W skrócie

Angielski wyraża ilość małymi wyrazami funkcyjnymi przed rzeczownikiem: „all the students”, „every student”, „most people”, „both men”. Polski robi to samo: „wszyscy studenci”, „każdy student”, „większość ludzi”, „obaj mężczyźni”. Arabski nie ma prawie żadnych takich słów. Ma zamiast nich garść zwykłych rzeczowników o znaczeniu „całość”, „część”, „większa część”, a rzeczownik, który liczą, stoi jako drugi człon إِضافَة. كُلُّ الطُّلّابِ to, słowo w słowo, „całość-studentów”. Ta obserwacja czyni cały zestaw przewidywalnym: na kwantyfikatorze nie ma przedimka, rzeczownik jest w dopełniaczu, a sam kwantyfikator niesie ten przypadek, który daje mu zdanie.

Druga połowa lekcji to to, co się dzieje, gdy konstrukcje się wydłużają. Ponieważ kwantyfikatory same są pierwszymi członami, łańcuchy z trzech i czterech rzeczowników są w piśmie zupełnie zwyczajne: كُلُّ طُلّابِ مَدْرَسَةِ القَرْيَةِ. Długi łańcuch to nie nowa konstrukcja — to reguły lekcji 20 zastosowane na każdym styku — ale teraz trzeba zaplanować dwie rzeczy: z czego każde nieostatnie słowo musi zrezygnować i gdzie może stanąć przymiotnik, gdy łańcuch już zamknął środek.

Zasada

1. كُلّ to rzeczownik, a to, co po nim następuje, rozstrzyga znaczenie. Trzy schematy, trzy znaczenia; ucz się ich jako trzech osobnych pozycji, nie jako jednego słowa o mglistym znaczeniu:

• كُلُّ + określona liczba mnoga = wszyscy, całość: كُلُّ الطُّلّابِ — wszyscy studenci.
• كُلُّ + nieokreślona liczba pojedyncza = każdy, wszelki: كُلُّ طالِبٍ — każdy student.
• كُلُّ + określona liczba pojedyncza = cały: كُلُّ اليَوْمِ — cały dzień.

We wszystkich trzech كُلّ jest مُضاف: nigdy nie bierze الـ i nigdy nie bierze tanwinu, a rzeczownik po nim jest مَجْرور. Przypadek na samym كُلّ jest wolny i przychodzi ze zdania: هٰذا كُلُّ ما عِنْدي (orzeczenie), قَرَأْتُ كُلَّ الكِتابِ (dopełnienie), في كُلِّ بَيْتٍ (po przyimku).

Jedna przypis: gdy drugi człon odpada, bo jest oczywisty, كُلّ bierze tanwin w jego miejsce — كُلٌّ يَعْمَلُ بِطَريقَتِهِ (każdy pracuje na swój sposób). To jedyny moment, w którym na tym słowie widać tanwin.

2. Zgoda idzie za schematem, który wybrałeś.

• Przy كُلُّ طالِبٍ wszystko dalej jest w liczbie pojedynczej: كُلُّ طالِبٍ يَحْمِلُ بِطاقَتَهُ — każdy student nosi swoją kartę. Nie يَحْمِلونَ, nie بِطاقاتِهِمْ.
• Przy كُلُّ الطُّلّابِ czasownik, który stoi pierwszy, zostaje w liczbie pojedynczej, bo jego فاعِل to كُلُّ: حَضَرَ كُلُّ الطُّلّابِ. Gdy fraza idzie pierwsza, a czasownik za nią, arabski zwykle idzie za sensem: كُلُّ الطُّلّابِ حَضَروا.
• Przy nierozumnej liczbie mnogiej nadal rządzi lekcja 11: كُلُّ المُدُنِ جَميلَةٌ — rodzaj żeński liczby pojedynczej, jaki by nie był kwantyfikator.

