْبالٌ، اِجْتِماعٌ، اِنْكِسارٌ, nigdy إِسْتِقْبال.

3. Wymawia się go tylko na samym początku wypowiedzi. Postaw jakiekolwiek słowo z przodu, a alif milknie — poprzednie słowo wpada prosto w następną spółgłoskę. W وَصَلَ المُهَنْدِسونَ وَاجْتَمَعوا فِي المَكْتَبِ alif اِجْتَمَعوا jest napisany, ale niesłyszany; وَ przyczepia się bezpośrednio do ج. Dokładnie to samo robi الـ w الكِتاب i z tego samego powodu.

Jeśli poprzednie słowo kończy się sukunem, nie może w nic wpaść, więc ono bierze samogłoskę pomocniczą, zwykle kasrę: هَلْ + اِسْتَخْدَمْتَ daje هَلِ اسْتَخْدَمْتَ. Zauważ, jak w pełni wokalizowana pisownia to zapisuje: kasra przechodzi na هَلْ, a alif zostaje goły.

4. W مُضارِع nie ma alifu wcale. Przedrostki czasu teraźniejszego يَ تَ أَ نَ już dają otwierającą spółgłoskę i samogłoskę, więc podpórka nie jest potrzebna i po prostu jej nie ma: يَنْكَسِرُ، يَجْتَمِعُ، يَسْتَقْبِلُ. Forma يَاسْتَقْبِلُ nie istnieje, i يِسْتَقْبِلُ też nie. W VII, VIII i X samogłoska przedrostka to fatha, tak jak w I i w V–VI, a samogłoska tematu to kasra; tylko czteroliterowy zachowuje się inaczej (punkt 11).

Rozkaźnik, który budowałeś w lekcji 36, zatrzymuje alif hamzy łączącej, bo on też zaczyna się sukunem: اِسْتَقْبِلْ، اِجْتَمِعوا، اِنْتَظِرْ.

5. VII koniugacja اِنْفَعَلَ: stało się samo. VII bierze przechodni czasownik I i robi z niego nieprzechodni, w znaczeniu, że czynność po prostu zaszła i sprawcy nie wymieniono: كَسَرَ „złamał (coś)” → اِنْكَسَرَ „złamało się”; قَطَعَ → اِنْقَطَعَ „zostało odcięte”; فَتَحَ → اِنْفَتَحَ „otworzyło się”; شَغَلَ → اِنْشَغَلَ „zajął się”. Z tego znaczenia wynika, że czasownik VII nigdy nie bierze dopełnienia bliższego. Jeśli chcesz „chłopiec zbił szybę”, czasownik jest I: كَسَرَ الوَلَدُ النّافِذَةَ.

VII jest znacznie mniej produktywna niż VIII i X: rdzenie zaczynające się od ن، ر، ل، م، و، ي praktycznie nigdy jej nie używają, a tam, gdzie czasownika brak, arabski sięga po VIII.

6. VIII koniugacja اِفْتَعَلَ: ت, które wsuwa się po pierwszym radykale. To jedna z najruchliwszych koniugacji w języku, obok II i IV. Klasyczna wartość to zwrotna albo medialna — جَمَعَ „zebrał (rzeczy)” → اِجْتَمَعَ „zebrali się, spotkali się” — ale w praktyce większość czasowników VIII to po prostu niezależne słownictwo: اِنْتَظَرَ „czekać”, اِخْتَلَفَ „różnić się”, اِعْتَمَدَ „polegać”, اِشْتَغَلَ „pracować”. Znaczenie bierz ze słownika; wzoru używaj do odmiany przez osoby.

