W skrócie

Wszystko, co pisałeś do tej pory, to jedno zdarzenie na zdanie. Ta lekcja spina dwa: „gdy przyszedłem, zastałem…”, „zanim dyrektor tu dotrze”, „bo pogoda jest zimna”. Arabski robi to małą zamkniętą listą spójników — عِنْدَما، بَيْنَما، قَبْلَ أَنْ، بَعْدَ أَنْ، مُنْذُ، لِأَنَّ، بِسَبَبِ i kilkoma dalszymi — a cała trudność to nie ich znaczenia, które są łatwe, tylko to, co po każdym z nich wolno postawić. Jedne żądają czasownika przeszłego, inne żądają المُضارِعُ المَنْصوبُ z lekcji 33, a jeszcze inne odmawiają czasownika w ogóle i obstają przy rzeczowniku w dopełniaczu.

Ucz się więc każdego spójnika jako dwuczęściowego kawałka: słowo plus jego uzupełnienie. قَبْلَ أَنْ to nie „zanim”, to „zanim + czasownik w trybie łączącym, zawsze, nawet w zdaniu o zeszły wtorek”. بِسَبَبِ to nie „bo”, to „z powodu + rzeczownik”. Połówka przyczynowa lekcji to miejsce, gdzie angielski „because” i „because of” dają się z lekkim przerobieniem zamieniać miejscami — polski ma tu ten sam rozdział co arabski: „bo / ponieważ” bierze zdanie, „z powodu” bierze rzeczownik, i arabski też ich nie miesza: لِأَنَّ bierze zdanie i stawia jego podmiot w bierniku, بِسَبَبِ bierze nagi rzeczownik, a لِذٰلِكَ odwraca zdanie i ogłasza skutek.

Zasada

1. Trzy możliwe uzupełnienia. Każdy spójnik w tej lekcji bierze jedno albo dwa z dokładnie trzech rzeczy: pełne zdanie czasownikowe (zwykle ماضٍ), أَنْ + المُضارِعُ المَنْصوبُ albo rzeczownik w الجَرّ (zazwyczaj مَصْدَر). Gdy wiesz, którą szufladę spójnik otwiera, nie pomylisz się; prawie każdy błąd ucznia to wlanie złego uzupełnienia do właściwego słowa.

2. عِنْدَما i حينَما — codzienne „gdy”. Dla jednego domkniętego zdarzenia przeszłego biorą ماضٍ: عِنْدَما وَصَلْتُ إِلَى البَيْتِ، وَجَدْتُ رِسالَةً. Dla nawyku albo ogólnej prawdy biorą مُضارِع: حينَما أَشْعُرُ بِالتَّعَبِ أَشْرَبُ القَهْوَةَ. Te dwa słowa są wymienne; حينَما jest odrobinę bardziej oficjalne i częstsze w piśmie. Żadne z nich nigdy nie bierze أَنْ — عِنْدَما już jest łącznikiem — a عِنْدَما to jedno słowo, nigdy pisane عِنْدَ ما. Którekolwiek zdanie może iść pierwsze; gdy zdanie czasowe otwiera wypowiedź, współczesne pismo zwykle stawia po nim «،».

3. لَمّا — narracyjne „gdy”. Ta sama robota co عِنْدَما, ale zawężona: ماضٍ w zdaniu podrzędnym i ماضٍ w głównym, i należy do opowiadania raczej niż do rozmowy. لَمّا سَمِعَ الخَبَرَ صَمَتَ طَويلًا. Uważaj na homograf: inne لَمّا znaczy „jeszcze nie” i stoi przed المَجْزوم (لَمّا يَصِلْ), co należy do systemu przeczenia, nie tutaj. Kształt słowa jest identyczny; rozróżnia je tylko tryb czasownika za nim i sens.

4. بَيْنَما — „podczas gdy”, i chce كانَ. بَيْنَما otwiera całe zdanie, nigdy nagi rzeczownik, a ponieważ „podczas gdy” potrzebuje tła, które już trwało, to zdanie to zwykle كانَ + مُضارِع (lekcja 32): بَيْنَما كُنْتُ أَقْرَأُ الجَريدَةَ، رَنَّ الهاتِفُ. Może też otwierać zdanie imienne: بَيْنَما هُوَ في الطَّريقِ، اتَّصَلَ بِهِ صَديقُهُ. Drugie, bardzo częste użycie to kontrast — „natomiast”: هُوَ يُفَضِّلُ الشّايَ بَيْنَما أُفَضِّلُ أَنا القَهْوَةَ. Nigdy *بَيْنَما الدَّرْسِ i nigdy *بَيْنَما أَنْ.

