W skrócie

Arabski nie ma osobnych słów na „pisać”, „pisarz”, „napisane”, „biurko” i „biuro”. Ma rdzeń ك-ت-ب i zestaw wzorów, które zamieniają czasownik w imię: كاتِبٌ ten, kto pisze, مَكْتوبٌ to, co napisane, مَكْتَبٌ miejsce pisania, مَكْتَبَةٌ miejsce książek. Te wzory imion nazywają się المُشْتَقّات, „pochodne”, i warto uczyć się jako systemu tylko czterech ich rodzin: wykonawca, doznający, miejsce-lub-czas i narzędzie.

To lekcja słownictwa o najwyższej dźwigni na tej ścieżce. Każda koniugacja z lekcji 46–48 karmi te wzory automatycznie, więc jeden nowy czasownik daje Ci trzy czy cztery nowe imiona za darmo — a dziwne imię w gazecie przestaje być dziwne, gdy tylko zobaczysz jego wzór. Koszt to jeden nawyk: od II koniugacji w górę wykonawca i doznający różnią się zwykle dokładnie jedną samogłoską, a zwykły arabski nie drukuje żadnej z nich.

Zasada

1. Wszystko zaczyna się od czasownika. Imię pochodne buduje się na wzorze, a wzór wybiera koniugacja czasownika (I koniugacja albo koniugacje II–X), nie jego znaczenie. Pierwsze pytanie jest więc zawsze to samo, którego nauczyła Cię lekcja 46: czy ten czasownik to مُجَرَّد (I koniugacja, trzy nagie radykały), czy مَزيد (cokolwiek rozszerzonego)? I koniugacja ma własne, kapryśne wzory; koniugacje II–X dzielą jeden mechaniczny przepis ze stroną bierną z lekcji 52.

2. اسْمُ الفاعِلِ z I koniugacji: wzór فاعِل. Wstaw trzy radykały w فاعِل i masz imiesłów czynny — tego, kto wykonuje czynność: كَتَبَ ← كاتِبٌ، دَرَسَ ← دارِسٌ، عَمِلَ ← عامِلٌ، جَلَسَ ← جالِسٌ. Słabe radykały uginają kształt tak, jak przewidywały lekcje 49–51:

• الأَجْوَف (słaby środek): و albo ي wychodzi jako hamza na siedzisku alifu — قالَ ← قائِلٌ، باعَ ← بائِعٌ، نامَ ← نائِمٌ.
• النّاقِص (słaby koniec): ي jest wyciśnięte i słowo kończy się na ـٍ — دَعا ← داعٍ، قَضى ← قاضٍ، مَشى ← ماشٍ. Zob. zasadę 10.
• المُضَعَّف (podwojony): dwa identyczne radykały zlewają się pod szaddą — مَرَّ ← مارٌّ، ضَرَّ ← ضارٌّ.

3. اسْمُ الفاعِلِ z koniugacji II–X: مُـ plus temat czasu teraźniejszego plus كَسْرَة. To mechaniczne i prawie bez wyjątków — inaczej zachowuje się tylko أَجْوَف, zob. zasadę 5. Weź czas teraźniejszy هُوَ, wyrzuć literę przedrostka, wstaw w jej miejsce مُـ i upewnij się, że samogłoska przed ostatnim radykałem to كَسْرَة:

يُدَرِّسُ ← مُدَرِّسٌ، يُسافِرُ ← مُسافِرٌ، يُرْسِلُ ← مُرْسِلٌ، يَتَعَلَّمُ ← مُتَعَلِّمٌ، يَتَعاوَنُ ← مُتَعاوِنٌ، يَنْكَسِرُ ← مُنْكَسِرٌ، يَجْتَمِعُ ← مُجْتَمِعٌ، يَسْتَخْدِمُ ← مُسْتَخْدِمٌ. Rdzenie czteroliterowe zachowują się identycznie: يُتَرْجِمُ ← مُتَرْجِمٌ.

Zauważ, że koniugacje II, III i IV miały już dammę na przedrostku czasu teraźniejszego, więc u nich zmiana to tylko litera; koniugacje V–X miały fathę, więc zmieniasz i literę, i jej samogłoskę.

