W skrócie

Lekcja 46 rozłożyła siatkę: jeden rdzeń, zestaw wzorów, każdy wzór to czasownik o własnym kształcie i własnym nachyleniu znaczenia. Ta lekcja odmienia przez osoby pierwsze pięć z tych wzorów — II فَعَّلَ, III فاعَلَ, IV أَفْعَلَ, V تَفَعَّلَ, VI تَفاعَلَ — te pięć, które najczęściej spotykasz na stronie współczesnego arabskiego. دَرَّسَ „uczył”, سافَرَ „podróżował”, أَرْسَلَ „wysłał”, تَعَلَّمَ „uczył się”, تَعاوَنَ „współpracował”: po jednym zupełnie zwyczajnym czasowniku z każdej.

Dobra wiadomość: końcówki już znasz. Każdy znacznik osoby, którego nauczyłeś się przy czasowniku prostym — ـْتُ، ـْنا، ـوا z tyłu w الماضي, i przedrostki أَـ نَـ تَـ يَـ w المُضارِع — jest tu dokładnie ten sam. Zmienia się tylko temat, do którego się przyczepiają. Ta lekcja to więc nie pięć nowych paradygmatów; to pięć nowych tematów plus dwie małe reguły samogłoskowe, i gdy one zaskoczą, możesz odmienić przez osoby czasownik rozszerzony, którego nigdy nie widziałeś, z samej formy słownikowej.

Zasada

1. Nowe tematy, stare końcówki. دَرَّسْتُ to nowy temat plus to samo ـْتُ, które dało ci كَتَبْتُ; يُدَرِّسونَ to nowy temat wewnątrz tej samej ramki يـ … ـونَ, która dała ci يَكْتُبونَ. Nic w końcówkach ماضي, ramce مُضارِع, milczącym alifie ـوا ani w liczbie podwójnej koniugacje rozszerzone nie negocjują od nowa. Zbuduj temat, a odmiana przez osoby jest darmowa.

2. II koniugacja فَعَّلَ podwaja środkowy radykał. To cały kształt: weź د-ر-س, połóż szaddę na ر, i masz دَرَّسَ. Czas przeszły to trzy fathy — دَرَّسَ — a teraźniejszy to يُدَرِّسُ. Bo szadda to jedyna różnica między دَرَسَ (I koniugacja, „studiował”) a دَرَّسَ (II koniugacja, „uczył”), i bo zwykły arabski rzadko drukuje szaddę, ta para to klasyczna pułapka czytelnicza całego systemu. Zawsze pisz szaddę sam.

3. Koniugacje III i IV: długie ā i hamza, która nie przeżywa. III koniugacja فاعَلَ wstawia długie ا po pierwszym radykale: س-ف-ر daje سافَرَ, ش-ه-د daje شاهَدَ. IV koniugacja أَفْعَلَ przykręca هَمْزَةُ قَطْعٍ z przodu i kładzie sukun na pierwszym radykale: ر-س-ل daje أَرْسَلَ, ع-ل-ن daje أَعْلَنَ. To أَ to prawdziwa hamza قَطْع w przeszłym — słyszysz ją, piszesz siedzisko — ale w czasie teraźniejszym znika: أَرْسَلَ staje się يُرْسِلُ, nigdy *يُأَرْسِلُ. W pierwszej osobie zderzenie przeżywa tylko jedna hamza: أُرْسِلُ, „wysyłam”, nie *أُأَرْسِلُ. Z tych pięciu wzorów tylko IV traci literę między dwoma czasami.

4. Samogłoska przedrostka dzieli pięć koniugacji na dwie rodziny. To najużyteczniejszy pojedynczy fakt w lekcji i ten, który początkujący psują jako pierwszy:

• Koniugacje II, III i IV biorą dammę na przedrostku czasu teraźniejszego: يُدَرِّسُ، يُسافِرُ، يُرْسِلُ. Nie يَـ — i w każdej osobie: أُدَرِّسُ، تُسافِرُ، نُرْسِلُ، يُشاهِدونَ.
• Koniugacje V i VI biorą fathę, dokładnie jak czasownik prosty: يَتَعَلَّمُ، يَتَعاوَنُ، أَتَكَلَّمُ، نَتَبادَلُ.