5. كُلَّما — „ilekroć”, przeszły + przeszły. Angielskiemu oku to wygląda źle (angielski stawia tu teraźniejszy); polski sam używa przeszłego („ilekroć dziadek mnie odwiedzał, cieszyłem się”), więc zapamiętaj to jako stałą ramę: كُلَّما + ماضٍ … ماضٍ, choć znaczenie jest nawykowe i ponadczasowe. كُلَّما زارَني جَدّي فَرِحْتُ. Ta sama rama niesie porównanie „im więcej…, tym więcej…”: كُلَّما زادَ العَمَلُ زادَ التَّعَبُ. Nie myl z dwuwyrazowym كُلُّ ما „wszystko, co”, które jest kwantyfikatorem plus zaimkiem względnym (lekcja 39): كُلُّ ما قالَهُ صَحيحٌ.

6. قَبْلَ أَنْ — zawsze المُضارِعُ المَنْصوبُ. To reguła tej lekcji. Jaki by nie był czas zdania głównego, czasownik po قَبْلَ أَنْ jest w trybie łączącym: خَرَجْتُ مِنَ المَكْتَبِ قَبْلَ أَنْ يَصِلَ المُديرُ — przeszły czasownik główny, tryb łączący po قَبْلَ أَنْ. Logika jest jasna, gdy się ją zobaczy: w chwili pierwszego zdarzenia to „zanim” jeszcze się nie wydarzyło, więc arabski znaczy je jako niezrealizowane. Współczesny arabski trzyma się tu trybu łączącego, więc *قَبْلَ أَنْ يَصِلُ z dammą trybu oznajmującego jest po prostu błędne, a *قَبْلَ أَنْ وَصَلَ — kształt, którego kilku klasycznych pisarzy używało — to nie wzór do kopiowania.

7. بَعْدَ أَنْ — ماضٍ albo مَنْصوب, i oś czasu wybiera. Jeśli całe zdanie jest w przeszłości, użyj ماضٍ: بَعْدَ أَنْ أَنْهَيْتُ واجِبي، شاهَدْتُ فيلْمًا. Jeśli zdarzenie jest jeszcze przed nami, użyj المَنْصوب: سَنَخْرُجُ بَعْدَ أَنْ نَتَناوَلَ الفَطورَ. W przeciwieństwie do قَبْلَ أَنْ to naprawdę ma dwie opcje, i wybór tej, która pasuje do czasownika głównego, zawsze będzie idiomatyczny.

8. Skrót przez مَصْدَر: قَبْلَ / بَعْدَ + rzeczownik w dopełniaczu. Zamiast zdania możesz postawić masdar prosto po قَبْلَ albo بَعْدَ: قَبْلَ الوُصولِ „przed przybyciem”, بَعْدَ الدَّرْسِ „po lekcji”. قَبْلَ i بَعْدَ to ظَرْفانِ مَنْصوبانِ otwierające إِضافَة, więc cokolwiek po nich następuje, jest مَجْرور — ta kasra nie jest opcjonalna. Żeby nazwać podmiot, doklej zaimek do مَصْدَر: قَبْلَ خُروجِهِ „zanim wyjdzie”, بَعْدَ وُصولِنا „po tym, jak przyjechaliśmy”. Ten kształt jest krótszy, niezwykle częsty w piśmie i bezpieczny, ilekroć podmiot jest oczywisty; pełne omówienie مَصْدَر to lekcja 54.

9. مُنْذُ — „od” i „od … lat”. Z rzeczownikiem znaczy albo punkt startu, albo odcinek czasu, i rzeczownik jest مَجْرور: مُنْذُ الصَّباحِ، مُنْذُ سَنَتَيْنِ. Ze zdaniem bierze أَنْ + ماضٍ: مُنْذُ أَنْ تَعَلَّمْتُ السِّباحَةَ. Czasownik główny jest wtedy zwykle zwykłym مُضارِع, bo sytuacja wciąż trwa — أَدْرُسُ العَرَبِيَّةَ مُنْذُ سَنَتَيْنِ to „uczę się arabskiego od dwóch lat”. Arabski nie ma osobnego czasu „have been”; مُنْذُ samo niesie to znaczenie. Polski też stawia tu teraźniejszy („uczę się od dwóch lat”). مُذْ to lżejszy bliźniak tego samego słowa.

10. حَتّى — „aż”, i tryb mówi, czy się wydarzyło. Lekcja 33 obiecała ten podział. ماضٍ po حَتّى donosi o czymś, co naprawdę nastąpiło: انْتَظَرْنا في المَحَطَّةِ حَتّى وَصَلَ القِطارُ. مَنْصوب po حَتّى wskazuje na coś wciąż przed nami, chcianego albo oczekiwanego: سَأَنْتَظِرُ هُنا حَتّى يَعودَ أَخي. حَتّى działa też jako zwykły przyimek z rzeczownikiem w dopełniaczu — العَمَلُ مُسْتَمِرٌّ حَتّى المَساءِ — i, w zupełnie innej robocie, jako partykuła „nawet”. Kontekst rozdziela je bez trudu.

