W skrócie

Angielski dokleja zdanie do rzeczownika jednym małym słowem — „the man who works here”, „the book that I read” — i nawet chętnie je opuszcza („the book I read”). Arabski podejmuje dwie decyzje zamiast jednej. Po pierwsze: czy rzeczownik, który opisujesz, jest określony, czy nieokreślony? Rzeczownik określony bierze اسْم مَوْصول, zaimek względny dobrany do rodzaju i liczby: الرَّجُلُ الَّذي يَعْمَلُ هُنا. Rzeczownik nieokreślony nie bierze niczego — zdanie wisi na rzeczowniku tak, jak przymiotnik: رَأَيْتُ رَجُلًا يَعْمَلُ هُنا. Napisanie الَّذي po nieokreślonym rzeczowniku to jedyny błąd, którego ta lekcja ma nie dopuścić.

Druga połówka to zaimek, który angielski i polski wyrzucają, a arabski nigdy: العائِد, „powrotny”. Zdanie po مَوْصول musi być kompletne, z zaimkiem w środku wskazującym wstecz na rzeczownik. „The book I read” to الكِتابُ الَّذي قَرَأْتُهُ — dosłownie „książka, którą przeczytałem ją”. A ponieważ arabski przyimek, tak jak polski, nigdy nie może zostać na końcu tak, jak angielski zostawia go w „the house I live in”, przyimek wchodzi do zdania podrzędnego razem z doklejonym do niego zaimkiem: البَيْتُ الَّذي أَسْكُنُ فيهِ.

Zasada

1. Formy i ta, która się rusza. Jest sześć kształtów, zgadzających się z członem nadrzędnym w rodzaju i liczbie:

• liczba pojedyncza: الَّذي (r.m.) / الَّتي (r.ż.)
• liczba podwójna: اللَّذانِ ~ اللَّذَيْنِ (r.m.) / اللَّتانِ ~ اللَّتَيْنِ (r.ż.)
• liczba mnoga: الَّذينَ (r.m.) / اللّاتي، اللَّواتي (r.ż.)

Wszystkie oprócz liczby podwójnej są مَبْنِيّ — nieodmienne. الَّذي to الَّذي, czy fraza jest podmiotem, dopełnieniem, czy stoi po przyimku; nigdy nie stawiasz na nim samogłoski przypadka. Odmienia się tylko liczba podwójna, zwykłymi końcówkami liczby podwójnej z lekcji 12: اللَّذانِ, gdy człon nadrzędny jest مَرْفوع, اللَّذَيْنِ, gdy jest مَنْصوب albo مَجْرور (جاءَ الطّالِبانِ اللَّذانِ نَجَحا, ale سَأَلْتُ الطّالِبَيْنِ اللَّذَيْنِ نَجَحا). Dlaczego liczba podwójna tak się zachowuje i co „مَبْنِيّ” znaczy w pełni, to lekcja 40.

2. Pilnuj pisowni ل. Formy pisane nie są tak regularne, jak brzmią. الَّذي، الَّتي i الَّذينَ pisze się jednym ل z szaddą; liczby podwójne اللَّذانِ، اللَّتانِ i żeńskie liczby mnogie اللّاتي، اللَّواتي — dwoma. To stała osobliwość ortograficzna, nie reguła, którą da się wyprowadzić, i *اللَّذي albo *الَّذانِ to błąd pisowni, choć w wymowie nic się nie zmienia. Przepisz tabelę z następnej sekcji ręcznie raz, a zostanie.

3. Reguła, która niesie lekcję: człon określony, مَوْصول; nieokreślony, nic. To ten sam odruch zgody, który masz już z lekcji 8. Przymiotnik kopiuje określoność rzeczownika (بَيْتٌ كَبيرٌ / البَيْتُ الكَبيرُ), a zdanie względne też jest opisem. مَوْصول to słowo określone — zaczyna się od الـ — więc rzeczownik, do którego się dokleja, też musi być określony:

• człon określony: رَأَيْتُ الرَّجُلَ الَّذي يَعْمَلُ هُنا. — „Zobaczyłem tego mężczyznę, który tu pracuje.”
• człon nieokreślony: رَأَيْتُ رَجُلًا يَعْمَلُ هُنا. — „Zobaczyłem jakiegoś mężczyznę, który tu pracuje.”