4. اسْمُ المَفْعولِ z I koniugacji: wzór مَفْعول. Imię doznającego zdrowego czasownika I koniugacji to مَفْعول — zauważ فَتْحَة na م i długie و: كَتَبَ ← مَكْتوبٌ، عَرَفَ ← مَعْروفٌ، فَتَحَ ← مَفْتوحٌ، شَرِبَ ← مَشْروبٌ. Słabe klasy znów się kurczą:

• الأَجْوَف: długie و zapada się w samogłoskę rdzenia — قالَ ← مَقولٌ، باعَ ← مَبيعٌ (rdzeń na ي zostawia ي).
• النّاقِص: końcowy radykał podwaja się pod szaddą — دَعا ← مَدْعُوٌّ، رَمى ← مَرْمِيٌّ (rdzenie na و w ـوٌّ، rdzenie na ي w ـيٌّ).
• المُضَعَّف: مَدَّ ← مَمْدودٌ.

5. اسْمُ المَفْعولِ z koniugacji II–X: ten sam kształt مُـ z فَتْحَة. Identyczny przepis jak w zasadzie 3, inna jedna samogłoska: يُدَرِّسُ ← مُدَرَّسٌ، يُشاهِدُ ← مُشاهَدٌ، يُرْسِلُ ← مُرْسَلٌ، يَتَوَقَّعُ ← مُتَوَقَّعٌ، يَحْتَرِمُ ← مُحْتَرَمٌ، يَسْتَخْدِمُ ← مُسْتَخْدَمٌ.

Jedyna klasa, która ucieka kontrastowi samogłosek, to أَجْوَف koniugacji VII i VIII: jej środkowy radykał jest już długim ا w obu wzorach, więc dwa imiesłowy zlewają się — اِخْتارَ / يَخْتارُ daje مُخْتارٌ i na „wybierający”, i na „wybrany”, a اِحْتاجَ daje مُحْتاجٌ na oba. Koniugacje IV i X trzymają je osobno, bo ich czynny środek zostaje długim ي: أَقامَ / يُقيمُ ← مُقيمٌ wobec مُقامٌ, i اِسْتَقامَ / يَسْتَقيمُ ← مُسْتَقيمٌ wobec مُسْتَقامٌ.

Powiedz to raz na głos, bo to cała lekcja: مُدَرِّسٌ i مُدَرَّسٌ różnią się jedną samogłoską, a bez znaków samogłoskowych to te same cztery litery, مدرس. Tak samo مُسْتَخْدِمٌ „użytkownik” i مُسْتَخْدَمٌ „używany”، مُتَّهِمٌ „oskarżyciel” i مُتَّهَمٌ „oskarżony”، مُصَدِّرٌ „eksporter” i مُصَدَّرٌ „eksportowany”. Prawdziwy arabski nie drukuje żadnego znaku, więc rozstrzygasz ze zdania, dokładnie tak, jak trenował Cię przewodnik wymowy: wykonawca zwykle ma pod sobą kogoś, kto coś robi, doznający zwykle opisuje rzecz, na której coś wykonano.

6. Co imiesłowy robią w zdaniu. To imiona o zachowaniu przymiotnika. Odmieniają się przez rodzaj, liczbę i przypadki jak każde imię — مُدَرِّسٌ، مُدَرِّسَةٌ، مُدَرِّسونَ، مُدَرِّساتٌ — i pojawiają się w trzech rolach:

• jako zwykłe imię: كاتِبٌ „pisarz”, مُهَنْدِسونَ „inżynierowie”, مَشْروبٌ „napój”.
• jako przymiotnik zgadzający się ze swoim imieniem (lekcja 8): الطَّريقُ المَقْطوعُ.
• jako orzeczenie zdania imiennego, gdzie imiesłów czynny bardzo często niesie znaczenie trwające albo mające się wydarzyć: أَنا ذاهِبٌ إِلى السّوقِ „idę / zbieram się na targ”, هُمْ قادِمونَ غَدًا „przychodzą jutro”.