Powiedz to jednym zdaniem: środkowe trzy biorą dammę, para تَـ bierze fathę. Lekcja 48 potwierdzi uogólnienie za tym: spośród dziesięciu koniugacji trójliterowych tylko II, III i IV biorą tam dammę w stronie czynnej. (Czteroliterowy czasownik يُتَرْجِمُ z lekcji 48 do nich dołącza, a strona bierna z lekcji 52 wokalizuje każdy przedrostek dammą — żadne nie jest kontrprzykładem, którego potrzebujesz już teraz.)

5. Samogłoska przed ostatnim radykałem dzieli je tak samo. II, III i IV niosą kasrę na literze przed ostatnią — يُدَرِّسُ، يُسافِرُ، يُرْسِلُ — a V i VI niosą tam fathę: يَتَعَلَّمُ، يَتَعاوَنُ. Więc obie reguły idą razem i uczysz się jednej rzeczy, nie dwóch: يُـ + kasra wobec يَـ + fatha. Kasra ma też znaczenie z powodu, który spotkasz w lekcji 52: يُدَرَّسُ, z fathą w tym miejscu, to nie błąd, tylko inne słowo — strona bierna, „jest uczony”.

6. Koniugacje V i VI to II i III z تَـ z przodu. V تَفَعَّلَ to podwojony środkowy radykał II z przedrostkiem تَـ; VI تَفاعَلَ to długie ā III z przedrostkiem تَـ. To تَـ jest częścią słowa, nie znacznikiem osoby, co daje dwie konsekwencje:

• Czas przeszły V i VI niesie fathę na każdej literze, która w ogóle ma samogłoskę: تَعَلَّمَ، تَكَلَّمَ، تَعاوَنَ، تَبادَلَ. Ani kasry, ani dammy, nigdzie w temacie.
• Czas teraźniejszy „ty” i „ona” kończy się z dwoma ت, jednym ze wzoru i jednym od osoby: تَتَعَلَّمُ „uczysz się / uczy się”, تَتَكَلَّمينَ „mówisz (r.ż.)”. Wyglądają dziwnie i są poprawne. Nigdy nie kasuj jednego.

7. تَعَلَّمَ to „uczył się”, nie „uczyłeś się”. تَـ z przodu arabskiego czasownika zwykle znaczy „ty” albo „ona” — ale tylko w المُضارِع. الماضي nie ma w ogóle przedrostka osoby, więc تَـ w تَعَلَّمَ، تَكَلَّمَ، تَعاوَنَ może być tylko wzorem. تَعَلَّمَ to forma słownikowa, „uczył się”; „uczyłeś się” dodaje zwykłą końcówkę z tyłu, تَعَلَّمْتَ.

8. نون w الأَفْعال الخَمْسَة to znacznik مَرْفوع — a drugi نون nie. Pięć komórek czasu teraźniejszego kończy się na ن: تُدَرِّسينَ، تُدَرِّسانِ، يُدَرِّسانِ، تُدَرِّسونَ، يُدَرِّسونَ. To الأَفْعالُ الخَمْسَةُ z lekcji 40, a ich końcowe ن to نونُ الرَّفْعِ — to sposób, w jaki pokazują المُضارِع المَرْفوع, dokładnie jak damma w يُدَرِّسُ. W zwykłym zdaniu oznajmującym ن musi tam być; po لَنْ albo أَنْ albo لَمْ odpada (لَنْ يُدَرِّسوا). Dwie kolejne komórki kończą się na ن — تُدَرِّسْنَ i يُدَرِّسْنَ — ale ich to نونُ النِّسْوَةِ, sam zaimek, i nigdy nie spada, bo te komórki są مَبْنِيّ.

9. Co koniugacje znaczą: silna tendencja, nie formuła. Każdy wzór ma zadanie, i znajomość tego zamienia połowę słownictwa w coś, co możesz odtworzyć, zamiast wkuwać:

• II فَعَّلَ — robi czasownik sprawczy (عَلِمَ „wiedział” → عَلَّمَ „uczył”, tzn. sprawił, że wie; دَرَسَ „studiował” → دَرَّسَ „uczył”) albo go intensyfikuje (كَسَرَ „złamał” → كَسَّرَ „roztrzaskał na kawałki”).
• III فاعَلَ — kieruje czynność na drugą stronę: كَتَبَ „pisał” → كاتَبَ „pisał do kogoś”; قَبِلَ „przyjął” → قابَلَ „spotkał, przeprowadził rozmowę”; دَرَسَ → دارَسَ „studiował z”. Czasowniki III koniugacji są zwykle przechodnie, a tam, gdzie własne znaczenie wzoru jest żywe, dopełnieniem jest ta druga strona.
• IV أَفْعَلَ — znowu sprawcza, często bardziej książkowa niż II: عَلِمَ → أَعْلَمَ „poinformował”; خَرَجَ „wyszedł” → أَخْرَجَ „wyjął, wyprodukował”.
• V تَفَعَّلَ — zwrotna albo wynik II. عَلَّمَ „uczył” → تَعَلَّمَ „uczył się” (uczył siebie); حَرَّكَ „poruszył coś” → تَحَرَّكَ „ruszył się, wyruszył”.
• VI تَفاعَلَ — wzajemna od III. كاتَبَ „pisał do” → تَكاتَبَ „pisali do siebie”; قابَلَ „spotkał” → تَقابَلَ „spotkali się nawzajem”. Czasownik VI ma zwykle podmiot w liczbie mnogiej albo podwójnej.