W drugim zdaniu nie ma nigdzie zaimka względnego i niczego nie brakuje: zdanie يَعْمَلُ هُنا to صِفَة, zdanie opisujące, i robi tę samą robotę, którą كَبيرًا robiłoby w رَأَيْتُ رَجُلًا كَبيرًا. Uczniom z angielskiego to trudne, bo angielski potrzebuje „who” w obu zdaniach; polski też stawia „który” w obu. Arabski nie potrzebuje go w żadnym — potrzebuje zgodności.

Sztandarowy błąd to więc *رَأَيْتُ رَجُلًا الَّذي يَعْمَلُ هُنا: nieokreślony rzeczownik, a po nim określony opis, dokładnie tak samo popsute jak *بَيْتٌ الكَبيرُ.

Tradycyjną formułę warto zapamiętać tak, jak stoi: الجُمَلُ بَعْدَ النَّكِراتِ صِفاتٌ، وبَعْدَ المَعارِفِ أَحْوالٌ — „zdania po nieokreślonych są przydawkami, po określonych — okolicznikami”. Druga połówka wyjaśnia, co się dzieje, gdy po określonym rzeczowniku opuścisz مَوْصول: رَأَيْتُ الرَّجُلَ يَعْمَلُ هُنا nie jest błędne, ale już nie znaczy „mężczyzna, który tu pracuje”. Znaczy „zobaczyłem mężczyznę, gdy pracował tutaj” — حال, lekcja 55. مَوْصول to to, co trzyma zdanie przy rzeczowniku, a nie przy zdarzeniu.

4. „Określony” obejmuje więcej niż الـ. Liczy się wszystko określone, więc مَوْصول jest wymagane po rzeczowniku uczynionym określonym przez przyrostek dzierżawczy (lekcja 7), przez إِضافَة (lekcja 20) albo przez bycie nazwą:

• كِتابي الَّذي قَرَأْتُهُ فِي الصَّيْفِ — „moja książka, którą czytałem latem”
• سَيّارَةُ أَخي الَّتي اِشْتَراها أَمْسِ — „samochód brata, który kupił wczoraj”
• القاهِرَةُ الَّتي زُرْتُها — „Kair, który odwiedziłem”

5. Zgoda i nierozumna liczba mnoga. مَوْصول kopiuje rodzaj i liczbę członu nadrzędnego, z jednym wyjątkiem, który wcale nie jest wyjątkiem, gdy pamiętasz lekcję 11: liczba mnoga nierozumnych rzeczy liczy się jako żeńska pojedyncza, więc bierze الَّتي, nigdy الَّذينَ:

• الكُتُبُ الَّتي اِشْتَرَيْتُها — „książki, które kupiłem”
• المُدُنُ الَّتي زُرْناها — „miasta, które odwiedziliśmy”
• ale المُوَظَّفونَ الَّذينَ يَعْمَلونَ هُنا — „pracownicy, którzy tu pracują”

الَّذينَ jest dla mężczyzn i dla grup mieszanych; اللّاتي i اللَّواتي — dla grup kobiet. Obie żeńskie liczby mnogie są żywe w MSA i wymienne; weź اللّاتي i trzymaj się go.

6. العائِد — zdanie musi wskazywać wstecz. Po مَوْصول idzie جُمْلَةُ الصِّلَة i musi to być kompletne zdanie zawierające zaimek, który odnosi się do członu nadrzędnego. Który zaimek, zależy od roboty, jaką człon nadrzędny wykonuje wewnątrz tego zdania:

• człon nadrzędny jest podmiotem — zaimek już siedzi w czasowniku, więc nic się nie pisze: الرَّجُلُ الَّذي يَعْمَلُ هُنا. ي w يَعْمَلُ jest odesłaniem.
• człon nadrzędny jest dopełnieniem bliższym — doklej do czasownika zaimek dopełnienia z lekcji 29: الكِتابُ الَّذي قَرَأْتُهُ، المَقالَةُ الَّتي كَتَبْتُها.
• człon nadrzędny stoi po przyimku — przyimek plus zaimek: البَيْتُ الَّذي أَسْكُنُ فيهِ، الرَّجُلُ الَّذي تَكَلَّمْتُ مَعَهُ، المُشْكِلَةُ الَّتي تَحَدَّثْنا عَنْها.
• człon nadrzędny jest posiadaczem — zaimek siedzi na rzeczowniku, który posiada: الطّالِبَةُ الَّتي أَبوها طَبيبٌ، الرَّجُلُ الَّذي بَيْتُهُ كَبيرٌ. Tak arabski mówi „którego”.

