W skrócie

Każdy arabski rzeczownik i każdy czasownik teraźniejszy niesie małą końcówkę, która ogłasza jego robotę w zdaniu. الْمُدَرِّسُ z dammą to ten, który coś robi; الْمُدَرِّسَ z fathą to ten, któremu się coś robi; الْمُدَرِّسِ z kasrą siedzi po przyimku albo po posiadanym rzeczowniku. Te końcówki spotykałeś po jednej od lekcji 2 — tu مُبْتَدَأ, tam مَفْعول بِهِ. Ta lekcja kładzie cały system na jedną stronę i go nazywa: الإِعْرابُ, i’rab, system przypadkowo-trybowy.

Dwie rzeczy robią z niego więcej niż tabelę trzech samogłosek. Po pierwsze, garstka klas wyrazów odmawia tych samogłosek i stawia zamiast nich literę — و، ا، ي albo ن, które słychać przez salę, albo w jednym sławnym wypadku kasrę tam, gdzie czekałeś fathy. Te zastępniki to الْعَلاماتُ الْفَرْعِيَّةُ i to tam uczniowie tracą punkty. Po drugie, czasownik teraźniejszy gra w tę samą grę z czwartym stanem na własny rachunek, الْجَزْم. Naucz się tu czytać to wszystko; ile z tego kiedykolwiek usłyszysz, to ostatnia rzecz, którą ta lekcja mówi.

Zasada

1. Czym i’rab, إِعْراب, naprawdę jest. Końcówki słowa nie wybiera samo słowo. Narzuca ją to, co nim rządzi — pozycja w zdaniu, poprzedzająca partykuła, poprzedzający czasownik. Arabski nazywa cztery wynikające stany الرَّفْعُ، النَّصْبُ، الجَرُّ، الجَزْمُ, a samogłoskę albo literę, która stan pokazuje, الْعَلامَة, „wykładnikiem”. Rzeczowniki biorą pierwsze trzy i nigdy czwartego; czasowniki teraźniejsze biorą pierwszy, drugi i czwarty, i nigdy الجَرّ. Jedna linia trzyma podział na miejscu: الجَرُّ لِلْأَسْماءِ والجَزْمُ لِلْأَفْعالِ.

Polskie nazwy działają jako etykiety — مَرْفوع = mianownik, مَنْصوب = biernik, مَجْرور = dopełniacz, مَجْزوم = tryb apokopowany (dżazm) — ale tylko jako etykiety: arabski مَنْصوب obejmuje dopełnienie bliższe, okolicznik, خَبَر od كانَ i wiele poza tym.

2. Wykładniki domyślne na zwykłym rzeczowniku w lp. Dla ogromnej większości rzeczowników wykładnikiem jest samogłoska, której się spodziewasz: damma dla الرَّفْع, fatha dla النَّصْب, kasra dla الجَرّ. W nieokreśloności ta samogłoska podwaja się w tanwin — مُدَرِّسٌ، مُدَرِّسًا، مُدَرِّسٍ. Pozbawiona tanwinu, czy to przez الـ, czy jako pierwszy człon إِضافَة, zapada się do pojedynczej samogłoski — الْمُدَرِّسُ، الْمُدَرِّسَ، الْمُدَرِّسِ i مُدَرِّسُ الْمَدْرَسَةِ. Tanwin nie dzieli słowa ani z الـ, ani z następującym مُضاف إِلَيْهِ.

3. Co stawia rzeczownik w każdym stanie. Każdy punkt tej krótkiej listy to lekcja, którą już masz. مَرْفوع: المُبْتَدَأ i الخَبَر (lekcja 2) oraz الفاعِل, wykonawca czasownika (lekcja 19). مَنْصوب: المَفْعولُ بِهِ (lekcja 29), okolicznik czasu albo miejsca (lekcja 31), خَبَرُ كانَ (lekcja 32). مَجْرور: po każdym حَرْف جَرّ (lekcja 16) i jako drugi człon إِضافَة (lekcja 20).

4. Pisanie biernika: alif, który jest pisownią, nie dźwiękiem. Nieokreślony النَّصْب dodaje pisany alif po rzeczowniku: كِتابٌ → كِتابًا، بَيْتٌ → بَيْتًا، دَرْسٌ → دَرْسًا. Drukuj fathatan na literze przed tym alifem. W mowie łączonej nie ma własnego dźwięku; jest po to, by oko zobaczyło biernik w tekście bez wokalizacji — i, jak mówi punkt 10, to właśnie słychać, gdy mówiący się zatrzyma.

