W skrócie

Czas teraźniejszy ma trzy tryby, a ty masz już dwa. Zwykły مَرْفوع يَدْرُسُ niesie dammę; مَنْصوب يَدْرُسَ niesie fathę i pojawia się po أَنْ، لَنْ، لِـ، حَتّى. Trzeci to مَجْزوم, a jego końcówka to brak końcówki — sukun: يَدْرُسْ. Jak مَنْصوب, nigdy nie jest twoim wyborem. Przed czasownikiem staje partykuła i końcówka się zmienia; to cały mechanizm.

Partykuła na dziś to لَمْ, i robi coś, co brzmi na opak: kładzie przed tobą formę czasu teraźniejszego i przeczy przeszłość. لَمْ يَدْرُسْ to „on się nie uczył”, słowo w słowo „jeszcze-nie on-się-uczy”. Te same końcówki مَجْزوم to mechanizm rozkazów i zakazów w następnej lekcji, więc ćwiczenia, które tu zrobisz, zwracają się podwójnie.

Zasada

1. Końcówka جَزْم: sukun tam, gdzie była damma. Weź pięć pozycji czasu teraźniejszego, które kończą się gołą spółgłoską — formy أَـ، تَـ، يَـ، نَـ — i zdejmij samogłoskę z ostatniej litery:

أَدْرُسُ → أَدْرُسْ، تَدْرُسُ → تَدْرُسْ، يَدْرُسُ → يَدْرُسْ، نَدْرُسُ → نَدْرُسْ.

To cztery odrębne kształty na pięć pozycji, bo تَدْرُسْ służy i أَنْتَ, i هِيَ. Sukun to znak trybu, dokładnie tak, jak fatha była znakiem مَنْصوب.

2. الأَفْعالُ الخَمْسَةُ zrzucają ن — ten sam zrzut, którego już się uczyłeś. Pięć form kończących się na نون — تَدْرُسينَ، تَدْرُسانِ، يَدْرُسانِ، تَدْرُسونَ، يَدْرُسونَ — traci to نون w مَجْزوم i kończy się samą długą samogłoską: تَدْرُسي، تَدْرُسا، يَدْرُسا، تَدْرُسوا، يَدْرُسوا. To nie nowa reguła. To identyczny zrzut, który spotkałeś po أَنْ i لَنْ w lekcji 33, a powstałe formy są litera w literę te same. Waw liczby mnogiej nadal dostaje swój niemy alif podpory: يَدْرُسوا، لَمْ يَذْهَبوا.

3. Dwie żeńskie liczby mnogie nigdy się nie ruszają. تَدْرُسْنَ i يَدْرُسْنَ są مَبْنِيّ — złożone, zastygłe. Są takie same we wszystkich trzech trybach: تَدْرُسُ / تَدْرُسَ / تَدْرُسْ się zmieniają, ale يَدْرُسْنَ to يَدْرُسْنَ po لَمْ, po أَنْ i samo. Dwie pozycje z trzynastu, o które możesz przestać się martwić.

4. Powiedz raz i zapamiętaj: مَنْصوب i مَجْزوم różnią się tylko w pozycjach bez przyrostka. Postaw paradygmaty obok siebie, a osiem z trzynastu pozycji jest identycznych — sześć pozycji wypełnionych przez ن-zrzucające الأَفْعالُ الخَمْسَةُ i dwie zastygłe. W zdrowym czasowniku cała widoczna różnica między „żeby się uczył” a „nie uczył się” to fatha czy sukun na أَدْرُسَ/أَدْرُسْ، تَدْرُسَ/تَدْرُسْ، يَدْرُسَ/يَدْرُسْ، نَدْرُسَ/نَدْرُسْ — cztery kształty na pięć pozycji. Ucz się جَزْم jako „مَنْصوب z fathą zbitą z czterech”, i pamiętaj, że w słabym czasowniku sukun robi więcej, jak pokazuje punkt 7.