Tylko pierwszy przypadek wygląda pusty dla angielskiego oka, i nie jest: arabski czasownik niesie swój podmiot. W każdym innym wypadku współczesny pisany arabski zatrzymuje zaimek; opuść go, a zdanie czyta się jak niedokończone. *الكِتابُ الَّذي قَرَأْتُ urywa się w pół myśli: „książka, którą przeczytałem…”.

7. Przyimek nigdy nie może zostać osierocony. Angielski spokojnie kończy zdanie względne nagim przyimkiem — „the house I live in”, „the man I spoke to”, „the problem we talked about”. Arabski, tak jak polski, nie ma takiej pozycji. Przyimek zostaje przy swoim dopełnieniu, a dopełnienie tu to zaimek عائِد, więc oba pisze się jako jedno słowo:

*الرَّجُلُ الَّذي تَكَلَّمْتُ مَعَ to klasyczny błąd przeniesienia z angielskiego i w ogóle nie jest zdaniem — مَعَ bez następnego słowa to pół słowa.

8. Nieokreślone człony nadrzędne też potrzebują عائِد. Opuszczenie مَوْصول nie znaczy opuszczenia zaimka. Zdanie i tak musi być kompletne:

• قَرَأْتُ مَقالًا كَتَبَهُ صَحَفِيٌّ مِصْرِيٌّ. — „Czytałem artykuł napisany przez egipskiego dziennikarza.”
• أَسْكُنُ في بَيْتٍ نافِذَتُهُ كَبيرَةٌ. — „Mieszkam w domu, którego okno jest duże.”

Więc te dwie reguły są niezależne: مَوْصول śledzi określoność, عائِد śledzi rolę, jaką człon nadrzędny gra wewnątrz własnego zdania.

9. Czym może być صِلَة. Zwykle zdaniem czasownikowym, ale zdanie imienne i naga fraza przyimkowa działają tak samo dobrze:

• czasownikowe: الطّالِبُ الَّذي نَجَحَ فِي الاِمْتِحانِ
• imienne: الطّالِبُ الَّذي أَبوهُ مُهَنْدِسٌ
• przyimkowe: الطّالِبُ الَّذي فِي الغُرْفَةِ

Czym nigdy nie może być, to fragment z dziurą w środku. Jeśli po przeczytaniu zdania wciąż możesz zapytać „który?”, czegoś brakuje.

10. Zostawione na później. مَوْصول może też stać bez rzeczownika nadrzędnego z przodu — „ten, który”, „to, co” — przez مَنْ i ما (مَنْ يَدْرُسُ يَنْجَحُ). Te wolne względne i zlane formy مِمَّنْ، عَمّا، مِمّا to lekcja 68. Końcówki liczby podwójnej i znaczenie مَبْنِيّ należą do lekcji 40. A odczytanie حال zdania po określonym rzeczowniku — druga połówka formuły z punktu 3 — to lekcja 55.

Formy i schematy

الأَسْماءُ المَوْصولَة — cały zestaw. Czytaj dwa wiersze liczby podwójnej jako jeden element, który zmienia kształt; wszystko inne to jedno stałe słowo:

Pominięto tu dalsze żeńskie liczby mnogie اللّائي — wciąż żywe w oficjalnym piśmie — i znacznie rzadsze اللّاءِ, które spotkasz w czytaniu, ale nie musisz sam pisać, oraz samodzielne مَنْ i ما z lekcji 68.

Pisane jednym ل albo dwoma. Żadnej reguły, tylko lista:

Decyzja, od której zaczyna się każde zdanie względne:

العائِد, według roboty, jaką człon nadrzędny wykonuje wewnątrz zdania:

Przyimki z ich zaimkami عائِد — ucz się ich jako gotowych ogonów:

To samo zdanie na określonym i nieokreślonym członie nadrzędnym — wierć te pary na głos:

Przykłady

Typowe błędy

• رَأَيْتُ رَجُلًا الَّذي يَعْمَلُ هُنا. -> رَأَيْتُ رَجُلًا يَعْمَلُ هُنا. — sztandarowy błąd. Nieokreślony człon nadrzędny nie bierze مَوْصول wcale; zdanie po prostu idzie za nim, jak przymiotnik.
• الرَّجُلُ يَعْمَلُ هُنا صَديقي. (w znaczeniu „mężczyzna, który tu pracuje, to mój przyjaciel”) -> الرَّجُلُ الَّذي يَعْمَلُ هُنا صَديقي. — błąd lustrzany. Bez الَّذي określony człon nadrzędny plus zdanie czyta się jako حال, „mężczyzna, gdy tu pracował…”, i zdanie się rozpada.
• الكِتابُ الَّذي قَرَأْتُ مُفيدٌ. -> الكِتابُ الَّذي قَرَأْتُهُ مُفيدٌ. — عائِد jest obowiązkowy. Angielski i polski opuszczają „ją”; współczesny arabski zostawia: „książka, którą przeczytałem ją”.
• الرَّجُلُ الَّذي تَكَلَّمْتُ مَعَ. -> الرَّجُلُ الَّذي تَكَلَّمْتُ مَعَهُ. — arabskiego przyimka, tak jak polskiego, nie można osierocić. Cokolwiek angielski zostawia na końcu, arabski pisze z doklejonym zaimkiem.
• البَيْتُ الَّذي أَسْكُنُ كَبيرٌ. -> البَيْتُ الَّذي أَسْكُنُ فيهِ كَبيرٌ. — tu zginął cały przyimek. سَكَنَ zwykle dochodzi do swojego miejsca przez في, a عائِد jedzie na nim.
• الكُتُبُ الَّذينَ اِشْتَرَيْتُهُمْ. -> الكُتُبُ الَّتي اِشْتَرَيْتُها. — nierozumna liczba mnoga jest żeńska pojedyncza dla każdego rodzaju zgody (lekcja 11), więc i مَوْصول, i عائِد idą do formy ـها.
• الطّالِباتُ الَّذينَ نَجَحْنَ. -> الطّالِباتُ اللّاتي نَجَحْنَ. — الَّذينَ jest rodzaju męskiego. Grupa kobiet bierze اللّاتي (albo اللَّواتي).
• الطّالِبانِ الَّذينَ نَجَحا. -> الطّالِبانِ اللَّذانِ نَجَحا. — liczba podwójna ma własną formę i to nie jest forma liczby mnogiej.
• سَأَلْتُ الطّالِبَيْنِ اللَّذانِ نَجَحا. -> سَأَلْتُ الطّالِبَيْنِ اللَّذَيْنِ نَجَحا. — liczba podwójna to jedyny مَوْصول, który się odmienia: اللَّذانِ idzie z członem مَرْفوع, اللَّذَيْنِ z مَنْصوب albo مَجْرور.
• اللَّذي قَرَأْتُهُ -> الَّذي قَرَأْتُهُ — pomyłka pisowni, którą warto nazwać: liczba pojedyncza i الَّذينَ pisze się jednym ل, liczby podwójne i اللّاتي — dwoma.
• المَرْأَةُ الَّذي تَعيشُ فِي القاهِرَةِ. -> المَرْأَةُ الَّتي تَعيشُ فِي القاهِرَةِ. — مَوْصول kopiuje rodzaj członu nadrzędnego, dokładnie jak przymiotnik.

Wskazówki

• Zanim cokolwiek napiszesz, zadaj jedno pytanie: czy człon nadrzędny niesie الـ, przyrostek dzierżawczy albo nazwę? Tak → مَوْصول. Nie → nic. Ta jedna kontrola zdejmuje najczęstszy błąd.
• Użyj ponownie odruchu z lekcji 8. الَّذي to słowo określone, a określoność musi się zgadzać; zdanie po rzeczowniku to po prostu dłuższy przymiotnik.
• Potem drugie pytanie: jaką robotę człon nadrzędny wykonuje wewnątrz własnego zdania? Jeśli nie jest podmiotem, jesteś zdaniu winien zaimek.
• Przyimka, tak jak w polskim, nie zostawia się na końcu: przenieś go do środka i daj mu zaimek — مَعَهُ، عَنْهُ، فيهِ، عَلَيْها. Zbieraj te ogony jako całe słowa.
• Dla wszystkiego nierozumnego i w liczbie mnogiej jeden przełącznik odwraca wszystko: الَّتي plus ـها. Książki, miasta, samochody, pomysły — wszystkie.
• Powiedz każde nowe zdanie sobie dosłownie („książka, którą przeczytałem ją”). Jeśli w dosłownej wersji nie ma dodatkowego zaimka, arabskie jest pewnie niekompletne.
• Przepisz sześć form ręcznie raz, z ich szaddami i z jednym albo dwoma ل. Kształt to jedyna część do zapamiętania; użycie to reguła z dwóch pytań.
• Na razie odpuść مَنْ i ما. Każde zdanie względne, które budujesz na tym poziomie, wisi na rzeczowniku, który naprawdę jest napisany.