7. ت VIII koniugacji zmienia kształt po pewnych pierwszych radykałach. Wrostkowe ت siada zaraz po pierwszym radykale, a arabski nie zniesie niektórych z powstałych par. Trzy korekty pokrywają wszystko, co spotkasz:

• Po emfatycznych ص ض ط ظ ت twardnieje w ط: ص ب ر → اِصْطَبَرَ، ض ر ب → اِضْطَرَبَ. Tam, gdzie radykał sam jest ط albo ظ, oba zlewają się w jedną podwojoną literę: ط ل ع → اِطَّلَعَ.
• Po dźwięcznych zębowych ز د ذ ت dźwięcznieje w د: ز ح م → اِزْدَحَمَ. Znowu radykał د albo ذ zlewa się: ذ خ ر → اِدَّخَرَ.
• Pierwszy radykał و znika w ت i je podwaja: و ص ل → اِتَّصَلَ، و ف ق → اِتَّفَقَ. To czasownik podobny (المِثال) z lekcji 49; to samo połykanie dzieje się, gdy radykał to ت: ت ب ع → اِتَّبَعَ.

Nic z tego nie jest opcjonalne i nic nie jest licencją pisowni. اِزْتَحَمَ i اِضْتَرَبَ po prostu nie są arabskimi słowami.

8. IX koniugacja اِفْعَلَّ, w dwóch linijkach. Zamknięty mały wzór na kolory i wady fizyczne, z trzecim radykałem podwojonym od początku: اِحْمَرَّ / يَحْمَرُّ „czerwienieć”, اِصْفَرَّ / يَصْفَرُّ „żółknąć, blednąć”, اِعْوَجَّ / يَعْوَجُّ „krzywić się”. Bo podwojenie jest wbudowane we wzór, każdy czasownik IX to czasownik مُضَعَّف i zachowuje się jak jeden: obie litery rozchodzą się znowu przed końcówką spółgłoskową (اِحْمَرَرْتُ), a to temat lekcji 49. Zauważ samogłoskę tematu: czas teraźniejszy to يَفْعَلُّ z fathą, nie kasra VII, VIII i X.

9. X koniugacja اِسْتَفْعَلَ: proszenie, szukanie, uważanie. Przedrostek سْتَ klasycznie znaczy „prosić o” albo „szukać” znaczenia I — عَلِمَ „wiedzieć” → اِسْتَعْلَمَ „dopytywać się” — albo „uważać coś za”: حَسُنَ „być dobrym” → اِسْتَحْسَنَ „uznać za dobre, pochwalić”. Wiele czasowników X odeszło od tego w zwykłe słownictwo, i to te częste: اِسْتَقْبَلَ „przyjmować, witać”, اِسْتَخْدَمَ „używać, zatrudniać”, اِسْتَعْمَلَ „używać”, اِسْتَخْرَجَ „wydobywać”, اِسْتَمَرَّ „trwać, kontynuować”.

10. Pułapka: policz radykały, zanim nazwiesz coś X. اِسْتَمَعَ / يَسْتَمِعُ „słuchać” wygląda jak czasownik X i nim nie jest. Jego rdzeń to س م ع, a س, które widzisz, to pierwszy radykał, nie س z سْتَ; czasownik jest VIII, ze zwykłym wrostkiem ت. Liczenie rozstrzyga natychmiast: po alifie czasownik X ma pięć spółgłosek (س، ت،, potem trzy radykały), czasownik VIII ma cztery.

اِسْتَقْبَلَ → س ت ق ب ل = pięć = X koniugacja rdzenia ق ب ل. اِسْتَمَعَ → س ت م ع = cztery = VIII koniugacja rdzenia س م ع.

Ten sam rdzeń może nawet dać obie, z różnymi znaczeniami: اِسْتَلَمَ „odebrać, przyjąć dostawę” to VIII rdzenia س ل م, a اِسْتَسْلَمَ „poddać się” to X tego samego rdzenia — i tam dosłownie widać dodatkowe س.

11. Czasownik czteroliterowy: cztery radykały, bez alifu. Mała, ale użyteczna klasa czasowników ma cztery litery rdzenia zamiast trzech. Wzór bazowy to فَعْلَلَ: تَرْجَمَ „tłumaczyć” (ت ر ج م), بَرْمَجَ „programować” (ب ر م ج), فَلْسَفَ „filozofować” (ف ل س ف), زَلْزَلَ „trząść”. Zaczyna się spółgłoską z samogłoską, więc hamza łącząca nie wchodzi w grę wcale.

