W skrócie

Arabski działa na dwóch formach czasownika: الماضي na to, co się stało, i المُضارِع na to, co się dzieje. Nie ma trzeciej formy na „już zrobił”, „już zrobi”, „zwykł robić” ani „może zrobić”. Arabski składa je tak, jak angielski składa „had gone” — z dwóch słów — i składa z części, które już masz: كانَ i jej siostry (lekcje 32 i 43), przyszłe سَـ (lekcja 24) i jedna mała partykuła, nowa tutaj: قَدْ.

قَدْ warto najpierw poznać samo, bo jego znaczenie rozstrzyga czasownik za nim. Przed czasownikiem w czasie przeszłym zamyka czynność na kłódkę — قَدْ وَصَلَ, „przyjechał, to zrobione”. Przed czasownikiem w czasie teraźniejszym robi odwrotnie i uchyla ją — قَدْ يَصِلُ, „może przyjechać”. Jedna partykuła, dwa odczytania, i jedyne, co je rozróżnia, to kształt następnego słowa. Naucz się tej pary, postaw z przodu كانَ, a każdy czas złożony w języku jest robotą montażową.

Zasada

1. قَدْ + الماضي: czynność jest zakończona. Postaw قَدْ tuż przed czasownikiem w czasie przeszłym, a oznaczysz zdarzenie jako zrobione i zwykle nadal ważne teraz — najbliższy angielski to present perfect, często z „already” albo „just”:

قَدْ وَصَلَ القِطارُ. — Pociąg przyjechał. / قَدْ قَرَأْتُ الرِّسالَةَ. — Już przeczytałem list.

Nagie وَصَلَ القِطارُ nie jest błędne; po prostu relacjonuje. قَدْ dodaje sens faktu już spełnionego. Sama partykuła nigdy się nie zmienia — ani rodzaj, ani liczba, ani osoba. Zawsze jest قَدْ, z sukunem na د, i nie bierze żadnej końcówki.

Jeden szczegół pisowni: jeśli czasownik zaczyna się od هَمْزة الوَصْل — nagiego ا z اِنْتَهى، اِسْتَقالَ i ich sąsiadów ze wzoru — dwa sukuny by się zderzyły, więc د pożycza kasrę: قَدْ + اِنْتَهى → قَدِ انْتَهى الاجْتِماعُ. Tak samo قَدِ اسْتَقالَ الوَزيرُ، قَدِ اتَّفَقوا عَلَى المَوْعِدِ.

2. لَقَدْ to قَدْ z podkręconą głośnością. Doklej لام التَّوْكيد, „لـ wzmocnienia”, i dostajesz لَقَدْ — pisane jako jedno słowo, stojące na czele swojego zdania (łączące وَ może je poprzedzać: وَلَقَدْ), a we współczesnym arabskim używane z الماضي. Twierdzi przeciw wątpliwości: „naprawdę zrobiłem”, „on na pewno już”.

لَقَدْ نَجَحْتُ في الامْتِحانِ. — Naprawdę zdałem egzamin.

Przekładaj je akcentem, nie dodatkowym słowem; angielski robi to samo, kładąc nacisk na „did”, polski — na „naprawdę” albo na sam czasownik. Współczesna proza nie pisze لَقَدْ يَفْعَلُ — gdy tylko następuje مُضارِع, zdejmij لَـ, a znaczenie zmienia się na możliwość (reguła 3). (Arabski klasyczny stawia لَقَدْ przed مُضارِع w emfatycznych twierdzeniach; to użycie nie jest żywe, więc rozpoznawaj, nie twórz samodzielnie.)

3. قَدْ + المُضارِع المَرْفوع: możliwość. Ta sama partykuła przed czasownikiem w czasie teraźniejszym znaczy „może, być może, ewentualnie” — z grubsza to, co رُبَّما robi z całym zdaniem:

قَدْ يَصِلُ المُديرُ غَدًا. — Dyrektor może przyjechać jutro.