10. I tak sprawdź w słowniku. Te tendencje to sposób, w jaki język został zbudowany, nie maszyna, którą odpalisz wstecz. شاهَدَ to III koniugacja, ale znaczy zwykłe „oglądać”, bez drugiej strony w zasięgu wzroku; سافَرَ to III bez I „podróżować” za sobą; تَقَبَّلَ (V) to nie strona bierna قَبَّلَ (II), tylko „przyjąć, przyjąć łaskawie”. Używaj wzoru, żeby zapamiętać znaczenie przeczytane w słowniku i żeby inteligentnie zgadywać w tekście — nigdy żeby wymyślić czasownik. Większość rdzeni używa tylko trzech albo czterech z dziesięciu koniugacji, i które — to fakt o rdzeniu.

11. Tylko tematy zdrowe i tylko dwa czasy. Każdy czasownik tutaj odmienia się przez osoby jak zdrowy trójliterowy: bez hamzy, bez podwojonego radykału, nic w temacie, co by się przesuwało albo odpadało. (تَعاوَنَ ma و w rdzeniu ع-و-ن, ale długie ا III i VI trzyma słaby środkowy radykał w miejscu jako spółgłoskę, więc zachowuje się dokładnie jak تَبادَلَ.) Rdzenie, które naprawdę przekształcają te wzory, to lekcje 49–51. Świadomie nieobecne: مَصْدَر każdej koniugacji (lekcja 54), imiesłowy مُدَرِّس i مُتَعَلِّم (lekcja 53), strona bierna يُدَرَّسُ (lekcja 52) i koniugacje VII–X (lekcja 48).

Formy i schematy

II koniugacja w całości. دَرَّسَ / يُدَرِّسُ (rdzeń د-ر-س, „uczyć”), wszystkie trzynaście osób w الماضي i w المُضارِع المَرْفوع:

Pięć komórek تُدَرِّسينَ، تُدَرِّسانِ، يُدَرِّسانِ، تُدَرِّسونَ، يُدَرِّسونَ to الأَفْعالُ الخَمْسَةُ, a ich końcowe ن to نونُ الرَّفْعِ, znacznik المَرْفوع. تُدَرِّسْنَ i يُدَرِّسْنَ też kończą się na ن, ale ich to نونُ النِّسْوَةِ, zaimek, który nigdy nie spada.

Koniugacje III do VI, po pięć pól (أَنا، هُوَ، هِيَ، نَحْنُ، هُمْ). Osiem komórek, których nie pokazano

• أَنْتَ، أَنْتِ، أَنْتُمْ، أَنْتُنَّ، هُنَّ i trzy liczby podwójne — biorą dokładnie końcówki tabeli II koniugacji powyżej, na tym samym temacie:

Dwie komórki tam zasługują na drugie spojrzenie. أَعْلَنَّا i تَعاوَنَّا niosą szaddę, bo ostatni radykał ع-ل-ن i ع-و-ن sam jest ن i zlewa się z ن końcówki ـْنا. Nic wspólnego z koniugacjami rozszerzonymi — I koniugacja سَكَنَ robi to samo: سَكَنَّا.