3. Wzorzec apozycyjny: الطُّلّابُ كُلُّهُمْ. Te same słowa mogą stać po rzeczowniku zamiast przed nim, w stałym kształcie: rzeczownik, potem كُلّ w tym samym przypadku co rzeczownik, potem zaimek przyłączony zgadzający się z rzeczownikiem.

• الطُّلّابُ كُلُّهُمْ نَجَحوا. / رَأَيْتُ الطُّلّابَ كُلَّهُمْ. / تَحَدَّثْتُ مَعَ الطُّلّابِ كُلِّهِمْ.
• قَرَأْتُ الكُتُبَ كُلَّها. — nierozumna liczba mnoga, więc zaimek to ـها.

To wzmocnienie — formalnie التَّوْكيد, które lekcja 58 nazwie i usystematyzuje. Weź wzorzec teraz, etykietę później. جَميعُ działa tak samo (الطُّلّابُ جَميعُهُمْ), a جَميعًا istnieje też jako zwykły okolicznik w bierniku: حَضَرَ الطُّلّابُ جَميعًا.

4. Rodzina konstrukcji: بَعْضُ، مُعْظَمُ، جَميعُ، أَغْلَبُ. Wszystkie cztery zachowują się dokładnie jak كُلّ — nagi pierwszy człon, określony rzeczownik w dopełniaczu, bez مِنْ:

• بَعْضُ الطُّلّابِ — niektórzy ze studentów; بَعْضُ الوَقْتِ — część czasu.
• مُعْظَمُ النّاسِ — większość ludzi; أَغْلَبُ الشَّرِكاتِ — większość firm.
• جَميعُ المَوادِّ — wszystkie przedmioty (bardziej oficjalne كُلّ, bez odczytania „każdy”).

Ich zgoda kopiuje regułę 2: każde jest gramatycznie rzeczownikiem rodzaju męskiego liczby pojedynczej, więc czasownik przed nimi jest w lp. (يَعْمَلُ مُعْظَمُ السُّكّانِ في المَصْنَعِ), a czasownik po nich idzie za sensem (مُعْظَمُ السُّكّانِ يَعْمَلونَ في المَصْنَعِ), i nierozumna liczba mnoga wewnątrz konstrukcji ciągnie orzeczenie do rodzaju żeńskiego liczby pojedynczej: مُعْظَمُ الشَّرِكاتِ صَغيرَةٌ.

5. Rodzina مِنْ: كَثيرٌ مِنَ، قَليلٌ مِنَ، عَدَدٌ مِنَ. W tym ilościowym znaczeniu nie są pierwszym członem. To zwykłe nieokreślone rzeczowniki, zachowują tanwin i dosięgają liczonego rzeczownika przez przyimek مِنْ:

• كَثيرٌ مِنَ الطُّلّابِ — wielu ze studentów.
• قَليلٌ مِنَ الوَقْتِ — trochę czasu.
• عَدَدٌ مِنَ الزُّوّارِ — pewna liczba gości.

Jako wolne rzeczowniki odmieniają się normalnie, z tanwinem: رَأَيْتُ عَدَدًا مِنَ الزُّوّارِ. Biorą też własny przymiotnik, tam gdzie stawia go angielski i polski — عَدَدٌ كَبيرٌ مِنَ الزُّوّارِ — czego rodzina konstrukcji zrobić nie może, bo między kwantyfikatorem a jego rzeczownikiem nic nie może stać. Współczesna proza często stawia zamiast tego الـ na pierwszym słowie (الكَثيرُ مِنَ النّاسِ) — tak wolno; mieszać obu rodzin nie wolno. Zdejmij مِنْ i dostajesz prawdziwą konstrukcję o innym znaczeniu: عَدَدُ الطُّلّابِ to „liczba studentów”, stan liczebny, nie „niektórzy z nich”.

