W skrócie

Lekcja 40 dała Ci standardową maszynę: ـٌ w mianowniku, ـً w bierniku, ـٍ w dopełniaczu, a tanwin znika, gdy tylko pojawi się الـ. Duży i zupełnie zwyczajny zbiór rzeczowników tej maszyny nie słucha. Jedne odmawiają tanwinu w ogóle i odpowiadają dopełniaczowi fathą: مَساجِدُ، أَحْمَدُ، صَحْراءُ. Inne kończą się długą samogłoską, która w ogóle nie uniesie znaku przypadku, więc trzy przypadki wyglądają identycznie: فَتًى، مُسْتَشْفًى. Trzecia grupa zrzuca końcowe ي, gdy jest nieokreślona, i odrasta je w bierniku: قاضٍ، قاضِيًا.

Nic z tego nie jest rzadkim słownictwem. مَدارِس، مَفاتيح، مُسْتَشْفى، مُحامٍ، أَصْدِقاء، أَحْمَر to słowa, których używasz od A1, i każde z nich jest nieregularne dokładnie w opisany tu sposób. Każda klasa ma jedną krótką regułę, a nazwanie ich to większość roboty: gdy już widzisz je z daleka, klasyczne błędy — فِي مَدارِسٍ، إِلى لَنْدَنِ، مُحامي — przestają się zdarzać.

Zasada

1. المَمْنوعُ مِنَ الصَّرْفِ znaczy „wyłączone z tanwinu”. الصَّرْف to tu sam tanwin, więc nazwa mówi dokładnie, co się dzieje: rzeczownik nigdy nie bierze ـٌ ـً ـٍ. A ponieważ stracił tanwin, traci też jedną z trzech końcówek. Zamiast dammy / fathy / kasry ma tylko dwie samogłoski: dammę dla mianownika i fathę dla obu, biernika i dopełniacza.

جاءَ أَحْمَدُ (mianownik) — رَأَيْتُ أَحْمَدَ (biernik) — سَلَّمْتُ عَلى أَحْمَدَ (dopełniacz). Nie عَلى أَحْمَدٍ, nie عَلى أَحْمَدِ.

2. Fatha w dopełniaczu to cała trudność. To jeden z عَلاماتٌ فَرْعِيَّةٌ, które poznałeś w lekcji 40: wykładnik zastępczy stojący za spodziewanym. Przyimek nadal stawia rzeczownik w dopełniaczu; dopełniacz po prostu zjawia się z fathą. Uczniowie rzadko mylą tu mianownik albo biernik, bo te wyglądają normalnie. Mylą dopełniacz, bo wszystko, czego się nauczyli, mówi „po przyimku kasra”. Powiedz frazę سافَرْتُ إِلى لَنْدَنَ na głos dwadzieścia razy, aż fatha po إِلى przestanie czuć się jak błąd.

Patrz, co dzieje się z towarzyszącym przymiotnikiem, który zwykle jest zwykłym imieniem i zostaje przy normalnej końcówce: دَرَسَتْ فِي مَدارِسَ كَبيرَةٍ. Rzeczownik bierze fathę bez tanwinu, przymiotnik bierze kasrę z tanwinem — obok siebie w tej samej frazie, oba poprawne.

3. Odwrócenie, które prawie każdy omija: الـ i إِضافَة oddają kasrę. Diptot jest „okrojony” tylko wtedy, gdy stoi sam i nieokreślony. Doklej przedimek albo uczyń go pierwszym członem إِضافَة, a dopełniacz wraca do zwykłej kasry:

• فِي مَدارِسَ كَبيرَةٍ — nieokreślony, sam → fatha.
• فِي المَدارِسِ الكَبيرَةِ — określony przez الـ → kasra.
• فِي مَدارِسِ المَدينَةِ — pierwszy człon إِضافَة → kasra.

Tanwin nigdy nie wraca — الـ i إِضافَة i tak wykluczają tanwin (lekcje 4 i 20), więc nie ma czego przywracać. Zmienia się tylko samogłoska. Wygodny sposób, by to utrzymać: zakaz tanwinu jest trwały, zamiana fathy za kasrę jest tymczasowa i wyłącza się w chwili, gdy słowo staje się określone.