Dwie rzeczy do utrzymania. Po pierwsze, czasownik zostaje مَرْفوع ze zwykłą dammą: قَدْ nie jest ani ناصِب (lekcja 33), ani جازِم (lekcja 35), więc يَصِلُ, nigdy *يَصِلَ i nigdy *يَصِلْ. Po drugie, żeby zaprzeczyć możliwości, zostawiasz قَدْ i przeczesz sam czasownik: قَدْ لا يَصِلُ في الوَقْتِ المُحَدَّدِ, „może nie przyjechać na czas”.

Istnieje słabsze drugie odczytanie: w ogólnym stwierdzeniu قَدْ + مُضارِع może znaczyć „czasem” — قَدْ يَتَأَخَّرُ القِطارُ في الشِّتاءِ. Rozpoznawaj je; twórz odczytanie możliwości.

4. قَدْ jest przyklejone do swojego czasownika i samo nigdy nie jest przeczone. Między قَدْ a czasownikiem nic nie może stać — ani podmiot, ani przysłówek, ani dopełnienie. Jeśli podmiot jest rzeczownikiem, idzie po czasowniku zwyczajnie: قَدْ نَجَحَ الطّالِبُ, nie *قَدِ الطّالِبُ نَجَحَ. I żadna partykuła przecząca nie przyczepia się do samego قَدْ: *لَمْ قَدْ، *ما قَدْ يَصِلُ، *قَدْ لَمْ są wszystkie niemożliwe. Przeczenie قَدْ وَصَلَ to po prostu لَمْ يَصِلْ albo ما وَصَلَ (lekcja 37) — partykuła wypada wraz z twierdzącym znaczeniem, które niosła. (قَدْ لا يَصِلُ w regule 3 nie jest wyjątkiem: tam لا przeczy zdarzeniu wewnątrz możliwości, którą قَدْ nadal twierdzi.)

5. Czas złożony: كانَ niesie czas, drugi czasownik niesie rodzaj czynności. Od tej pory wszystko to jedna struktura. Forma كانَ (albo jednej z jej sióstr) bierze całe zdanie czasownikowe jako swój خَبَر — lekcja 43, reguła 11 — a to zdanie nie ma końcówki przypadka, o którą trzeba się martwić. Są więc tylko dwa pytania do odpowiedzi, i odpowiadają na nie dwa różne słowa:

• Kiedy? — rozstrzyga كانَ: كانَ przeszłość, يَكونُ / سَيَكونُ teraźniejszość albo przyszłość.
• Jaki rodzaj czynności? — rozstrzyga drugi czasownik: مُضارِع = trwająca albo nawykowa, قَدْ + ماضٍ = już zakończona, سَـ + مُضارِع = jeszcze przed nami.

Skrzyżuj obie osie i dostajesz całą siatkę w sekcji Formy i schematy poniżej. Nigdzie w niej nie pojawia się żadna nowa końcówka.

6. كانَ + مُضارِع = „zwykł robić / robił”. Zbudowałeś to w lekcji 32 i to pierwszy wiersz siatki: كانَ يَدْرُسُ pokrywa oba angielskie odczytania, nawyk i czynność w toku, a kontekst je rozdziela. كُنّا نَسْكُنُ قُرْبَ البَحْرِ — „mieszkaliśmy blisko morza”.

7. كانَ قَدْ + ماضٍ = „już był zrobił”. To czas zaprzeszły: zdarzenie skończone przed innym zdarzeniem przeszłym. كانَ stawia Cię w przeszłości; قَدْ + ماضٍ mówi, że czynność była już skończona, gdy tam dotarłeś:

وَصَلْتُ مُتَأَخِّرًا، فَكانَ المُحاضِرُ قَدْ بَدَأَ دَرْسَهُ. — Przyjechałem spóźniony, więc wykładowca już zaczął lekcję.