Jedna praktyczna asymetria: imiesłowy I koniugacji od ludzi często biorą łamaną liczbę mnogą (كُتّابٌ، عُمّالٌ، طُلّابٌ، قُضاةٌ), a te z koniugacji II–X biorą regularną liczbę mnogą (مُدَرِّسونَ، مُسافِرونَ، مُتَرْجِماتٌ).

7. Nie każde słowo فاعِل jest żywym imiesłowem. Wiele zastyga w zwykłe słownikowe imiona: عالِمٌ to uczony albo naukowiec, nie tylko „ktoś, kto wie”; شاعِرٌ to poeta; طالِبٌ to student, nie „proszący”. Wzór mówi, skąd słowo przyszło, słownik — co znaczy teraz. Rozpoznawaj swobodnie, ale nie twórz nowych imion pochodnych i nie oczekuj, że będą słowami.

8. اسْما الزَّمانِ والمَكانِ: jeden wzór do dwóch zadań. Z I koniugacji imię miejsca i imię czasu dzielą jeden kształt z فَتْحَة na م, a wybór między مَفْعَل i مَفْعِل idzie za samogłoską czasu teraźniejszego:

• czas teraźniejszy na ـُ albo ـَ ← مَفْعَل: يَكْتُبُ ← مَكْتَبٌ، يَطْبُخُ ← مَطْبَخٌ، يَلْعَبُ ← مَلْعَبٌ، يَخْرُجُ ← مَخْرَجٌ.
• czas teraźniejszy na ـِ ← مَفْعِل: يَجْلِسُ ← مَجْلِسٌ، يَنْزِلُ ← مَنْزِلٌ, i tak samo czasownik مِثال (słaby pierwszy radykał), nawet gdy jego czas teraźniejszy nie ma kasry: يَعِدُ ← مَوْعِدٌ، يَقِفُ ← مَوْقِفٌ، يَضَعُ ← مَوْضِعٌ.

Ten sam wzór często niesie ة: مَدْرَسَةٌ، مَكْتَبَةٌ، مَزْرَعَةٌ، مَحَطَّةٌ. To nie swobodny wariant nagiego kształtu — tam gdzie rdzeń ma oba, to dwa osobne słowa (مَكْتَبٌ biuro, مَكْتَبَةٌ biblioteka). Garść bardzo częstych słów jest po prostu nieregularna i trzeba je zapamiętać jako osobne słowa — مَسْجِدٌ siedzi na مَفْعِل, choć يَسْجُدُ ma dammę, i tak samo مَشْرِقٌ، مَغْرِبٌ، مَطْلِعٌ. Słabe rdzenie zachowują się zgodnie z oczekiwaniem: زارَ ← مَزارٌ، جَرى ← مَجْرًى، مَشى ← مَمْشًى, a codzienne المَقْهى „kawiarnia” to ten sam kształt.

Dwa dalsze fakty sprawiają, że ta rodzina się opłaca. Po pierwsze, ze zdrowego rdzenia liczba mnoga jest przewidywalna: مَفاعِل, صيغَةُ مُنْتَهى الجُموعِ z lekcji 10, a więc też diptot (lekcja 41) — bez tanwinu, i fatha w dopełniaczu, chyba że jest określone: مَكاتِبُ، مَدارِسُ، مَساجِدُ، في مَكاتِبَ حَديثَةٍ، في المَكاتِبِ. (Imiona miejsca z pustego rdzenia stoją poza tym i biorą ـات: مَزارٌ ← مَزاراتٌ.) Po drugie, czas i miejsce to to samo słowo — مَوْعِدٌ to czas spotkania, مَغْرِبٌ to i zachód, i zachód słońca. Rozstrzyga tylko zdanie.

Z koniugacji rozszerzonych nie ma w ogóle osobnego wzoru: imię miejsca jest identyczne z imiesłowem biernym, i rozdziela je sam kontekst. مُسْتَشْفًى dosłownie „miejsce, gdzie szuka się leczenia” to szpital, مُجْتَمَعٌ to społeczeństwo, مُخْتَبَرٌ to laboratorium, مُسْتَوْدَعٌ to magazyn, مُلْتَقًى to punkt spotkań.