Dwie klasy wyrazów nie biorą tu alifu (trzecia, اسْم مَقْصور, to lekcja 41). Rzeczownik kończący się na ة po prostu przestawia tanwin: مَدْرَسَةٌ → مَدْرَسَةً، سَيّارَةٌ → سَيّارَةً. Nie bierze go też rzeczownik kończący się na ء, który już siedzi na długim ā: سَماءٌ → سَماءً، ماءٌ → ماءً، مَساءٌ → مَساءً. Tam, gdzie hamzy nie poprzedza ten alif, pisany alif wraca: شَيْءٌ → شَيْئًا.

5. الْعَلاماتُ الْفَرْعِيَّةُ: cztery klasy, które używają czegoś innego. To wyjątki warte zapamiętania, bo są widoczne i słyszalne tam, gdzie zwykłe końcówki nie są ani takie, ani takie.

• الأَسْماءُ الخَمْسَةُ — pięć imion (أَب، أَخ، حَم، فو، ذو), które, gdy są w liczbie pojedynczej i pierwszym członem إِضافَة do czegokolwiek poza ـي, pokazują przypadek długą literą samogłoskową: و dla الرَّفْع، ا dla النَّصْب، ي dla الجَرّ. جاءَ أَبو الطّالِبِ — رَأَيْتُ أَبا الطّالِبِ
  • سَلَّمْتُ عَلى أَبي الطّالِبِ. Stojąc same, są zupełnie zwyczajne: أَبٌ، أَبًا، أَبٍ, a z „mój” zamarzają — أَبي to „mój ojciec” we wszystkich trzech przypadkach. We współczesnej prozie naprawdę spotkasz głównie أَب، أَخ i ذو.
• المُثَنّى — liczba podwójna (lekcja 12) ma dwa kształty na trzy przypadki: ـانِ dla الرَّفْع، ـيْنِ dla zarówno النَّصْب, jak i الجَرّ. الطّالِبانِ نَجَحا — رَأَيْتُ الطّالِبَيْنِ — مَعَ الطّالِبَيْنِ. ن liczby podwójnej zawsze niesie kasrę.
• جَمْعُ المُذَكَّرِ السّالِمُ — regularna męska liczba mnoga (lekcja 9) robi to samo przez ـونَ i ـينَ, a tu ن zawsze niesie fathę: الْمُدَرِّسونَ حاضِرونَ — سَأَلْتُ الْمُدَرِّسينَ.
• جَمْعُ المُؤَنَّثِ السّالِمُ — regularna żeńska liczba mnoga zostawia samogłoskę, ale pożycza złą: jej biernik bierze kasrę, nigdy fathy. الْمُعَلِّماتُ حاضِراتٌ — رَأَيْتُ الْمُعَلِّماتِ — مَعَ الْمُعَلِّماتِ. W nieokreśloności to samo: رَأَيْتُ مُعَلِّماتٍ, kasratan i bez alifu. To najczęściej poprawiany błąd na B1: ucho chce fathy na dopełnieniu, a ta końcówka odmawia jej dać.

6. Trzy stany czasownika. Z czasowników tylko teraźniejszy, المُضارِع, jest مُعْرَب — i nawet on zamarza w dwóch komórkach kończących się na نون النِّسْوَة (punkt 7). Domyślny stan to المَرْفوع, z dammą — يَكْتُبُ. Partykuła trybu łączącego (lekcja 33) zamienia to na fathę — لَنْ يَكْتُبَ. Partykuła trybu apokopowanego (lekcja 35) zamienia to na sukun — لَمْ يَكْتُبْ. Więc الجَزْم to po prostu „żadnej samogłoski”, czwarty stan i ten, którego rzeczowniki nigdy nie widzą.

7. Własne wykładniki فَرْعِيّ czasownika: dwa usunięcia. Tam, gdzie czasownik nie może pokazać samogłoski, pokazuje stan przez zrzucenie czegoś.

• حَذْفُ النّونِ. الأَفْعالُ الخَمْسَةُ — pięć komórek kończących się na ن (تَكْتُبينَ، تَكْتُبانِ، يَكْتُبانِ، تَكْتُبونَ، يَكْتُبونَ) — są مَرْفوع z tym ن i tracą je zarówno w المَنْصوب, jak i w المَجْزوم: يَكْتُبونَ → لَنْ يَكْتُبوا، لَمْ يَكْتُبوا. Niemy alif po ـوا to obowiązkowa pisownia.
• حَذْفُ حَرْفِ الْعِلَّةِ. Czasownik, którego ostatnia litera to و، ا albo ي (lekcja 51), nie ma gdzie postawić sukunu, więc المَجْزوم amputuje tę literę: يَمْشي → لَمْ يَمْشِ، يَدْعو → لَمْ يَدْعُ، يَنْسى → لَمْ يَنْسَ. Krótka samogłoska, która zostaje, to ślad po brakującej literze i cała widoczna różnica między „idzie” a „nie poszedł”.