We współczesnym arabskim pisanym قَدْ nie jest tu ozdobą: to właśnie ono spina dwa czasowniki przeszłe w jeden czas, a nie dwa osobne stwierdzenia. Pisz كانَ قَدْ خَرَجَ. Nagie كانَ خَرَجَ nie jest niemożliwe — starsze teksty zrzucają قَدْ swobodnie, a współczesna proza robi to czasem — ale jest dość rzadkie, by czytać się jak potknięcie, więc trzymaj partykułę. Szyk też jest stały — قَدْ siedzi między dwoma czasownikami. قَدْ كانَ الأَمْرُ صَعْبًا to inne zdanie: tam قَدْ wzmacnia samo كانَ (reguła 1) i nie ma drugiego czasownika wcale.

8. سَيَكونُ قَدْ + ماضٍ = „już będzie zrobił”. Przesuń كانَ w przyszłość, a to samo قَدْ + ماضٍ siedzi teraz przed punktem przed Tobą: سَيَكونُ الضُّيوفُ قَدْ وَصَلوا قَبْلَ الغُروبِ. Forma مُضارِع يَكونُ pojawia się też pod أَنْ, gdzie idzie w مَنْصوب (lekcja 34) i całość wyraża wniosek, nie czas: لا بُدَّ أَنْ يَكونَ قَدْ نَسِيَ المَوْعِدَ, „musiał zapomnieć o spotkaniu”. Ten jeden schemat pokrywa angielskie „must have / may have done”.

9. كانَ سَـ + مُضارِع = „miał zrobić”. Zostaw كانَ w przeszłości i daj drugiemu czasownikowi przedrostek przyszłości, a dostajesz zamiar, którego nigdy nie wykonano: كانَ سَيُسافِرُ إِلى تونِسَ، لٰكِنَّهُ مَرِضَ. Zauważ, gdzie idzie سَـ — na مُضارِع, zawsze. *سَكانَ to nie jest słowo.

10. ما زالَ / لا يَزالُ + مُضارِع = „nadal robi”. Lekcja 43 dała Ci je z jednowyrazowym orzeczeniem (ما زالَ الطَّريقُ مُغْلَقًا). Z czasownikiem wyrażają czynność trwającą: ما زالَ يَعْمَلُ في الشَّرِكَةِ. Oba kształty znaczą teraźniejszość; wybieraj według osoby — ما زِلْتُ أَنْتَظِرُ albo لا أَزالُ أَنْتَظِرُ. Dla przeszłego „nadal robił” połóż z przodu كانَ: كانَ لا يَزالُ يَعْمَلُ هُناكَ. Naturalnym przeciwieństwem nie jest przeczone ما زالَ, lecz inny czasownik: لَمْ يَعُدْ يَعْمَلُ هُناكَ, „już tam nie pracuje” — tryb apokopowany عادَ (lekcja 35) plus مُضارِع.

11. أَصْبَحَ / صارَ + مُضارِع = „zaczął robić, teraz robi”. Siostry „stawania się” biorą zdanie czasownikowe równie chętnie jak rzeczownik i wtedy znaczą wejście w stan albo nawyk: أَصْبَحْتُ أَفْهَمُ الأَخْبارَ بِالعَرَبِيَّةِ. Porównaj أَصْبَحْتُ مُهَنْدِسًا z jego rzeczownikiem مَنْصوب (lekcja 43): pojedyncze słowo bierze biernik, zdanie nie bierze nic.

12. Oba czasowniki się zgadzają, za każdym razem. كانَ to prawdziwy czasownik z prawdziwym podmiotem, i drugi też, więc oba niosą osobę: كُنْتُ أَدْرُسُ، كُنّا قَدْ دَرَسْنا، كانوا يَدْرُسونَ. Nie ma *كانَ يَدْرُسونَ. Jedyny pozorny wyjątek nie jest wyjątkiem: gdy podmiot rzeczownikowy stoi między dwoma czasownikami, lekcja 19 stosuje się do każdego osobno — كانَ poprzedza swój podmiot i zostaje w liczbie pojedynczej, drugi czasownik idzie za nim i zgadza się w pełni:

كانَ الطُّلّابُ يَنْتَظِرونَ أَمامَ البابِ. / كانَتِ الطّالِباتُ قَدْ خَرَجْنَ.