11. فَوْرَ — „zaraz jak”, tylko rzeczownik. فَوْرَ to ظَرْف stojący w إِضافَة, więc musi po nim iść rzeczownik, zwykle مَصْدَر z doklejonym zaimkiem: فَوْرَ وُصولِهِ اتَّصَلَ بِنا „zaraz jak przyjechał, zadzwonił do nas”. Czasownik nigdy nie może iść zaraz po nim. Jeśli chcesz zdanie z pełnym czasownikiem, gotowe odpowiedniki to حالَما + ماضٍ albo بِمُجَرَّدِ أَنْ + czasownik.

12. لِأَنَّ — „bo” + zdanie, podmiot w bierniku. لِأَنَّ to لِـ plus أَنَّ, a أَنَّ wpycha rzeczownik za sobą w النَّصْب, podczas gdy orzeczenie zostaje مَرْفوع: لِأَنَّ الطَّقْسَ بارِدٌ — الطَّقْسَ biernik, بارِدٌ mianownik. Orzeczenie samo może być czasownikiem: لِأَنَّ الطَّقْسَ تَغَيَّرَ فَجْأَةً. Gdy podmiot jest zaimkiem, nie stoi jako osobne słowo; dokleja się: لِأَنَّهُ مَريضٌ، لِأَنَّني نَسيتُ. Więc po لِأَنَّ nigdy nie może od razu iść czasownik — „bo zapomniałem” musi stać się „bo-ja zapomniałem”. Reszta rodziny أَنَّ i różnica między أَنْ a أَنَّ to lekcja 44.

13. بِسَبَبِ — „z powodu” + rzeczownik. بِسَبَبِ to بِـ plus سَبَب w إِضافَة, więc po nim idzie rzeczownik w dopełniaczu: تَأَخَّرَتِ الحافِلَةُ بِسَبَبِ الازْدِحامِ. W prasie spotkasz też بِسَبَبِ أَنَّهُ … — zdanie أَنَّ czyta się jako مَصْدَر مُؤَوَّل, więc إِضافَة nie jest złamane — ale to ciężkie, i większość redaktorów przebudowuje takie zdanie przez لِأَنَّهُ. Dwa krewniaki warte rozpoznania: نَظَرًا لِـ, oficjalne „z uwagi na”, i بِفَضْلِ, „dzięki”, zwykle zostawiane dla dobrych skutków.

14. لِذٰلِكَ — to samo ogniwo puszczone od tyłu. لِأَنَّ i بِسَبَبِ stawiają przyczynę na drugim miejscu; لِذٰلِكَ stawia ją pierwszą i ogłasza skutek: المَطْعَمُ مُغْلَقٌ اليَوْمَ، لِذٰلِكَ سَنَأْكُلُ في البَيْتِ. Każdą parę przyczyna–skutek da się powiedzieć we wszystkich trzech kształtach, a wybór między nimi to sprawa tego, co chcesz wysunąć na pierwszy plan, nie gramatyki.

15. Co świadomie pominięto. „Gdy”, które tak naprawdę jest „jeśli” — إِذا — to okres warunkowy i czeka na lekcję 56, a nierealne لَوْ i لَوْلا na lekcję 65. Inny sposób na „podczas gdy”, zawieszenie okolicznikowego zdania w bierniku na wypowiedzi (خَرَجَ وَهُوَ يَبْتَسِمُ), to الحالُ, lekcja 55. إِنَّ i jej siostry jako system to lekcja 44, a spójniki, które zszywają całe akapity, to lekcja 66.

Formy i schematy

Dziesięć spójników czasu z uzupełnieniem, które każdy otwiera. Ta tabela to lekcja na jednym ekranie.

قَبْلَ i بَعْدَ mają po dwa kształty na to samo znaczenie. Prawa kolumna jest krótsza i nie wymaga żadnych decyzji o trybie.

لِأَنَّ z doklejonym zaimkiem-podmiotem. Liczby podwójne لِأَنَّكُما، لِأَنَّهُما i żeńska liczba mnoga لِأَنَّكُنَّ buduje się tak samo i pominięto je, żeby tabela była czytelna.

Jedna przyczyna, trzy zdania. Zauważ, gdzie pada biernik, a gdzie dopełniacz.