5. لَمْ przeczy przeszłość czasownikiem w teraźniejszym. لَمْ يَدْرُسْ ≈ ما دَرَسَ — to samo podstawowe znaczenie, „nie uczył się”. Arabski ma dwa sposoby to powiedzieć i to ten, który panuje we współczesnym piśmie i oficjalnej mowie: لَمْ plus مَجْزوم. Dwie konsekwencje idą od razu. Po لَمْ nigdy nie może stać czasownik w czasie przeszłym (لَمْ دَرَسَ to nie arabski), a teraźniejszy po nim to wcale nie czas teraźniejszy — przeszłość mieszka w partykule. Jeśli chcesz formę przeszłą czasownika, musisz zmienić partykułę: ما دَرَسَ, a to lekcja 37 wraz z لَنْ.

6. Dwie dalsze partykuły, które powodują جَزْم — nazwane teraz, ćwiczone później. لا النّاهِيَة, „nie” zakazu: لا تَدْرُسْ „nie ucz się” (w odróżnieniu od لا تَدْرُسُ „nie uczysz się” — to samo لا w piśmie, i tylko końcówka mówi, które). I لامُ الأَمْرِ, lam, które rozkazuje trzeciej osobie: لِيَدْرُسْ „niech się uczy”. Oba to lekcja 36, razem z właściwym trybem rozkazującym. Zarejestruj kształt teraz, żebyś gdy spotkasz لا تَنْسَ, rozpoznał formę trybu apokopowanego, a nie nieregularny czasownik. Jeszcze jedno, لَمّا „jeszcze nie” (لَمّا يَصِلْ „jeszcze nie przyjechał”), też bierze جَزْم i czeka na lekcję 37.

7. Czasowniki słabe: sukun nie może wylądować na długiej samogłosce, więc odchodzi samogłoska. Tu tryb staje się głośny i to jest prawdziwa treść tej lekcji. Sukun znaczy „tu nie ma samogłoski”, a końcowe ي، و، ا to samogłoska — te dwa nie mogą współistnieć. Więc:

• Ułomne (النّاقِص): słaba litera jest usuwana, a zostaje jej krótka samogłoska. يَمْشي → لَمْ يَمْشِ; يَدْعو → لَمْ يَدْعُ; يَنْسى → لَمْ يَنْسَ. Nic nie dodano; literę zdjęto. Czasownik kończy się teraz gołą spółgłoską z kasrą, dammą albo fathą, i dlatego te formy wyglądają tak krótko i zaskakują początkujących.
• Puste (الأَجْوَف): długa samogłoska w środku się skraca, bo końcowa spółgłoska niesie teraz sukun, a arabski nie zniesie długiej samogłoski tuż przed nim. يَقولُ → لَمْ يَقُلْ; يَبيعُ → لَمْ يَبِعْ; يَكونُ → لَمْ يَكُنْ; يَخافُ → لَمْ يَخَفْ. Krótka samogłoska, która się pojawia, to krótka wersja długiej: و → damma, ي → kasra, ا → fatha.
• Podwojone (المُضَعَّف): trzy formy są wszystkie poprawne. لَمْ يَرُدَّ (fatha, najlżejsza i najczęstsza), لَمْ يَرُدِّ (kasra, według ogólnej reguły poniżej), لَمْ يَرْدُدْ (szadda rozpięta, podwojone litery wypisane, sukun położony jak na zdrowym czasowniku). Używaj pierwszej; rozpoznawaj pozostałe dwie.

8. Ale tylko tam, gdzie końcówka to sukun. Skrócenie z punktu 7 powoduje sukun, więc pięć form zrzucających ن — które kończą się długą samogłoską, nie sukunem — zostawia czasownik nietknięty: لَمْ يَقولوا „nie powiedzieli”, لَمْ تَبيعي „nie sprzedałaś”, لَمْ يَمْشوا „nie poszli”. Porównaj لَمْ يَقُلْ z لَمْ يَقولوا i w jednej parze widać obie połówki reguły. Przed نون żeńskiej liczby mnogiej temat jest krótki z tego samego powodu, dla którego zawsze jest: لَمْ يَقُلْنَ، لَمْ يَرْدُدْنَ.