Czas teraźniejszy to miejsce, gdzie uczniowie się ślizgają: يُتَرْجِمُ, z dammą na przedrostku, dokładnie jak II يُعَلِّمُ. Sparuj te dwa w pamięci i nigdy nie napiszesz يَتَرْجِمُ. Rozszerzony czteroliterowy تَفَعْلَلَ dokłada تَ z przodu — تَدَحْرَجَ „toczyć się” (د ح ر ج) — i zachowuje się jak V: fatha na przedrostku, fatha na samogłosce tematu, يَتَدَحْرَجُ. Zasada kciuka z lekcji 47 trzyma się i tu: تَ z przodu czasu przeszłego znaczy fathę na przedrostku w teraźniejszym.

12. Co ta lekcja zostawia innym. Masdary tych koniugacji — اِنْكِسارٌ، اِجْتِماعٌ، اِسْتِقْبالٌ، تَرْجَمَةٌ — to lekcja 54; ich imiesłowy (مُجْتَمِعٌ، مُسْتَخْدَمٌ) to lekcja 53; ich strony bierne to lekcja 52. Rdzenie ze słabym środkowym radykałem, które mocno przekształcają te wzory (اِخْتارَ، اِسْتَقالَ), czekają na lekcję 50, a podwojone i podobne na lekcję 49. Poza و VIII koniugacji z punktu 7 i podwojeniem wbudowanym w IX, wszystko poniżej używa zdrowych rdzeni.

Formy i schematy

Sześć wzorów w skrócie, trzecia osoba rodzaju męskiego liczby pojedynczej:

VII koniugacja, ك س ر:

VIII koniugacja, ج م ع:

X koniugacja, dwa czasowniki obok siebie — ق ب ل i خ د م:

IX koniugacja, ح م ر. Patrz, jak podwojone ر rozchodzi się przed ـتُ i ـنا:

Dwa czteroliterowe — ت ر ج م i د ح ر ج. Porównaj samogłoski przedrostka w dwóch kolumnach czasu teraźniejszego; ta damma to cała różnica:

Podobne ت VIII koniugacji:

Tabele pokazują pięć z trzynastu pól osoby. Liczbę podwójną, żeńską mnogą i drugą osobę buduje się końcówkami, które już znasz z lekcji 14 i 18 — temat nigdy się nie zmienia. Masdar, imiesłowy i strona bierna zostają na lekcje 54, 53 i 52.

