W skrócie

Trzyliterowy rdzeń to nie jeden czasownik. To mała fabryka, która potrafi wydać nawet dziesięć czasowników, każdy na innym wzorze i każdy o przewidywalnie innym znaczeniu. Z ع-ل-م arabski robi عَلِمَ „wiedział”, عَلَّمَ „uczył”, أَعْلَمَ „poinformował”, تَعَلَّمَ „uczył się” i اِسْتَعْلَمَ „dopytywał się”. Polski i angielski potrzebują na to pięciu niepowiązanych słów; arabski — jednego rdzenia i pięciu kształtów. Te kształty nazywa się الأَوْزان, koniugacjami, a zachodnie podręczniki numerują je cyframi rzymskimi od I do X.

Ta lekcja to mapa, nie teren. Nie będziesz tu nic odmieniał przez osoby — to lekcje 47 i 53. Dostajesz całą siatkę na jednej stronie: jak która koniugacja wygląda, co każda zwykle robi ze znaczeniem rdzenia, i dwa małe testy diagnostyczne, dzięki którym nazwiesz koniugację czasownika, ledwie go zobaczysz. To najcenniejsza godzina przy arabskim czasowniku, bo potem każdy nowy czasownik przychodzi już posortowany: nie „kolejne słowo do zapamiętania”, tylko „ع-ل-م, X koniugacja”.

Zasada

1. الميزانُ الصَّرْفِيُّ: ważenie czasownika na فعل. Lekcja 22 wprowadziła miarkę. Rdzeń ف-ع-ل służy za linijkę: ف stoi za pierwszą literę rdzenia, ع za drugą, ل za trzecią, a wszystko inne wydrukowane we wzorze — szadda, długie ا, hamza, تـ, نـ, سـ — należy do wzoru, nie do Twojego rdzenia. Więc دَرَّسَ jest na koniugacji فَعَّلَ, اِسْتَقْبَلَ na koniugacji اِسْتَفْعَلَ, a اِجْتَمَعَ na koniugacji اِفْتَعَلَ. Powiedz koniugację na głos po czasowniku, a kształt zacznie Ci się pokazywać: اِسْتَقْبَلَ اِسْتَفْعَلَ.

2. مُجَرَّد wobec مَزيد. Czasownik, którego czas przeszły zawiera wyłącznie trzy litery rdzenia i ich samogłoski, to مُجَرَّد, „prosta”: كَتَبَ، شَرِبَ، كَبُرَ. To I koniugacja, i jedyna bez jakiegokolwiek dodanego materiału. Każda inna to مَزيد, „rozszerzona” — dokłada do szkieletu jedną, dwie albo trzy litery. Dodatki nigdy nie są przypadkowe. Pochodzą z tego samego małego zasobu, którego lekcja 22 nauczyła Cię się spodziewać: podwojony środkowy radykał (II), wydłużone ا (III), hamza (IV), تـ z przodu (V, VI), نـ z przodu (VII), ت wsunięte do środka (VIII), podwojony ostatni radykał (IX) i اِسْتـ z przodu (X).

3. Dwie nazwy każdej koniugacji. Arabowie nazywają koniugację jej własnym kształtem — الوَزْنُ فَعَّلَ — albo liczebnikiem porządkowym, الوَزْنُ الثّاني. Podręczniki i słowniki po angielsku używają cyfr rzymskich, bo „II koniugacja” łatwiej indeksować niż فَعَّلَ. Obie nazwy oznaczają to samo, a słownik uporządkowany według rdzeni drukuje koniugacje rdzenia dokładnie w tej kolejności: I, potem II, potem III, aż do X. Cyfry ucz się jako systemu porządkowania, a kształty jako rzeczywistości.

4. Co robi każda koniugacja — tendencja, nigdy prawo. Tabela poniżej podaje charakterystyczny efekt każdej koniugacji: II intensyfikuje albo sprawia, że ktoś to robi, III kieruje czynność na drugą stronę, IV sprawia, że ktoś to robi, V to zwrotna od II, VI to wzajemna od III, VII to to, co się dzieje z czymś, gdy nie wymieniono sprawcy, VIII bywa stroną medialną albo po prostu osobnym czasownikiem leksykalnym, IX to kolory i wady ciała, X to proszenie albo szukanie. To tendencje, które sprawdzają się dość często, by warto je znać, i nie dość często, by im ufać. اِسْتَخْدَمَ to X koniugacja i znaczy „używał”, nie „szukał usługi”. اِسْتَطاعَ to X koniugacja i znaczy „potrafił”. Czytaj tendencję jako pierwsze przypuszczenie, które słownik albo potwierdza, albo nadpisuje.