13. Przeczenie ląduje na كانَ, nie na drugim czasowniku. Żeby zaprzeczyć czasowi złożonemu, przeczesz jego pierwsze słowo, dokładnie jak w lekcji 37, a reszta struktury zostaje nietknięta: لَمْ يَكُنْ يَدْرُسُ „nie zwykł się uczyć”, لَمْ يَكُنْ قَدْ وَصَلَ „jeszcze nie przyjechał”, لَنْ يَكونَ قَدْ وَصَلَ „nie będzie jeszcze przyjechał”. قَدْ przeżywa wewnątrz لَمْ يَكُنْ قَدْ وَصَلَ i reguła 4 nie jest złamana: لَمْ przeczy يَكُنْ, a قَدْ zostaje zespawane ze swoim czasownikiem وَصَلَ.

14. To nie jest temat tej lekcji. Trzech bliskich krewnych wstrzymujemy. وَ + قَدْ + ماضٍ zawieszone na zdaniu (خَرَجَ وقَدْ حَمَلَ حَقيبَتَهُ) to zdanie okolicznikowe i należy do الحال w lekcji 55. قَدْ przed stroną bierną — قَدْ كُتِبَتِ الرِّسالَةُ — czeka na lekcję 52, gdzie buduje się stronę bierną. A لَوْ كانَ قَدْ فَعَلَ, nierzeczywiste „gdyby był zrobił”, to lekcja 65. Wszystkie trzy używają gramatyki tej lekcji; żadne nie potrzebuje nowej reguły.

Formy i schematy

Trzy twarze قَدْ

Czasy złożone

Dwa najczęstsze złożenia przez osoby

Liczby podwójne i أَنْتُنَّ wypadły tylko po to, by skrócić tabelę (كُنْتُما تَدْرُسانِ، كانا قَدْ دَرَسا، كُنْتُنَّ قَدْ دَرَسْتُنَّ). Nigdzie w niej nie pojawia się nowa morfologia — to zestaw przeszły z lekcji 18 obok zestawu teraźniejszego z lekcji 14.