Pięć wzorów obok siebie. To tabela do zapamiętania:

Znaczenie odczytane z rdzenia. Kreska znaczy, że rdzeń nie używa tej koniugacji w zwykłym MSA:

Przykłady

Typowe błędy

• يَدَرِّسُ -> يُدَرِّسُ — koniugacje II, III i IV wokalizują przedrostek czasu teraźniejszego dammą. Fatha w tym miejscu należy do I oraz do V–VI.
• يُتَعَلَّمُ -> يَتَعَلَّمُ — lustrzane odbicie reguły powyżej: koniugacje تَـ trzymają przedrostek z fathą. Popraw przedrostek, a samogłoska tematu zwykle idzie za nim.
• يُدَرَّسُ na „uczy” -> يُدَرِّسُ — samogłoska przed ostatnim radykałem to kasra. Z fathą słowo jest prawdziwe, ale w stronie biernej: „jest uczony” (lekcja 52).
• دَرَّسْتُ اللُّغَةَ العَرَبِيَّةَ سَنَتَيْنِ w znaczeniu „studiowałem arabski dwa lata” -> دَرَسْتُ اللُّغَةَ العَرَبِيَّةَ سَنَتَيْنِ — دَرَسَ (I) to „studiować”, دَرَّسَ (II) to „uczyć”. Jedna szadda, przeciwne strony sali — a tekst bez znaków samogłoskowych nie drukuje żadnej.
• يُأَرْسِلُ -> يُرْسِلُ — هَمْزَةُ القَطْعِ w أَرْسَلَ żyje tylko w przeszłym. Każdy przedrostek czasu teraźniejszego ją połyka.
• أُأَرْسِلُ -> أُرْسِلُ — ta sama reguła w pierwszej osobie: jedna hamza, nie dwie. Porównaj أُعْلِنُ od أَعْلَنَ.
• تَعَلَّمَ العَرَبِيَّةَ w znaczeniu „uczyłeś się arabskiego” -> تَعَلَّمْتَ العَرَبِيَّةَ — w الماضي nie ma w ogóle przedrostków osoby, więc تَـ w تَعَلَّمَ to wzór. Forma słownikowa znaczy „uczył się”.
• تَعَلِّمْتُ -> تَعَلَّمْتُ — czas przeszły V to fatha wszędzie; nie ma kasry nigdzie w تَفَعَّلَ.
• أَتَعَلَّمُ الطُّلّابَ العَرَبِيَّةَ -> أُعَلِّمُ الطُّلّابَ العَرَبِيَّةَ — V تَعَلَّمَ to to, co robisz sobie, „uczyć się”. „Uczyć” to II عَلَّمَ.
• هُمْ يُدَرِّسوا في المَدْرَسَةِ -> هُمْ يُدَرِّسونَ في المَدْرَسَةِ — zwykłe zdanie oznajmujące potrzebuje المُضارِع المَرْفوع, którego znacznikiem w الأَفْعال الخَمْسَة jest ن. Gołe يُدَرِّسوا pojawia się tylko po partykule, która stawia czasownik w النَّصْب albo الجَزْم — لَنْ، أَنْ، لَمْ i podobne.

Wskazówki

• Ucz się każdego czasownika rozszerzonego jako pary, forma słownikowa plus czas teraźniejszy: دَرَّسَ / يُدَرِّسُ، أَرْسَلَ / يُرْسِلُ، تَعَلَّمَ / يَتَعَلَّمُ. Jedno spojrzenie na parę mówi ci koniugację, samogłoskę przedrostka i samogłoskę tematu naraz.
• Powtarzaj dwie rodziny, aż będą odruchami, nie decyzjami: يُدَرِّسُ، يُسافِرُ، يُرْسِلُ jednym tchem, potem يَتَعَلَّمُ، يَتَعاوَنُ następnym. Trzy dammy, potem dwie fathy.
• Ucz się V obok II i VI obok III, nigdy jako płaskiej listy pięciu. عَلَّمَ / تَعَلَّمَ i كاتَبَ / تَكاتَبَ to dwie pary, a تَـ to to, co „zawraca czynność” w każdej.
• Mów nazwę wzoru na głos po czasowniku, jak w lekcji 22: سافَرَ فاعَلَ، تَعاوَنَ تَفاعَلَ. Nazwanie wzoru sprawia, że wypatrzysz go w następnym tekście.
• Pisz szaddę ręcznie za każdym razem. دَرَسَ / دَرَّسَ، عَلِمَ / عَلَّمَ — pary, które gubią różnicę w druku bez znaków samogłoskowych, warto teraz przepisać za dużo.
• Gdy spotkasz nieznany czasownik, obnaż go do rdzenia i pytaj, w który z pięciu wzorów pasuje. To plus kontekst zwykle uniesie zdanie i zawsze powie, który wpis otworzyć.
• Na razie pomiń: kształty مَصْدَر (lekcja 54), imiesłowy (lekcja 53), stronę bierną (lekcja 52) i każdy rdzeń, którego hamza, و، ي albo podwojony radykał naprawdę przekształca temat (lekcje 49–51).