5. Jeden rdzeń w poprzek systemu. Czysty przypadek to ع-ل-م, „wiedzieć”, gdzie pięć koniugacji jest w codziennym użyciu i znaczenia naprawdę idą za tendencjami: عَلِمَ „wiedział” (I), عَلَّمَ „uczył”, dosłownie „sprawił, że ktoś wie” (II), أَعْلَمَ „poinformował” (IV), تَعَلَّمَ „uczył się”, zwrotne od „uczyć” (V), اِسْتَعْلَمَ „dopytywał się”, szukanie wiedzy (X). Zauważ, że ع-ل-م nie ma zwykłych koniugacji III, VI, VII, VIII ani IX we współczesnym użyciu. To normalne. Żaden rdzeń nie wypełnia wszystkich dziesięciu miejsc; typowy ma trzy albo cztery żywe koniugacje, i tylko słownik rozstrzyga, które. Wolno rozpoznać koniugację, nie wolno jej wymyślić.

6. Pierwszy test: samogłoska na حَرْفُ المُضارَعَة. Każdy czasownik w czasie teraźniejszym zaczyna się literą przedrostka — أ، ن، ي، ت. Z dziesięciu koniugacji ten przedrostek niesie dammę w II, III i IV, a fathę we wszystkich pozostałych:

• damma: يُدَرِّسُ (II)، يُساعِدُ (III)، يُرْسِلُ (IV).
• fatha: يَكْتُبُ (I)، يَتَعَلَّمُ (V)، يَتَعاوَنُ (VI)، يَنْكَسِرُ (VII)، يَجْتَمِعُ (VIII)، يَحْمَرُّ (IX)، يَسْتَقْبِلُ (X).

To najużyteczniejszy pojedynczy fakt w całym systemie, bo dzieli dziesięć koniugacji na trzy i siedem od jednego spojrzenia. Dwie rzeczy siedzą poza tym podziałem. Strona bierna też bierze przedrostek z dammą — يُكْتَبُ „jest pisane” to I koniugacja, nie IV. Rozróżnia się je samogłoską przed ostatnim radykałem (fatha w stronie biernej: يُكْتَبُ wobec يُرْسِلُ) i tym, że strona bierna czasownika I koniugacji nie ma widocznego rozszerzenia. Lekcja 52 zajmuje się tym porządnie. A czteroliterowa koniugacja فَعْلَلَ też bierze dammę: تَرْجَمَ ← يُتَرْجِمُ (punkt 10). Na razie więc czytaj przedrostek z dammą jako „II, III, IV — rdzeń czteroliterowy — albo strona bierna”.

7. Drugi test: هَمْزَةُ القَطْعِ wobec هَمْزَةُ الوَصْلِ. Cztery koniugacje zaczynają czas przeszły od alifu, i to nie ten sam alif.

• IV koniugacja zaczyna się od هَمْزَةُ القَطْع, pisanego أَ i zawsze wymawianego: أَعْلَمَ، أَرْسَلَ، أَغْلَقَ. To prawdziwa spółgłoska. W czasie teraźniejszym znika całkowicie: أَرْسَلَ ← يُرْسِلُ، nie يُأَرْسِلُ.
• Koniugacje VII, VIII, IX i X zaczynają się od هَمْزَةُ الوَصْل, pisanego jako gołe ا i wymawianego i- tylko wtedy, gdy wyraz otwiera frazę: اِنْكَسَرَ، اِجْتَمَعَ، اِحْمَرَّ، اِسْتَقْبَلَ. W środku zdania się eliduje — piszesz alif, ale go nie wymawiasz: وانْكَسَرَ الزُّجاجُ، ثُمَّ اجْتَمَعوا. W czasie teraźniejszym znika też z pisma: يَنْكَسِرُ، يَجْتَمِعُ، يَسْتَقْبِلُ.

Wśród koniugacji rozszerzonych czasownik w czasie przeszłym zaczynający się od أ to IV, a zaczynający się od gołego ا to VII, VIII, IX albo X. (Czasownik I koniugacji z hamzą na początku, jak أَكَلَ „jadł” albo أَخَذَ „brał”, też otwiera się أَ, ale tam hamza to litera rdzenia, nie znacznik koniugacji.) To twarda reguła pisowni: napisać أَسْتَقْبَلَ zamiast اِسْتَقْبَلَ to błąd, nie wariant, i jeden z najczęstszych w pismie uczniów.