4. Kategorie. Potrzebujesz naprawdę siedmiu. Są w tabeli niżej, po jednym przykładzie; oto, co w nich zauważyć.

أَعْلامٌ أَعْجَمِيَّةٌ — obce nazwy własne: إِبْراهيمُ، يوسُفُ، باريسُ، لَنْدَنُ، بَرْلينُ. مُؤَنَّثٌ — żeńskie nazwy własne, czy kończą się na ة, czy nie: فاطِمَةُ، زَيْنَبُ، سُعادُ، مَكَّةُ. وَزْنُ أَفْعَلَ — sam wzór, jakąkolwiek robotę by nie robił: imię أَحْمَدُ, elativ أَكْبَرُ z lekcji 28, przymiotnik koloru أَحْمَرُ. الأَلِفُ والنّونُ الزّائِدَتانِ — wyrazy kończące się na ـانُ: imię عُثْمانُ, przymiotnik عَطْشانُ. وَزْنُ فُعَلَ — mały zamknięty zbiór imion: عُمَرُ، زُحَلُ، قُزَحُ. صيغَةُ مُنْتَهَى الجُموعِ — kształt łamanej liczby mnogiej مَفاعِلُ / مَفاعيلُ: مَساجِدُ، مَكاتِبُ، تَجارِبُ، مَفاتيحُ، عَصافيرُ، مَصابيحُ. أَلِفُ التَّأْنيثِ المَمْدودَةُ — końcówka ـاءُ użyta jako znacznik żeński: صَحْراءُ، حَمْراءُ، أَصْدِقاءُ، أَطِبّاءُ.

Zdecydowanie najczęstsze z nich w bieżącym tekście to مُنْتَهَى الجُموع, bo obejmuje setki codziennych liczb mnogich. Rozpoznawaj je po kształcie, nie przez zapamiętywanie członków: łamana liczba mnoga z alifem, a potem dwiema literami (مَساجِدُ، دَراهِمُ) albo trzema z długą samogłoską w środku (مَفاتيحُ، قَناديلُ), jest diptotem. Jak te liczby mnogie się buduje, to lekcja 10; jak się odmieniają przez przypadki, to tutaj.

5. Bliskie chybienia. Trzy pułapki siedzą obok kategorii powyżej.

• Trzyliterowa obca nazwa z sukunem w środku nie jest diptotem: نوحٌ، لوطٌ odmieniają się normalnie. Tak samo żeńskie imię هِنْدٌ, gdzie oba traktowania są dozwolone, a tanwin to zwykły wybór.
• Przymiotnik na ـانُ jest diptotem tylko wtedy, gdy jego forma żeńska to فَعْلى: عَطْشانُ / عَطْشى. Gdzie forma żeńska to فَعْلانَةٌ, słowo jest regularne: نَدْمانٌ / نَدْمانَةٌ. Imię na ـانُ — عُثْمانُ، مَرْوانُ — jest diptotem bez względu na to, jaka byłaby forma żeńska, bo bycie imieniem to już połowa powodu.
• Ten sam rozdział przechodzi przez أَفْعَلُ. Przymiotnik na tym wzorze jest diptotem tylko wtedy, gdy jego forma żeńska to فَعْلاءُ albo فُعْلى: أَحْمَرُ / حَمْراءُ, أَكْبَرُ / كُبْرى. أَرْمَلٌ, którego forma żeńska to أَرْمَلَةٌ, jest zwykłym rzeczownikiem i bierze tanwin. Imię أَحْمَدُ, przeciwnie, jest diptotem w każdym wypadku.

6. الاسْمُ المَقْصورُ: końcówka, której nie słychać. Rzeczownik مَقْصور kończy się nieruchomym alifem, pisanym ى albo ا: فَتًى، مُسْتَشْفًى، مَقْهًى، مَعْنًى، عَصًا، هُدًى، ذِكْرى، كُبْرى. Ten alif nie uniesie samogłoski, więc końcówka przypadku jest مُقَدَّر — domniemana, nie pisana. Skutek to najprzyjaźniejsza reguła w arabskiej gramatyce: słowo nigdy się nie zmienia.

هٰذا مُسْتَشْفًى كَبيرٌ — دَخَلْتُ مُسْتَشْفًى كَبيرًا — عَمِلْتُ في مُسْتَشْفًى كَبيرٍ. Jeden kształt we wszystkich trzech przypadkach. Rusza się tylko przymiotnik, i rusza się normalnie.

W nieokreśloności tanwin pisze się na literze przed alifem, i zawsze jest to tanwin fathy: فَتًى، مُسْتَشْفًى، مَقْهًى. W określoności nie pisze się nic: الفَتى، المُسْتَشْفى، المَقْهى. Dwa słowa z listy powyżej w ogóle nie biorą tego tanwinu: w ذِكْرى i كُبْرى alif to końcówka żeńska أَلِفُ التَّأْنيثِ المَقْصورَةُ, co czyni je diptotami i jednocześnie مَقْصور.