6. كِلا i كِلْتا: „obaj”, i tylko z liczbą podwójną. كِلا jest dla dwóch rzeczy męskich, كِلْتا dla dwóch żeńskich. Po nich stoi albo określona liczba podwójna w dopełniaczu, albo zaimek w liczbie podwójnej — nic innego:

• كِلا الرَّجُلَيْنِ، كِلا الطّالِبَيْنِ / كِلْتا الشَّرِكَتَيْنِ، كِلْتا الطّالِبَتَيْنِ.
• كِلاهُما / كِلْتاهُما — obaj / obie.

Przed rzeczownikiem كِلا nigdy nie zmienia kształtu. Końcowy alif niesie przypadek niewidocznie, dokładnie jak rzeczowniki مَقْصور z lekcji 41: جاءَ كِلا الرَّجُلَيْنِ / رَأَيْتُ كِلا الرَّجُلَيْنِ / مَعَ كِلا الرَّجُلَيْنِ — jedna forma we wszystkich trzech gniazdach. Z zaimkiem przyłączonym odmienia się jak liczba podwójna: كِلاهُما w mianowniku, كِلَيْهِما w bierniku i dopełniaczu (rodzaj żeński: كِلْتاهُما / كِلْتَيْهِما). Forma z zaimkiem to ta, z którą spotkasz się najczęściej, stojąca po rzeczowniku w liczbie podwójnej jako apozycja: سَأَلْتُ الطَّبيبَيْنِ كِلَيْهِما.

Zgoda: traktuj كِلا jako rodzaj męski liczby pojedynczej, a كِلْتا jako rodzaj żeński liczby pojedynczej. كِلا الرَّجُلَيْنِ ناجِحٌ. كِلْتا الشَّرِكَتَيْنِ جَديدَةٌ.

7. Łańcuchy z trzech i więcej. مُضافٌ إِلَيْهِ jednej pary może być مُضاف następnej, i łańcuch po prostu idzie dalej: مُديرُ مَدْرَسَةِ القَرْيَةِ — dyrektor wiejskiej szkoły. Czytaj od pierwszego słowa, wstawiając dopełniacz na każdym styku. Dwa fakty rządzą każdym łańcuchem, jakkolwiek długim:

• Każdy człon po pierwszym jest مَجْرور. Tylko pierwsze słowo odpowiada zewnętrznemu zdaniu.
• Każdy człon oprócz ostatniego jest مُضاف, i dlatego się obnaża: bez الـ, bez tanwinu i bez ن liczby podwójnej albo regularnej męskiej liczby mnogiej. مُعَلِّمونَ + المَدْرَسَةِ daje مُعَلِّمو المَدْرَسَةِ, مُعَلِّمانِ daje مُعَلِّما المَدْرَسَةِ (a مُعَلِّمَيْنِ daje مُعَلِّمَيِ المَدْرَسَةِ). Regularna żeńska liczba mnoga i łamane liczby mnogie nie mają ن do zgubienia i zrzucają tylko tanwin: مُعَلِّماتُ المَدْرَسَةِ، كُتُبُ المَكْتَبَةِ — a diptot taki jak مَدارِس, który tanwinu nigdy nie miał, po prostu stoi nago: مَدارِسُ المَدينَةِ.

Określoność nadal przychodzi tylko od ostatniego słowa: مُديرُ مَدْرَسَةِ قَرْيَةٍ to „dyrektor jakiejś wiejskiej szkoły”. Jeden przedimek, na końcu, na cały łańcuch — i kwantyfikator przyczepia się z przodu i robi czteroczłonowy łańcuch z tym samym jednym przedimkiem: كُلُّ طُلّابِ مَدْرَسَةِ القَرْيَةِ.

8. Między مُضاف a مُضافٌ إِلَيْهِ nic nie wolno wstawić. Ani przymiotnika, ani wskazującego, ani przysłówka. Dwa słowa są zrośnięte, więc wszystko, co w angielskim i polskim usiadłoby w środku, ustawia się w kolejce, gdy łańcuch się skończył. Stąd szyk, który zaskakuje uczniów: هٰذِهِ سَيّارَةُ المُديرِ to pełne zdanie, „to jest samochód dyrektora”, a fraza rzeczownikowa „ten samochód dyrektora” musi postawić wskazujące na końcu — سَيّارَةُ المُديرِ هٰذِهِ.