8. Żaden z tych testów nie przeżyje strony bez znaków samogłoskowych. Oba tropy żyją w znakach, których zwykły arabski nie drukuje. Bez wokalizacji يدرس to albo يَدْرُسُ „studiuje”, albo يُدَرِّسُ „uczy”; علم to عَلِمَ، عَلَّمَ، عُلِمَ، عِلْمٌ albo عَلَمٌ. To, co naprawdę czytasz, to spółgłoskowy szkielet plus kontekst, dokładnie jak przewidziała lekcja 22: litery dają rdzeń, wzór daje koniugację, a zdanie wybiera między wzorami, które pasują. يدرس الأستاذ اللغة العربية في الجامعة to „profesor studiuje”; يدرس الأستاذ الطلاب اللغة العربية to „profesor uczy”, bo pojawił się drugi biernik, a z odczytań, które ten szkielet dopuszcza, tylko koniugacja sprawcza rządzi dwoma dopełnieniami. Zauważ, że podmiot musi być wymieniony, żeby test zadziałał: samo يدرس الطلاب اللغة العربية nadal jest dwuznaczne, bo الطلاب równie dobrze może być podmiotem w mianowniku przy يَدْرُسُ. Wyrób sobie ten nawyk już teraz: gdy szkielet jest dwuznaczny, pytaj, co robią otaczające imiona.

9. Samogłoska czasu teraźniejszego I koniugacji jest leksykalna — przestań szukać reguły. Koniugacje rozszerzone są regularne: gdy wiesz, że czasownik jest II koniugacją, يُفَعِّلُ jest pewne. I koniugacja nie. Jej czas teraźniejszy bierze dammę, kasrę albo fathę na środkowym radykale, i wybór jest cechą konkretnego czasownika, której musisz się z nim nauczyć: كَتَبَ/يَكْتُبُ، ضَرَبَ/يَضْرِبُ، فَتَحَ/يَفْتَحُ، شَرِبَ/يَشْرَبُ، كَبُرَ/يَكْبُرُ. Dwie słabe tendencje trochę pomagają — przeszły z kasrą (شَرِبَ) zwykle daje teraźniejszy z fathą, a rdzeń z literą krtaniową (ح، خ، ع، غ، ه، ء) często bierze fathę: فَتَحَ/يَفْتَحُ، ذَهَبَ/يَذْهَبُ. Żadna nie jest pewna. Wpisuj czas teraźniejszy do zeszytu za każdym razem, gdy spotkasz nowy czasownik I koniugacji.

10. Które koniugacje naprawdę spotykasz. I, II, V, VIII i X są wszędzie we współczesnej prozie. III, IV, VI i VII są częste. IX jest marginalna — istnieje prawie wyłącznie dla kolorów i wad fizycznych (اِحْمَرَّ „czerwienieć”, اِسْوَدَّ „czernieć”, اِعْوَجَّ „krzywić się”) i spotkasz ją głównie w czytaniu. Gramatyki klasyczne wymieniają też koniugacje XI do XV (اِحْمارَّ i pokrewne); we współczesnym arabskim literackim są znikomo rzadkie i możesz je całkowicie pominąć. Rdzenie czteroliterowe chodzą własnym małym systemem, فَعْلَلَ — تَرْجَمَ „tłumaczył” — którym zajmuje się lekcja 48.

11. Czego ta lekcja świadomie nie rusza. Odmiana każdej koniugacji przez osoby, tryby i rozkaźnik to lekcje 47–53; rdzenie z ء، و، ي albo z podwojonym radykałem zniekształcają te kształty i dostają lekcje 49–51. Strona bierna to lekcja 52, imiesłowy i rzeczowniki miejsca lekcja 53, a masdar — w II–X w dużej mierze regularny, w I dziko nieregularny — lekcja 54. Na razie ucz się nazywać koniugację i spodziewać się znaczenia.

Formy i schematy

Dziesięć koniugacji, tylko w الماضي i المُضارِع المَرْفوع formy هُوَ. Wszystko inne — pozostałe osoby, tryby, rozkaźnik, مَصْدَر — zostaje na lekcje 47–53 i 59.