9. Dwa sukuny nie mogą się spotkać: اِلْتِقاءُ السّاكِنَيْنِ. Końcówka trybu apokopowanego na sukunie, po której idzie wyraz zaczynający się od هَمْزَةُ الوَصْلِ — przede wszystkim przedimek الـ — dałaby dwie bezsamogłoskowe spółgłoski pod rząd. Arabski rozbija zderzenie, kładąc kasrę na czasowniku:

لَمْ يَقُلْ + الحَقيقَةَ → لَمْ يَقُلِ الحَقيقَةَ. لَمْ يَكُنْ + الطَّقْسُ → لَمْ يَكُنِ الطَّقْسُ. لَمْ يَدْرُسْ + الوَلَدُ → لَمْ يَدْرُسِ الوَلَدُ.

Kasra to naprawa wymowy, nie zmiana trybu: czasownik nadal jest مَجْزوم. Widziałeś tę samą naprawę na مِنْ przed przedimkiem — مِنَ البَيْتِ — które bierze fathę zamiast tego; tamten to wyjątek leksykalny, uczony jako słowo, a czasowniki biorą kasrę z reguły.

10. W niewokalizowanym tekście i w pauzie sukun jest niewidoczny. Napisane يقل i يقول to dwa różne szkielety i różnicę widać; napisane يدرس to مَرْفوع, مَنْصوب i مَجْزوم naraz, i tylko لَمْ przed nim mówi, które. W الوَقْف — zatrzymaniu na końcu frazy — końcowa damma i tak odpada, więc مَرْفوع i مَجْزوم brzmią tam identycznie. Wniosek praktyczny: słabe czasowniki i pięć form zrzucających ن to miejsca, gdzie tryb naprawdę widać, w mowie i w druku. Te trzeba opanować. لَمْ يَقُلْ czy لَمْ يَقولوا, لَمْ يَمْشِ czy لَمْ يَمْشوا — czytelnik słyszy tryb tam i nigdzie indziej.

11. Czego świadomie nie ma. Tryb rozkazujący فِعْلُ الأَمْرِ (اُدْرُسْ), zakaz لا تَدْرُسْ i wołacz to lekcja 36 — budują się na dzisiejszych końcówkach, i właśnie dlatego dziś jest pierwsze. ما i لَنْ oraz pełne porównanie przeczenia przeszłości i przyszłości to lekcja 37. Partykuły warunkowe إِنْ i مَنْ, które stawiają dwa czasowniki w tryb apokopowany naraz, to lekcja 56. A klasy czasowników słabych dostają własne systematyczne omówienie w lekcjach 50 i 51; tabela poniżej to roboczy podzbiór, którego potrzebujesz, żeby przeczytać gazetowe zdanie z لَمْ.

Formy i schematy

Trzy tryby دَرَسَ — يَدْرُسُ, wszystkie trzynaście pozycji. Czytaj w poprzek: tryb widać wyłącznie na samym końcu wyrazu.

Ostatnie dwie kolumny są identyczne poza miejscami, gdzie forma nie bierze przyrostka — kształty أَـ، تَـ، يَـ، نَـ, cztery z nich na pięć pozycji. Przysłoń środkową kolumnę i masz z powrotem paradygmat lekcji 33.

Czasowniki słabe i podwojone, 3. os. r.m. lp. — formy, w których جَزْم jest słyszalny:

Te same dwa czasowniki przez osoby, żebyś zobaczył, jak skracanie samo się wyłącza, gdy wyraz kończy się długą samogłoską, a nie sukunem:

Trzy partykuły, które powodują جَزْم na pojedynczym czasowniku. Tylko pierwsza jest dziś twoja do użycia:

Dwa dolne wiersze to lekcja 36 i są tu tylko do rozpoznawania; forma czasownika w nich to ten sam مَجْزوم, który właśnie zestawiłeś.