Przykłady

Typowe błędy

• إِسْتَقْبَلَ الرَّئيسُ الضُّيوفَ -> اِسْتَقْبَلَ الرَّئيسُ الضُّيوفَ — alif X koniugacji to هَمْزَةُ وَصْلٍ i pisze się go goły, nigdy z siedziskiem. To samo przy masdarze: اِسْتِقْبالٌ, nie إِسْتِقْبال.
• إِنْكَسَرَ الزُّجاجُ -> اِنْكَسَرَ الزُّجاجُ — identyczna reguła dla VII, a także dla VIII i IX. Jeśli koniugacja zaczyna się dodanym alifem, ten alif jest z definicji وَصْل.
• يَاسْتَخْدِمُ المُهَنْدِسُ الحاسوبَ -> يَسْتَخْدِمُ المُهَنْدِسُ الحاسوبَ — alif hamzy łączącej należy tylko do czasu przeszłego. Przedrostek czasu teraźniejszego już daje wyrazowi samogłoskę na start, więc nic się nie podpiera i nic się nie pisze.
• اِزْتَحَمَ السّوقُ -> اِزْدَحَمَ السّوقُ — ت VIII koniugacji staje się د po ز. Forma pisana idzie za wymową; nie ma „pod spodem” pisowni do zachowania.
• اِضْتَرَبَ الوَضْعُ -> اِضْطَرَبَ الوَضْعُ — po emfatycznym radykale ت staje się ط. Zapamiętaj اِضْطَرَبَ، اِصْطَبَرَ، اِطَّلَعَ jako całe słowa, a reguła zaopiekuje się resztą.
• اِوْتَصَلَ بي أَمْسِ -> اِتَّصَلَ بي أَمْسِ — pierwszy radykał و połyka ت i zostawia po sobie szaddę. Rdzeń nadal to و ص ل, i tam słownik stawia czasownik.
• اِسْتَلَمَ الجَيْشُ لِلْعَدُوِّ -> اِسْتَسْلَمَ الجَيْشُ لِلْعَدُوِّ — اِسْتَلَمَ to VIII rdzenia س ل م („odebrać, przyjąć dostawę”); „poddać się” to X tego samego rdzenia, z dodatkowym س z سْتَ przed wszystkimi trzema radykałami. Policz spółgłoski: cztery znaczy VIII, pięć znaczy X.
• يَتَرْجِمُ الطّالِبُ الرِّسالَةَ -> يُتَرْجِمُ الطّالِبُ الرِّسالَةَ — zwykły czteroliterowy bierze dammę na przedrostku czasu teraźniejszego, jak II يُعَلِّمُ. Jego krewny z تَ to ten z fathą: يَتَدَحْرَجُ.
• اِحْمَرَ وَجْهُها -> اِحْمَرَّ وَجْهُها — IX jest z definicji podwojona. Zdejmij szaddę, a słowo nie jest słabszą IX, tylko niczym wcale.
• اِنْكَسَرَ الوَلَدُ النّافِذَةَ -> كَسَرَ الوَلَدُ النّافِذَةَ — VII mówi, że coś się złamało, nie że ktoś to złamał, więc nigdy nie może nieść dopełnienia bliższego. Wymień sprawcę, a potrzebujesz I.

Wskazówki

• Wklej w pamięć jedno zdanie na wzór z alifem na samym przodzie, tam, gdzie naprawdę się go wymawia: اِجْتَمَعَ المُدَراءُ، اِسْتَقْبَلْنا الضُّيوفَ. Potem każde inne wystąpienie to po prostu to słowo z alifem, który zmilkł.
• Zawsze chowaj nowy czasownik jako parę, przeszły i teraźniejszy: اِسْتَخْدَمَ / يَسْتَخْدِمُ. Druga połowa pary to miejsce, gdzie wzór widać najczyściej, bo rozpraszającego alifu nie ma.
• Licz spółgłoski, zanim nazwiesz koniugację. Pięć po alifie z سـ تـ z przodu to X; cztery z ت na drugim miejscu to VIII. اِسْتَمَعَ to czasownik, na którym łapie się każdy.
• Haczyki znaczeniowe, zgrubne, ale użyteczne: VII „stało się samo”, VIII „strona medialna albo po prostu nowe słowo”, IX „zmieniło kolor”, X „proś o to albo uważaj, że tak jest”.
• Do słownika zdejmij alif i litery wzoru i szukaj radykałów: ج م ع dla اِجْتَمَعَ, و ص ل dla اِتَّصَلَ. Lekcja 22 to ćwiczenie na to, a VIII z podobnym و to przypadek, w którym oszczędza ci najwięcej czasu.
• Czteroliterowe to sposób, w jaki język wciąż rośnie: بَرْمَجَ od pożyczonego rzeczownika, فَلْسَفَ też od pożyczonego. Gdy spotkasz nowy czasownik o czterech spółgłoskach, załóż فَعْلَلَ / يُفَعْلِلُ i prawie zawsze trafisz.
• Na razie nie zaprzątaj sobie głowy, które czasowniki który rdzeń akurat ma. Prawie żaden rdzeń nie wypełnia wszystkich dziesięciu koniugacji, a zgadnięcie VII, której nie ma, to częstsza porażka niż zła odmiana przez osoby tej, która jest. Czytaj, zbieraj i używaj tego, co widziałeś.