Przykłady

Typowe błędy

• قَبْلَ أَنْ يَصِلُ -> قَبْلَ أَنْ يَصِلَ — أَنْ zawsze stawia czasownik w المَنْصوب, więc końcowa damma musi przejść w fathę. To najczęściej popełniana pomyłka w tej lekcji.
• خَرَجْتُ قَبْلَ أَنْ وَصَلَ المُديرُ -> خَرَجْتُ قَبْلَ أَنْ يَصِلَ المُديرُ — przeszły czasownik główny nie wciąga zdania قَبْلَ أَنْ w przeszłość. To zdanie z definicji jest niezrealizowane i zostaje w trybie łączącym.
• عِنْدَما أَنْ وَصَلْتُ -> عِنْدَما وَصَلْتُ — عِنْدَما już jest całym spójnikiem. Dodanie أَنْ to jak powiedzieć „gdy że przyszedłem”.
• بَيْنَما أَقْرَأُ، رَنَّ الهاتِفُ -> بَيْنَما كُنْتُ أَقْرَأُ، رَنَّ الهاتِفُ — „podczas gdy” potrzebuje tła, które już trwało, a to jest كانَ + مُضارِع. Nagi مُضارِع czyta się jako teraźniejszy nawyk.
• كُلَّما أَزورُهُ أَفْرَحُ -> كُلَّما زُرْتُهُ فَرِحْتُ — كُلَّما to rama przeszły + przeszły nawet wtedy, gdy znaczenie to powtarzany nawyk. Nie wstawiaj teraźniejszego, choć angielski tak robi; polski też tu stawia przeszły.
• لِأَنَّ الطَّقْسُ بارِدٌ -> لِأَنَّ الطَّقْسَ بارِدٌ — أَنَّ bierze rzeczownik w النَّصْب. Orzeczenie بارِدٌ zostaje przy dammie; rusza się tylko podmiot.
• لِأَنَّ هُوَ مَريضٌ -> لِأَنَّهُ مَريضٌ — podmiot-zaimek po أَنَّ może być tylko doklejony. Samodzielne zaimki z lekcji 6 są w tej szufladzie niemożliwe.
• لِأَنَّ نَسيتُ المِفْتاحَ -> لِأَنَّني نَسيتُ المِفْتاحَ — czasownik nigdy nie może iść prosto po لِأَنَّ. Najpierw doklej zaimek, potem postaw czasownik.
• بِسَبَبِ أَنَّهُ مَريضٌ -> لِأَنَّهُ مَريضٌ — بِسَبَبِ jest zbudowane pod zwykły rzeczownik. Gdy potem idzie całe zdanie, słowo, po które sięgnąć, to لِأَنَّ.
• فَوْرَ وَصَلَ إِلَى المَطارِ -> فَوْرَ وُصولِهِ إِلَى المَطارِ — فَوْرَ potrzebuje مَصْدَر, nigdy czasownika. Do pełnego zdania czasownikowego przełącz na حالَما وَصَلَ.

Wskazówki

• Chowaj każdy spójnik jako słowo + uzupełnienie, nigdy jako nagłą glosę. „قَبْلَ أَنْ + مَنْصوب” to jeden element do zapamiętania; „zanim” to tłumaczenie, które popsują końcówkę.
• Wyjście awaryjne, gdy nie jesteś pewien trybu: użyj مَصْدَر. قَبْلَ الوُصولِ i بَعْدَ الاجْتِماعِ nie mają w ogóle czasownika, więc nic nie da się źle odmienić przez osoby — i brzmią bardziej pisemnie, nie mniej.
• Użyj polskiego kształtu, by wybrać słowo przyczyny: jeśli możesz powiedzieć „z powodu” i idzie rzeczownik, to بِسَبَبِ; jeśli idzie całe zdanie, to لِأَنَّ. Ten test prawie nigdy nie zawodzi.
• Mów biernik po لِأَنَّ na głos — لِأَنَّ الطَّقْسَ — aż poczuje się automatyczny. Przy starannym czytaniu jest słyszalny, więc to jedna z nielicznych końcówek przypadka, które naprawdę ktoś zauważy.
• Pilnuj kasry po مُنْذُ i بِسَبَبِ: مُنْذُ سَنَةٍ، بِسَبَبِ المَطَرِ. Oba to szuflady dopełniacza, więc tanwin dammy tam od razu Cię zdradza.
• Paruj بَيْنَما z كانَ odruchowo, tak jak parujesz لَنْ z trybem łączącym. Jeśli zdanie بَيْنَما nie ma كانَ, sprawdź, czy naprawdę miałeś na myśli „natomiast”.
• Nie gonić jeszcze za إِذا. Wygląda jak kolejne „gdy”, ale to okres warunkowy z własną machinerią, i spotkanie go teraz tylko rozmaże dziesięć spójników, które tu masz.