Jak każde się przeczy

Przykłady

Typowe błędy

• كانَ خَرَجَ قَبْلَ وُصولي. -> كانَ قَدْ خَرَجَ قَبْلَ وُصولي. — Dwa nagie czasowniki przeszłe same z siebie nie czytają się jako jeden czas. قَدْ jest stykiem między nimi, a we współczesnym piśmie jest niemal obowiązkowe.
• كانَ يَدْرُسونَ في المَكْتَبَةِ. -> كانوا يَدْرُسونَ في المَكْتَبَةِ. — Oba czasowniki niosą osobę. كانَ może zostać w liczbie pojedynczej tylko wtedy, gdy za nim idzie podmiot rzeczownikowy: كانَ الطُّلّابُ يَدْرُسونَ.
• قَدْ يَذْهَبَ إِلَى المَطارِ. -> قَدْ يَذْهَبُ إِلَى المَطارِ. — قَدْ nie jest ناصِب. مُضارِع po nim zachowuje zwykłą dammę مَرْفوع, cokolwiek robią أَنْ i لَنْ (lekcja 33).
• لَمْ قَدْ يَصِلْ. -> لَمْ يَصِلْ. — Samego قَدْ nigdy się nie przeczy. Żeby zaprzeczyć قَدْ وَصَلَ, zdejmujesz قَدْ i używasz لَمْ albo ما (lekcja 37); tylko قَدْ لا + مُضارِع (reguła 3) kładzie przeczenie po قَدْ, i tam przeczy się czasownik.
• لَقَدْ يَنْجَحُ في الامْتِحانِ. -> لَقَدْ نَجَحَ في الامْتِحانِ. — لَقَدْ twierdzi fakt i we współczesnym arabskim poprzedza الماضي. Dla مُضارِع partykuła to nagie قَدْ, a znaczenie staje się „może”.
• قَدِ الطّالِبُ نَجَحَ. -> قَدْ نَجَحَ الطّالِبُ. — Między قَدْ a jego czasownikiem nie wchodzi nic; podmiot rzeczownikowy idzie po czasowniku jak w każdym جُمْلَة فِعْلِيَّة (lekcja 19).
• سَكانَ قَدْ وَصَلَ. -> سَيَكونُ قَدْ وَصَلَ. — سَـ przyszłości przyczepia się tylko do مُضارِع (lekcja 24). Przyszłość كانَ to سَيَكونُ, nigdy przedrostek na formie przeszłej.
• ما زالَ عَمِلَ في الشَّرِكَةِ. -> ما زالَ يَعْمَلُ في الشَّرِكَةِ. — „Nadal robić” to czynność w toku, więc drugi czasownik to مُضارِع. ما زالَ plus czasownik przeszły nic nie mówi.
• كانَتْ قَدْ وَصَلوا مُتَأَخِّرينَ. -> كانوا قَدْ وَصَلوا مُتَأَخِّرينَ. — كانَ też zgadza się z własnym podmiotem. Rozjazd między dwoma czasownikami to najczęstsze potknięcie w tej strukturze.
• كانَ قَدْ يَخْرُجُ كُلَّ مَساءٍ. -> كانَ يَخْرُجُ كُلَّ مَساءٍ. — قَدْ należy do czasownika przeszłego wewnątrz كانَ. Z مُضارِع nie produkuje niczego użytecznego; nawyk potrzebuje samego كانَ + مُضارِع.

Wskazówki

• Zanim przetłumaczysz قَدْ, patrz na następne słowo, nie na قَدْ. Czasownik przeszły za nim znaczy pewność, czasownik teraźniejszy znaczy wątpliwość. Ten jeden odruch obsługuje dziewięćdziesiąt procent partykuły.
• Trzymaj czasy złożone jako dwa gniazda: كانَ mówi kiedy, drugi czasownik mówi jaki rodzaj. Nie wkuwasz dziewięciu idiomów, krzyżujesz dwie krótkie listy.
• Mów trójwyrazowe złożenia jako jedną grudkę — كانَقَدْخَرَجَ، سَيَكونُقَدْوَصَلَ — żeby قَدْ nigdy nie wypadło pod presją. To jedyny kawałek, który uczniowie gubią.
• لَقَدْ to jedno słowo, otwiera swoje zdanie (tylko łączące وَ może stanąć przed nim), a we współczesnym arabskim bierze الماضي. Jeśli w polskim wstawiłbyś „naprawdę” (naprawdę zapłaciłem), لَقَدْ pasuje; angielskie emfatyczne „did” (I did pay) to ten sam test.
• Zwykły druk daje Ci قد bez żadnych samogłosek, więc następny czasownik jest Twoim jedynym sygnałem
  • umiejętność, którą ćwiczy przewodnik czytania i wymowy: قد وصل to „przyjechał”, قد يصل to „może przyjechać”. Czytaj najpierw czasownik, potem partykułę.
• Zbieraj كانَ قَدْ z dowolnego serwisu informacyjnego — proza narracyjna na nim stoi, a kopiowanie prawdziwych zdań utrwala szyk szybciej niż ćwiczenia.
• Zostaw na razie trzech krewnych: وقَدْ w zdaniu حال (lekcja 55), قَدْ z czasownikiem w stronie biernej (lekcja 52) i لَوْ كانَ قَدْ dla nierzeczywistych warunków przeszłych (lekcja 65).