Te same dziesięć z żywym czasownikiem w każdym polu:

Jeden rdzeń przeprowadzony przez system — ع-ل-م. Puste koniugacje są puste w rzeczywistym użyciu:

Test 1 — samogłoska na literze przedrostka:

Test 2 — który alif zaczyna czas przeszły:

Samogłoska czasu teraźniejszego I koniugacji, której żadna reguła nie przewiduje:

Co ukrywa szkielet bez znaków samogłoskowych — koniugacja to zgadywanie, dopóki zdanie nie rozstrzygnie:

Przykłady

Typowe błędy

• دَرَسَ الأُسْتاذُ الطُّلّابَ -> دَرَّسَ الأُسْتاذُ الطُّلّابَ — jedna szadda to cała różnica między studiowaniem czegoś a uczeniem kogoś. Przeczytaj szaddę, zanim przetłumaczysz.
• يُدْرُسُ الطّالِبُ -> يَدْرُسُ الطّالِبُ — I koniugacja w stronie czynnej nigdy nie bierze dammy na przedrostku. Damma należy do II, III i IV, do czteroliterowego فَعْلَلَ i do strony biernej.
• يُجْتَمِعُ الوُزَراءُ -> يَجْتَمِعُ الوُزَراءُ — VIII koniugacja jest poza grupą z dammą; każda koniugacja od V do X zaczyna czas teraźniejszy fathą.
• أَسْتَقْبَلَ الرَّئيسُ ضُيوفَهُ -> اِسْتَقْبَلَ الرَّئيسُ ضُيوفَهُ — X koniugacja zaczyna się od هَمْزَةُ الوَصْل, gołego alifu. Tylko IV pisze się przez أ.
• اِعْلَمَ المُديرُ المُوَظَّفينَ -> أَعْلَمَ المُديرُ المُوَظَّفينَ — i pułapka w drugą stronę: hamza IV koniugacji to prawdziwa spółgłoska, więc trzeba ją pisać i wymawiać.
• يُأَرْسِلُ الوَلَدُ الرِّسالَةَ -> يُرْسِلُ الوَلَدُ الرِّسالَةَ — hamza IV koniugacji przeżywa tylko w przeszłym. Czas teraźniejszy ją zrzuca i zostawia dammę przedrostka jako ślad.
• يَتَعَلِّمُ الأَطْفالُ -> يَتَعَلَّمُ الأَطْفالُ — V koniugacja trzyma fathę na podwojonym radykale (يَتَفَعَّلُ). Kasra w tym miejscu należy do II, يُعَلِّمُ.
• كَتَبَ ← يَكْتِبُ -> كَتَبَ ← يَكْتُبُ — samogłoska czasu teraźniejszego I koniugacji to fakt leksykalny, nie derywacja. Ucz się jej jako części słowa, tak jak liczby mnogiej.
• اِنْكَسَرَ الوَلَدُ الزُّجاجَ -> كَسَرَ الوَلَدُ الزُّجاجَ — VII koniugacja nie wymienia sprawcy i nie bierze dopełnienia. Jeśli chcesz wykonawcę i dopełnienie, użyj I.
• اِسْتَخْدَمَ = „prosił o usługę” -> اِسْتَخْدَمَ = „używał” — „szukanie” X koniugacji to tendencja wzoru, nie obietnica w słowniku. Zawsze potwierdź rzeczywiste znaczenie.

Wskazówki

• Zapamiętaj najpierw dwa wokalizowane szkielety فَعَّلَ/يُفَعِّلُ i اِسْتَفْعَلَ/يَسْتَفْعِلُ. To jedne z najbardziej produktywnych koniugacji we współczesnym arabskim, a wszystko inne układa się wokół nich.
• Powtarzaj regułę przedrostka jako jedną linijkę — ضَمَّة في الثّاني والثّالِثِ والرّابِعِ، وفَتْحَة في الباقي. Rozstrzyga większość pytań o rozpoznanie w mniej niż sekundę.
• Trzymaj w zeszycie stronę na rdzeń, rozłożoną na dziesięć ponumerowanych wierszy, i wypełniaj wiersz, ilekroć spotkasz nowy czasownik. Widzieć luki jest równie pouczające, co widzieć wpisy.
• Ilekroć uczysz się nowego czasownika, zapisuj trzy rzeczy i nigdy mniej: czas przeszły, teraźniejszy i numer koniugacji. Przy I koniugacji samogłoska czasu teraźniejszego to ta część, którą zapomnisz.
• Traktuj kolumnę znaczeń jako generator hipotez, potem potwierdź w słowniku. IX koniugację odłóż, aż będziesz czytać powieść, a koniugacje XI–XV zignoruj na zawsze — to kształty klasyczne.
• Ćwicz na nagłówkach, gdzie koniugacje są gęste: اِجْتَمَعَ، اِسْتَقْبَلَ، أَعْلَنَ، اِسْتَأْنَفَ. Nazwij koniugację, zanim szukasz znaczenia.
• Nie próbuj jeszcze odmieniać przez osoby. Najpierw rozpoznawanie, tworzenie w następnych dwóch lekcjach — kształty muszą być znajome, zanim paradygmaty się ułożą.