7. الاسْمُ المَنْقوصُ: ي, które przychodzi i odchodzi. Rzeczownik مَنْقوص kończy się nieakcentowanym ي po kasrze: القاضي، المُحامي، الوادي، النّادي، المُشْتَري، الماضي. W określoności ي zostaje, a końcówka przypadku znów jest مُقَدَّر w mianowniku i dopełniaczu, ale widoczna w bierniku:

حَضَرَ القاضي - رَأَيْتُ القاضِيَ - ذَهَبْتُ إِلَى القاضي.

W nieokreśloności dzieje się coś bardziej dramatycznego. W mianowniku i dopełniaczu ي wypada z pisanego słowa, a jego miejsce zajmuje tanwin kasry na literze przed nim: قاضٍ، مُحامٍ، وادٍ، نادٍ. W bierniku ي wraca i bierze zwykły tanwin fathy: قاضِيًا، مُحامِيًا، وادِيًا. Więc nieokreślony مَنْقوص ma dwa kształty, a dziwnie wyglądający krótki pokrywa dwa przypadki z trzech.

Jako pierwszy człon إِضافَة ي zostaje i tanwinu nie ma: قاضي المَدينَةِ، مُحامي الشَّرِكَةِ.

8. الاسْمُ المَمْدودُ: zwykle nic szczególnego. Rzeczownik مَمْدود kończy się hamzą po długim alifie: بِناءٌ، سَماءٌ، دَواءٌ، شِتاءٌ. Hamza to spółgłoska, trzyma samogłoskę bez trudu, i te rzeczowniki odmieniają się przez przypadki dokładnie jak كِتابٌ: بِناءٌ / بِناءً / بِناءٍ. Powiedz cały zestaw na głos raz i gotowe.

Jedyna rzecz do sprawdzenia to dlaczego słowo kończy się na اء. Jeśli hamza jest znacznikiem żeńskim — أَلِفُ التَّأْنيثِ المَمْدودَةُ — rzeczownik jest diptotem, czyli kategorią siódmą powyżej: صَحْراءُ، حَمْراءُ، أَصْدِقاءُ، أَطِبّاءُ، أَصْفِياءُ. Jeśli nie (سَماءٌ od rdzenia س م و, بِناءٌ od ب ن ي, دَواءٌ od د و ي), rzeczownik jest zwyczajny. Dwa słowa o identycznym kształcie mogą się więc zachowywać różnie: فِي صَحْراءَ واسِعَةٍ, ale فِي سَماءٍ صافِيَةٍ.

9. Czego ta lekcja nie rusza. Jak buduje się łamane liczby mnogie — który rzeczownik daje مَفاتيح, a który كُتُب — to lekcja 10; tu tylko ich deklinacja. Podstawowy system przypadków, nazwy przypadków i standardowe końcówki to lekcja 40 i są założone. Liczba podwójna i regularna męska liczba mnoga, które też używają wykładników zastępczych, należą również do lekcji 40. A najrzadsze zakątki listy diptotów — złożone nazwy miejsc typu حَضْرَمَوْتُ i licencja, jaką poezja bierze, by dodać diptotowi tanwin dla metrum — nie są częścią współczesnej normy, której potrzebujesz.

Formy i schematy

Deklinacja dwukońcówkowa, z odwróceniem الـ i إِضافَة w ostatnich dwóch kolumnach. Czytaj dolny wiersz w poprzek — to cała lekcja w jednej linii:

Siedem kategorii, po jednym przykładzie, pokazane w dopełniaczu, bo tam się zdradzają:

Trzy klasy „ukrytej końcówki”. W wierszach مَقْصور i مَنْقوص wytłuszczone komórki to jedyne, w których cokolwiek się widocznie rusza; dwa wiersze مَمْدود na dole odmieniają się na oczach:

Słowa, które wyglądają jak diptoty, a nimi nie są. Każde bierze pełny tanwin:

Przykłady

Typowe błędy

• فِي مَدارِسٍ كَبيرَةٍ -> فِي مَدارِسَ كَبيرَةٍ — مَدارِس to صيغَةُ مُنْتَهَى الجُموعِ, więc odmawia tanwinu i pokazuje dopełniacz fathą. Przymiotnik zostaje przy zwykłym tanwinie kasry.
• إِلى لَنْدَنِ -> إِلى لَنْدَنَ — obca nazwa własna jest diptotem; przyimek nadal rządzi dopełniaczem, ale wykładnikiem jest fatha.
• فِي المَدارِسَ -> فِي المَدارِسِ — fatha jest tylko dla nagiego nieokreślonego słowa. Gdy dokleisz الـ, wraca zwykła kasra.
• فِي مَدارِسَ المَدينَةِ -> فِي مَدارِسِ المَدينَةِ — to samo odwrócenie dla إِضافَة: jako pierwszy człon rzeczownik bierze zwykłą kasrę.
• سَلَّمْتُ عَلى أَحْمَدٍ -> سَلَّمْتُ عَلى أَحْمَدَ — أَحْمَد jest na wzorze أَفْعَل. Żadnego tanwinu nigdy, w żadnym przypadku.
• سَيّارَةٌ حَمْراءٌ -> سَيّارَةٌ حَمْراءُ — ـاء w حَمْراء to znacznik żeński, więc przymiotnik jest diptotem, choć rzeczownik przed nim nie jest.
• مُحامي -> مُحامٍ — nieokreślony مَنْقوص traci ي w mianowniku i dopełniaczu; tanwin kasry na poprzedniej literze to wszystko, co z niego zostaje.
• رَأَيْتُ مُحامٍ -> رَأَيْتُ مُحامِيًا — w bierniku ي wraca i bierze zwykły tanwin fathy. To jedyny przypadek, w którym nieokreślony مَنْقوص pisze się w całości.
• فَتاً -> فَتًى — مَقْصور pisze się przez ى, a tanwin siedzi na literze przed nim, nie na alifie. Słowo jest identyczne we wszystkich trzech przypadkach, więc nie ma czego dodawać i dla biernika: دَخَلْتُ مُسْتَشْفًا to tak samo دَخَلْتُ مُسْتَشْفًى.
• فِي بِناءَ قَديمٍ -> فِي بِناءٍ قَديمٍ — بِناء nie jest diptotem. Jego hamza nie jest końcówką żeńską, więc słowo odmienia się jak każdy inny rzeczownik.

Wskazówki

• Ucz się kategorii jako listy kontrolnej, którą odpalasz tylko wtedy, gdy słowo jest nieokreślone i zaraz masz powiedzieć kasrę. To jedyny moment, w którym cały temat ma znaczenie.
• Test kształtu dla najczęstszej klasy jest szybszy niż jakakolwiek lista: łamana liczba mnoga, alif, potem dwie litery (مَكاتِبُ) albo trzy z długą samogłoską między nimi (مَصابيحُ) → diptot.
• Nazwy własne to druga połowa codziennego obciążenia. Puść przez nie kategorie: obce (باريسُ، لَنْدَنُ، إِبْراهيمُ), żeńskie (فاطِمَةُ، زَيْنَبُ، مَكَّةُ), أَفْعَل (أَحْمَدُ), ـان (عُثْمانُ), فُعَل (عُمَرُ) → diptot. Arabskie męskie imię, które w żadną nie wchodzi, jest zwykłym rzeczownikiem i bierze tanwin: مُحَمَّدٌ، خالِدٌ، سَعيدٌ، زَيْدٌ.
• Mów مَعَ أَصْدِقاءَ، فِي صَحْراءَ، إِلى باريسَ jako stałe bloki. Fatha po przyimku musi stać się dźwiękiem, którego oczekujesz, nie regułą, którą liczysz.
• Przy مَقْصور świętuj: فَتًى، مُسْتَشْفًى، مَقْهًى، مَعْنًى nigdy się nie zmieniają. Wstawiaj je do zdań swobodnie i uwagę wydawaj gdzie indziej.
• Przy مَنْقوص pamiętaj wymianę: ي i tanwin kasry to to samo w innym ubraniu. Gdzie jedno jest obecne, drugiego nie ma — قاضٍ / القاضي — a biernik to wyjątek, który pokazuje i ي, i tanwin.
• W tekście bez wokalizacji prawie wszystko z tego jest niewidoczne, z dwoma głośnymi wyjątkami, które naprawdę widać przy czytaniu: brakujące ي w محام / قاض i ى w فتى. Te warto rozpoznawać od oka; reszta ma znaczenie, gdy piszesz i mówisz.
• Na razie odpuść klasyczny drobny druk — diptoty, które odzyskują tanwin w poezji, i liczby mnogie, które są diptotem i مَنْقوص naraz (لَيالٍ، أَراضٍ، جَوارٍ). Spotykaj drugą grupę jako osobne słowa i kopiuj formy, które widzisz.