9. Przymiotnik idzie za całym łańcuchem, a jego końcówki mówią, co określa. Przymiotnik nadal słucha lekcji 8 — rodzaj, liczba, przypadek, określoność — więc gdy siada na końcu łańcucha, zgoda wskazuje dokładnie jeden człon:

• سَيّارَةُ المُديرِ الجَديدَةُ — nowy samochód dyrektora (rodzaj żeński + mianownik = سَيّارَةُ).
• سَيّارَةُ المُديرِ الجَديدِ — samochód nowego dyrektora (rodzaj męski + dopełniacz = المُديرِ).

Przy trzech członach są trzej kandydaci: مُديرُ مَدْرَسَةِ القَرْيَةِ الجَديدُ to nowy dyrektor, a مُديرُ مَدْرَسَةِ القَرْيَةِ الجَديدَةِ to nowa wieś albo nowa szkoła — oba są rodzaju żeńskiego liczby pojedynczej w dopełniaczu, więc końcówka ich nie rozdzieli. Gdy kandydaci dzielą rodzaj, liczbę i przypadek, arabski idzie za sensem albo piszący przeformułowuje przyimkiem (مُديرُ المَدْرَسَةِ في القَرْيَةِ الجَديدَةِ). Przymiotniki do więcej niż jednego członu wychodzą od najbliższego: مُديرُ مَدْرَسَةِ القَرْيَةِ الكَبيرَةِ الجَديدُ.

10. ة wymawia się jako ت przed następnym członem. مَدْرَسَةِ القَرْيَةِ mówi się z pełnym ت — tak jak ة wszędzie tam, gdzie słowo nie stoi w pauzie, a مُضاف nigdy w pauzie nie stoi — ale literę nadal pisze się ة, nigdy nie przepisuje na ت. Milknie znowu tylko w formie pauzalnej, a w długim łańcuchu efekt powtarza się na każdym żeńskim styku: مَكْتَبَةُ جامِعَةِ المَدينَةِ.

Formy i schematy

Kwantyfikatory, z kształtem, jakiego każdy wymaga, i zgodą, którą uruchamia:

Linia podziału: pierwsze siedem wierszy to pierwsze człony إِضافَة (bez tanwinu, bez مِنْ), i tak samo dwa ostatnie — كِلا i كِلْتا, tylko nad liczbą podwójną; wiersze ósmy do dziesiątego to wolne rzeczowniki (tanwin, a مِنْ obowiązkowe).

كِلا i كِلْتا przez trzy przypadki:

Wzorzec apozycyjny — kwantyfikator kopiuje przypadek rzeczownika, zaimek kopiuje jego rodzaj i liczbę:

Budowanie łańcucha, ogniwo po ogniwie — patrz, z czego rezygnuje każde nieostatnie słowo:

Gdzie siada przymiotnik i na co wskazują jego końcówki:

Przykłady

Typowe błędy

• السَّيّارَةُ المُديرِ -> سَيّارَةُ المُديرِ — pierwszy człon konstrukcji zrzuca الـ bez względu na to, jak określony jest angielski odpowiednik; określoność przychodzi od ostatniego słowa łańcucha.
• الكُلُّ الطُّلّابِ -> كُلُّ الطُّلّابِ — kwantyfikator jest مُضاف, więc też odmawia الـ. (الكُلُّ istnieje samodzielnie — الكُلُّ يَعْرِفُ ذٰلِكَ — ale nigdy przed dopełniaczem.)
• كُلُّ الطّالِبِ يَحْمِلُ بِطاقَتَهُ -> كُلُّ طالِبٍ يَحْمِلُ بِطاقَتَهُ — „każdy” potrzebuje nieokreślonej liczby pojedynczej. Z الـ fraza znaczy „cały student”.
• كَثيرُ الطُّلّابِ -> كَثيرٌ مِنَ الطُّلّابِ — كَثيرٌ، قَليلٌ، عَدَدٌ zachowują tanwin i potrzebują مِنْ. Jako kwantyfikatory nie są pierwszym członem — عَدَدُ الطُّلّابِ to całkiem dobra konstrukcja, ale znaczy „liczba studentów”.
• بَعْضٌ مِنَ الطُّلّابِ -> بَعْضُ الطُّلّابِ — i błąd odwrotny: بَعْضُ، مُعْظَمُ، جَميعُ، أَغْلَبُ biorą rzeczownik wprost, bez مِنْ i bez tanwinu.
• كِلا الرَّجُلانِ -> كِلا الرَّجُلَيْنِ — rzeczownik po كِلا jest drugim członem konstrukcji, więc to liczba podwójna w dopełniaczu: الرَّجُلَيْنِ، الشَّرِكَتَيْنِ.
• رَأَيْتُ الرَّجُلَيْنِ كِلاهُما -> رَأَيْتُ الرَّجُلَيْنِ كِلَيْهِما — gdy zaimek jest już przyłączony, كِلا odmienia się jak liczba podwójna: كِلاهُما tylko w mianowniku.
• مُعَلِّمونَ المَدْرَسَةِ -> مُعَلِّمو المَدْرَسَةِ — ن regularnej męskiej liczby mnogiej (i liczby podwójnej: مُعَلِّمانِ المَدْرَسَةِ -> مُعَلِّما المَدْرَسَةِ) spada przed następnym członem.
• مُديرُ المَدْرَسَةِ القَرْيَةِ -> مُديرُ مَدْرَسَةِ القَرْيَةِ — w łańcuchu tylko ostatnie słowo zachowuje الـ; każde środkowe jest obnażone.
• سَيّارَةُ الجَديدَةُ المُديرِ -> سَيّارَةُ المُديرِ الجَديدَةُ — nic nie wchodzi między dwa człony; przymiotnik czeka, aż łańcuch się skończy.

Wskazówki

• Jedno pytanie sortuje całą listę kwantyfikatorów: czy słowo niesie tanwin przed rzeczownikiem? كُلُّ، بَعْضُ، مُعْظَمُ، جَميعُ، أَغْلَبُ، كِلا nigdy nie niosą i biorą rzeczownik wprost; كَثيرٌ، قَليلٌ، عَدَدٌ zawsze niosą i ciągną ze sobą مِنْ.
• Powiedz łańcuch na głos od pierwszego słowa, wstawiając dopełniacz na każdym styku: مُديرُ — مَدْرَسَةِ — القَرْيَةِ. Jeśli angielski potrzebuje „the” w środku, arabski i tak nie.
• Ćwicz zrzucanie ن, aż będzie automatyczne. مُعَلِّمو i مُعَلِّما wyglądają źle dla początkującego oka i są najbardziej widocznym znakiem, że zrozumiałeś konstrukcje.
• Ilekroć przymiotnik chce usiąść w środku konstrukcji, dokończ najpierw konstrukcję, potem dołącz przymiotnik i niech końcówki wskazują.
• Jeśli dwaj kandydaci dzielą rodzaj, liczbę i przypadek, nie ufaj końcówce, że rozstrzygnie — nawet rodzimy czytelnik nie potrafi. Przeformułuj przyimkiem (في القَرْيَةِ).
• Zapamiętaj الطُّلّابُ كُلُّهُمْ jako stały trójczłonowy kształt: rzeczownik, potem كُلّ w tym samym przypadku, potem zaimek pasujący do rzeczownika. Etykieta przyjdzie w lekcji 58.
• Zignoruj na razie biernik, który określa ilość (اِمْتَلَأَ الكوبُ ماءً) — to التَّمْييز, lekcja 61. Nic w tej lekcji nie kładzie fathy na liczonym rzeczowniku.