A dwie komórki nie ruszają się dla nikogo: يَكْتُبْنَ i تَكْتُبْنَ są مَبْنِيّ, identyczne we wszystkich trzech stanach, bo ich ن to zaimek-podmiot, nie wykładnik.

8. المَبْنِيُّ: wyrazy, które nigdy się nie zmieniają. Duża część języka jest zwolniona. مَبْنِيّ znaczy „zbudowane, nieruchome” — jeden kształt, trzymany bez względu na robotę słowa. Główne grupy: zaimki (أَنا، هُوَ، هُمْ i doklejane ـهُ، ـكَ، ـي), wskazujące (هٰذا، هٰذِهِ، ذٰلِكَ، أُولٰئِكَ), względne (الَّذي، الَّتي، الَّذينَ), czas przeszły (كَتَبَ، كَتَبْتُ، كَتَبوا), tryb rozkazujący (اُكْتُبْ، اِجْلِسْ) i większość słów pytajnych (مَنْ، ما، كَيْفَ، مَتى). Liczby podwójne to wyjątek wewnątrz wyjątku: هٰذانِ / هٰذَيْنِ i اللَّذانِ / اللَّذَيْنِ odmieniają się przez przypadki, dokładnie jak المُثَنّى.

9. مَحَلُّ الإِعْرابِ, w jednym akapicie. Słowo مَبْنِيّ i tak ma robotę, więc gramatycy mówią, że jest w miejscu przypadku: فِي مَحَلِّ رَفْعٍ، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، فِي مَحَلِّ جَرٍّ. W قَرَأْتُ هٰذا الْكِتابَ dopełnienie to هٰذا — nieruchome w kształcie, ale فِي مَحَلِّ نَصْبٍ, a następujący الْكِتابَ pokazuje fathę w jego imieniu. W بَيْتُهُ ـهُ jest فِي مَحَلِّ جَرٍّ, i całe zdania dostają to samo traktowanie. Tego słownictwa nigdy nie musisz tworzyć samodzielnie, ale wyjaśnia, czemu arabska gramatyka nazwie słowo „biernikiem”, gdy na oku nie ma na nim żadnej fathy.

10. Prawie nic z tego nie jest słyszalne. W الْوَقْف — zatrzymaniu na końcu frazy — arabski zrzuca końcową krótką samogłoskę i tanwin, jak wykłada przewodnik wymowy. الْمُدَرِّسُ، الْمُدَرِّسَ i الْمُدَرِّسِ wymawia się wszystkie jako الْمُدَرِّسْ; لَنْ يَكْتُبَ i لَمْ يَكْتُبْ wychodzą tak samo. Jedyny ocalały to nieokreślony biernik, którego alif czyta się jako długie ā: رَأَيْتُ كِتابًا kończy się na -ā. Więc wykładniki samogłoskowe słychać tylko tam, gdzie nic nie odpada — staranne czytanie na głos, dykcja lektora, oficjalne mowy, recytacja — i wewnątrz frazy, która płynie dalej.

Wykładniki literowe to inna historia. ـونَ kontra ـينَ، ـانِ kontra ـيْنِ، أَبو kontra أَبا kontra أَبي i brakujące ن są spółgłoskowe: nie da się ich zrzucić i słychać je, ilekroć ktoś w ogóle mówi فُصْحى. Stąd praktyczna kolejność tej lekcji — wykładniki فَرْعِيّ są Ci potrzebne do mowy, أَصْلِيّ do pisania i czytania na głos.

11. Zostawione następnej lekcji. المَمْنوعُ مِنَ الصَّرْفِ odmawia tanwinu i bierze fathę zamiast kasry w الجَرّ, a الاسْمُ المَقْصورُ (مُسْتَشْفى) i المَنْقوصُ (القاضي) chowają końcówki wewnątrz końcowej długiej samogłoski. To wszystko to lekcja 41.

Formy i schematy

Cztery stany i ich wykładniki domyślne:

Zwykły rzeczownik nieokreślony:

Ten sam rzeczownik uczyniony określonym — jedna samogłoska zamiast tanwinu:

الْعَلاماتُ الْفَرْعِيَّةُ, wszystkie cztery klasy w jednej siatce:

Pisany alif nieokreślonego biernika:

Czasownik teraźniejszy przez trzy stany — najpierw zdrowy, potem komórki, które zrzucają ن, potem ułomne, które zrzucają literę. Liczby podwójne czasowników ułomnych pominięto; zachowują się jak liczby mnogie.