Przykłady

Typowe błędy

• لَمْ يَدْرُسُ -> لَمْ يَدْرُسْ — لَمْ to partykuła trybu apokopowanego, więc damma trybu oznajmującego nie może jej przetrwać. Sukun, zawsze.
• لَمْ دَرَسَ -> لَمْ يَدْرُسْ — لَمْ bierze czasownik w teraźniejszym i zamienia go w znaczenie przeszłe. Nigdy nie może stanąć przed formą czasu przeszłego; jeśli chcesz دَرَسَ, przecznikiem jest ما.
• لَمْ يَدْرُسَ -> لَمْ يَدْرُسْ — fatha to مَنْصوب, które należy do أَنْ، لَنْ، لِـ، حَتّى. Inna partykuła, inna końcówka.
• لَمْ يَذْهَبونَ -> لَمْ يَذْهَبوا — الأَفْعالُ الخَمْسَةُ zrzucają ن w مَجْزوم dokładnie tak jak w مَنْصوب, a po wawie pisze się niemy alif.
• لَمْ تَدْرُسينَ -> لَمْ تَدْرُسي — ten sam zrzut w żeńskiej liczbie pojedynczej. Zostaje samo długie ي.
• لَمْ يَقولْ -> لَمْ يَقُلْ — sukun nie może iść po długiej samogłosce, więc و pustego czasownika skraca się do dammy. Pisane و znika razem z nią.
• لَمْ يَكونْ -> لَمْ يَكُنْ — ten sam typ czasownika i jeden z najczęstszych apokopowanych w języku. Zapamiętaj لَمْ يَكُنْ jako blok.
• لَمْ يَمْشي -> لَمْ يَمْشِ — w czasowniku ułomnym słaba litera jest usuwana całkiem i zostaje tylko jej krótka samogłoska. Wyraz naprawdę jest aż tak krótki.
• لَمْ يَنْسى -> لَمْ يَنْسَ — identyczna reguła z końcowym ى: alif maksura odchodzi, fatha zostaje.
• لَمْ يَقُلْ الحَقيقَةَ -> لَمْ يَقُلِ الحَقيقَةَ — sukun czasownika zderza się z hamzą łączącą الـ, a arabski rozwiązuje to kasrą na czasowniku. Tryb się nie zmienił.

Wskazówki

• Ćwicz to jako przekształcenie, nie jako nowy paradygmat: powiedz formę مَنْصوب, potem zbij fathę. أَدْرُسَ → أَدْرُسْ. Osiem z trzynastu pozycji nie potrzebuje przekształcenia wcale.
• Nie marnuj ćwiczeń na zdrowych czasownikach jak دَرَسَ i كَتَبَ — w pozycjach bez końcówki ich tryb apokopowany jest w zwykłym tekście niewidoczny. Czas poświęć na قالَ، كانَ، مَشى، نَسِيَ، رَأى، دَعا, gdzie forma się widocznie zapada i gdzie zła odpowiedź słychać od razu.
• Sposób na zapamiętanie dla czasowników słabych: tryb apokopowany to forma krótka. Cokolwiek czasownik ma, co da się skrócić — końcowe ي/و/ى, środkowa długa samogłoska — tryb apokopowany to zabiera, ale tylko w pozycjach kończących się sukunem.
• لَمْ يَكُنْ zasługuje na własną fiszkę. Niesie „nie było…”, „on/to nie był…” i, z następującym imiesłowem albo czasem teraźniejszym, większość przeczenia przeszłości w prasie.
• Gdy niepewny apokopowanego słabego, przeformułuj przez ما plus przeszły: ما مَشى to całkiem dobre zdanie i kupuje ci czas, aż لَمْ يَمْشِ się ułoży.
• Czytając na głos, pilnuj przedimka po trybie apokopowanym i wjedź w kasrę: لَمْ يَقُلِ الحَقيقَةَ, nie twarde zatrzymanie między dwoma wyrazami.
• Przy رَدَّ i jego towarzyszach podwojonych wybierz لَمْ يَرُدَّ i przy nim zostań. Pozostałe dwie formy są poprawne, ale wystarczy je rozpoznawać.
• Zignoruj na razie, co jeszcze tryb apokopowany robi. W zdaniach warunkowych pojawia się dwa razy w jednym zdaniu, bez żadnego przeczenia w polu widzenia; to lekcja 56 i nabierze sensu, gdy końcówki będą odruchem.