9. اسْمُ الآلَةِ: narzędzie, z كَسْرَة na م. Trzy klasyczne wzory, wszystkie z I koniugacji, i wszystkie zaczynające się od مِـ:

• مِفْعال: مِفْتاحٌ klucz, مِنْشارٌ piła, مِصْباحٌ lampa, مِيزانٌ waga.
• مِفْعَل: مِبْرَدٌ pilnik, مِقَصٌّ nożyczki, مِصْعَدٌ winda.
• مِفْعَلَة: مِكْنَسَةٌ miotła, مِلْعَقَةٌ łyżka, مِسْطَرَةٌ linijka, مِطْرَقَةٌ młotek.

Współczesne maszyny nazywa się nowszym, w pełni produktywnym wzorem فَعّالَة: غَسّالَةٌ pralka, ثَلّاجَةٌ lodówka, سَمّاعَةٌ słuchawka. Obok niego siedzą فَعّال (خَلّاطٌ blender, سَخّانٌ grzejnik) i فاعِلَة (رافِعَةٌ dźwig, طائِرَةٌ samolot).

Teraz kontrast, który się liczy: مِـ to narzędzie, مَـ to miejsce albo czas. مِكْنَسَةٌ to miotła, مَدْرَسَةٌ to szkoła — ta sama ramka wokół rdzenia, jedna samogłoska różnicy na م. Jeden rdzeń może służyć obu zadaniom: od غ-س-ل مَغْسَلَةٌ to umywalka, miejsce mycia, a غَسّالَةٌ to maszyna. Bez znaków samogłoskowych różnica jest niewidoczna, i to jeszcze jeden powód, by te słowa zapamiętywać jako osobne słowa, a nie tworzyć ich w locie.

10. Imiesłowy المَنْقوص kończą się na ـٍ, gdy są nieokreślone. قاضٍ، داعٍ، ماشٍ، مُحامٍ gubią końcowe ي w mianowniku i dopełniaczu, gdy są nieokreślone, i biorą zwykłe kasratan; pełne ـِيًا zostawiają w bierniku, a ي wraca, gdy tylko słowo jest określone albo pierwszym członem إِضافَة: القاضي، قاضي المَحْكَمَةِ. To klasa deklinacji z lekcji 41 spotkana w swoim najczęstszym siedlisku, bo większość imion مَنْقوص to imiesłowy. Ich liczby mnogie: قُضاةٌ، دُعاةٌ، مُحامونَ.

11. Czego ta lekcja nie rusza. Imiesłów może rządzić dopełnieniem dokładnie jak jego czasownik — هُوَ كاتِبٌ رِسالَةً — i cały ten temat to lekcja 67. مَصْدَر, imię samej czynności (كِتابَةٌ، تَدْريسٌ), to lekcja 54 — i uwaga, że jeden z jego kształtów, المَصْدَر المِيمِيّ, wygląda dokładnie jak imię miejsca (مَطْلَبٌ „żądanie”).

Formy i schematy

اسْمُ الفاعِلِ przez koniugacje. Czas teraźniejszy هُوَ jest wydrukowany, żeby było widać, skąd imię pochodzi:

اسْمُ المَفْعولِ. I koniugacja to مَفْعول; wszystko inne powtarza kształt مُـ z فَتْحَة:

Jedna samogłoska, dwa przeciwne znaczenia — i nic w ogóle w druku bez znaków samogłoskowych:

اسْما الزَّمانِ والمَكانِ z I koniugacji. Kolumna liczby mnogiej to wypłata — ze zdrowego rdzenia to مَفاعِل, i za każdym razem diptot:

Z koniugacji II–X imię miejsca jest imiesłowem biernym:

اسْمُ الآلَةِ — trzy klasyczne wzory i współczesne:

Imiesłów مَنْقوص, odmieniony (lekcja 41). Tylko biernik pokazuje ي, gdy jest nieokreślony:

Przykłady

Typowe błędy

• مُكْتوبٌ عَلى الوَرَقَةِ -> مَكْتوبٌ عَلى الوَرَقَةِ — imiesłów bierny I koniugacji zaczyna się od فَتْحَة na م. Przedrostek مُـ należy do koniugacji rozszerzonych (i do czteroliterowego), nigdy do I koniugacji.
• أَرْسَلَ ← مَرْسولٌ -> أَرْسَلَ ← مُرْسَلٌ — مَفْعول waży wyłącznie czasownik I koniugacji. Z koniugacji rozszerzonej trzeba iść przez czas teraźniejszy: يُرْسِلُ ← مُرْسَلٌ.
• مُدَرَّسُ اللُّغَةِ العَرَبِيَّةِ na „nauczyciel arabskiego” -> مُدَرِّسُ اللُّغَةِ العَرَبِيَّةِ — kasra przed ostatnim radykałem to wykonawca, fatha to doznający.
• مُسافَرٌ إِلى بَيْروتَ -> مُسافِرٌ إِلى بَيْروتَ — سافَرَ jest nieprzechodni, więc nie ma zwykłego imiesłowu biernego; w zwykłym użyciu występuje tylko مُسافِرٌ.
• دَخَلَ قاضِيٌ إِلى القاعَةِ -> دَخَلَ قاضٍ إِلى القاعَةِ — nieokreślony imiesłów مَنْقوص zrzuca ي i bierze ـٍ. Wraca, gdy tylko słowo jest określone: دَخَلَ القاضي.
• مَدْعِيٌّ إِلى الحَفْلِ -> مَدْعُوٌّ إِلى الحَفْلِ — rdzeń ناقِص na و podwaja się jako ـوٌّ (دَعا ← مَدْعُوٌّ); tylko rdzenie na ي dają ـيٌّ (رَمى ← مَرْمِيٌّ).
• مِكْتَبُ المُديرِ -> مَكْتَبُ المُديرِ — kasra na م zapowiada narzędzie. Biuro to miejsce, więc bierze fathę; miotła مِكْنَسَةٌ bierze kasrę.
• في مَكاتِبٍ جَديدَةٍ -> في مَكاتِبَ جَديدَةٍ — مَفاعِل to مُنْتَهى الجُموعِ, stąd diptot: bez tanwinu, i fatha w dopełniaczu, gdy jest nieokreślone.
• الشّاعِرُ = ten, kto czuje -> الشّاعِرُ = poeta — dziesiątki słów فاعِل stwardniały w zwykłe imiona (عالِمٌ، طالِبٌ، تاجِرٌ). Czytaj je najpierw jako słownictwo, jako imiesłowy tylko wtedy, gdy zdanie tego wymaga.

Wskazówki

• Wyprowadzaj z czasu teraźniejszego, nigdy z przeszłego. Dla każdego czasownika koniugacji II–X cała procedura to „zamień literę przedrostka na مُـ, potem wybierz samogłoskę”: kasra dla wykonawcy, fatha dla doznającego. Dwie sekundy — drugi rzut oka potrzebuje tylko pusty czasownik, bo tam oba mogą się zlać (يَخْتارُ ← مُخْتارٌ na oba).
• Śpiewaj parę يُدَرِّسُ ← مُدَرِّسٌ / مُدَرَّسٌ, aż będzie automatyczna. Każda inna koniugacja to ten sam ruch, a ta para niesie najtrudniejszy fakt lekcji.
• Imiona miejsca ucz się jako słownictwo z premią: samogłoska liczby pojedynczej (مَفْعَل albo مَفْعِل) jest tylko półprzewidywalna i warta zapamiętania słowo po słowie, ale ze zdrowego rdzenia liczba mnoga مَفاعِل jest za każdym razem darmowa — i jest diptotem.
• Zrób z przedrostka م swój refleks czytelniczy: zdejmij م z nieznanego słowa, odczytaj trzy litery pod spodem, i masz rdzeń oraz pierwszy strzał w znaczenie.
• Rozpoznawaj szeroko, twórz wąsko. Te wzory pięknie objaśniają istniejące słowa; nie dają Ci licencji na wymyślanie مِفْعال do każdego gadżetu.
• Dwie rzeczy odłóż celowo na później: jak imiesłów bierze własne dopełnienie (lekcja 67) i مَصْدَر, które jest imieniem czynności, nie osoby, miejsca ani rzeczy (lekcja 54).