Wyrazy, które siedzą poza systemem w ogóle:

Przykłady

Typowe błędy

• رَأَيْتُ الْمُعَلِّماتَ -> رَأَيْتُ الْمُعَلِّماتِ — regularna żeńska liczba mnoga nie ma fathy wcale. Jej biernik pożycza kasrę dopełniacza i wygląda z nim identycznie.
• سَأَلْتُ الْمُدَرِّسونَ -> سَأَلْتُ الْمُدَرِّسينَ — ـونَ znaczy tylko الرَّفْع. Dopełnienie i wszystko po przyimku bierze ـينَ.
• مَعَ الطّالِبانِ -> مَعَ الطّالِبَيْنِ — liczba podwójna działa tak samo: ـانِ dla podmiotu, ـيْنِ wszędzie indziej, z kasrą na ن.
• رَأَيْتُ أَبو الطّالِبِ -> رَأَيْتُ أَبا الطّالِبِ — jedno z الأَسْماء الخَمْسَة, więc jego biernik to litera ا, nie fatha na ب.
• قَرَأْتُ كِتابٍ -> قَرَأْتُ كِتابًا — dopełnienie bliższe jest مَنْصوب. Kasratan należy po przyimku albo w إِضافَة, nie po czasowniku przechodnim.
• زُرْنا مَدْرَسَةاً -> زُرْنا مَدْرَسَةً — rzeczownik kończący się na ة nie bierze pisanego alifu, i nie bierze go też سَماءً po swoim długim ā. Dodanie jednego to błąd pisowni, nie wariant.
• لَمْ يَكْتُبُ -> لَمْ يَكْتُبْ — لَمْ żąda الجَزْم, a wykładnikiem الجَزْم jest brak samogłoski.
• لَمْ يَكْتُبونَ -> لَمْ يَكْتُبوا — jeden z الأَفْعال الخَمْسَة: الجَزْم zdejmuje ن, a niemy alif pisze się na jego miejscu.
• لَمْ يَمْشي -> لَمْ يَمْشِ — czasownik ułomny znaczy الجَزْم skreśleniem ostatniej litery, zostawiając tylko kasrę, która ją podtrzymywała.
• كَتَبُ الطّالِبُ الدَّرْسَ -> كَتَبَ الطّالِبُ الدَّرْسَ — czas przeszły jest مَبْنِيّ. Jego fatha jest nieruchoma i nie ma nic wspólnego z przypadkiem; nigdy nie przechodzi w dammę.

Wskazówki

• Ucz się systemu jako dwóch list, nie jednej: trzech zwykłych samogłosek dla zwykłych rzeczowników i czterech klas فَرْعِيّ. Prawie każda końcówka, którą kiedykolwiek napiszesz, jest na jednej liście albo na drugiej.
• Wierć cztery klasy فَرْعِيّ na głos trójkami — أَبو أَبا أَبي، الطّالِبانِ الطّالِبَيْنِ الطّالِبَيْنِ، الْمُدَرِّسونَ الْمُدَرِّسينَ الْمُدَرِّسينَ. To spółgłoski, więc przeżywają do prawdziwej mowy i od razu spłacają wysiłek.
• Trzymaj jedno zdanie na stałe w głowie jako odtrutkę na najczęstszy błąd tej lekcji: رَأَيْتُ الْمُعَلِّماتِ. Kasra na dopełnieniu — i jest poprawnie.
• Używaj linijki-haka الجَرُّ لِلْأَسْماءِ والجَزْمُ لِلْأَفْعالِ, ilekroć nie jesteś pewien, w którym z czterech stanów słowo w ogóle może być.
• Nie poluj na końcówki przypadka w zwykłej gazecie bez wokalizacji — nie są drukowane. Szukaj zamiast tego tego, co jest napisane: alifu ـًا, pary ـونَ / ـينَ, brakującego ن.
• Ćwicz, czytając wokalizowany tekst na głos bez zatrzymywania się między słowami. Puszczenie frazy dalej to jedyna sytuacja, która zmusza Cię do wymówienia tych końcówek.
• Na razie odpuść formalny rozbiór إِعْراب — ćwiczenie, w którym etykietujesz każde słowo مَرْفوعٌ وعَلامَةُ رَفْعِهِ كَذا. To szkolna tradycja, nie droga do biegłości.