W skrócie

Angielski buduje stronę bierną z dwóch słów — „was written”. Polski też: „został napisany”. Arabski przebudowuje jedno słowo od środka: كَتَبَ staje się كُتِبَ، يَكْتُبُ staje się يُكْتَبُ. Nic nie jest dodane i nic nie jest usunięte; zmieniają się tylko samogłoski. A wykonawca nie schodzi do zwrotu z „przez” — znika całkowicie. To mówi arabska nazwa: المَبْنِيُّ لِلْمَجْهولِ, „zbudowany dla nieznanego”, wobec المَبْنِيُّ لِلْمَعْلومِ, „zbudowany dla znanego”. To, co było dopełnieniem, wchodzi wtedy w puste miejsce podmiotu, bierze mianownik i nazywa się نائِبُ الفاعِلِ — zastępca wykonawcy.

To najpierw umiejętność czytania, dopiero potem pisania. Relacje, proza urzędowa, nauka i prawo chodzą na stronie biernej, a dwa z najczęstszych czasowników codziennego MSA to strony bierne, których już używałeś jako zwrotów: وُلِدَ „urodził się” (lekcja 27) i لا يوجَدُ „nie ma” (lekcja 17). Mechanika jest mała — jeden przepis samogłoskowy i dwa dodatki — i gdy je masz, pokryty jest każdy czasownik w języku, łącznie ze słabymi rdzeniami.

Zasada

1. Przepis, oba czasy. Naucz się go jako dwóch sylab i masz cały system.

• الماضي: damma na pierwszej literze, kasra na literze przedostatniej. كَتَبَ → كُتِبَ، فَتَحَ → فُتِحَ، عَلَّمَ → عُلِّمَ، أَرْسَلَ → أُرْسِلَ.
• المُضارِع: damma na literze przedrostka, fatha na literze przedostatniej. يَكْتُبُ → يُكْتَبُ، يُعَلِّمُ → يُعَلَّمُ، يُشاهِدُ → يُشاهَدُ، يُرْسِلُ → يُرْسَلُ.

„Litera przedostatnia” znaczy ostatnia litera samego słowa, nie końcówka przypadka — w كُتِبَ końcowe فَتْحة to końcówka czasu przeszłego, a kasra siada na ت przed nią. Powiedz كُتِبَ — يُكْتَبُ na głos kilka razy: u-i w przeszłości, u-a w teraźniejszości. Każde inne stwierdzenie w tej lekcji to przypis do tych dwóch sylab.

2. Dodatek pierwszy: słowo zaczynające się od هَمْزَةُ الوَصْلِ bierze drugą dammę, na trzeciej literze. Koniugacje VII, VIII, IX i X zaczynają czas przeszły od podpierającego alifu z lekcji 48, które nie ma własnej samogłoski do zmiany. Arabski daje więc alifowi dammę i daje ją też trzeciej literze: اِنْتَخَبَ → اُنْتُخِبَ، اِسْتَخْدَمَ → اُسْتُخْدِمَ، اِعْتَقَلَ → اُعْتُقِلَ. Zauważ pisownię: alif zostaje gołe (وَصْل), po prostu niesie dammę zamiast zwykłej kasry. Czas teraźniejszy nie ma takiego alifu i dodatku nie potrzebuje: يُنْتَخَبُ، يُسْتَخْدَمُ.

3. Dodatek drugi: czas przeszły zaczynający się od dodanego تَ bierze drugą dammę na literze tuż po tym تَ. تَ to pierwsza litera, więc bierze zwykłą dammę z zasady 1, a dodatkową bierze pierwszy radykał. To pokrywa koniugacje V i VI: تَعَلَّمَ → تُعُلِّمَ، تَبادَلَ → تُبودِلَ. Te strony bierne są rzadkie, ale jedna z nich to codzienny arabski gazetowy: تُوُفِّيَ „zmarł”, strona bierna od تَوَفّى.

4. Długie samogłoski uginają się pod przepis. Tam gdzie wzór ma długie ا, które teraz musi nieść dammę, wychodzi jako و: III koniugacja شاهَدَ → شوهِدَ، ساعَدَ → سوعِدَ; VI koniugacja تَبادَلَ → تُبودِلَ. W czasie teraźniejszym ا zostaje nietknięte, bo fatha to dokładnie to, co już trzyma: يُشاهَدُ، يُتَبادَلُ. Nic tu nie jest wyjątkiem — przepis samogłoskowy po prostu wygrywa.

5. Koniugacje VII i IX nie mają strony biernej w zwykłym użyciu. اِنْكَسَرَ już znaczy „złamało się, bez nazwanego wykonawcy”, a اِحْمَرَّ „stało się czerwone” nie ma dopełnienia do awansu. Oba są nieprzechodnie i już bez wykonawcy, więc słownik albo koniugator po prostu nie drukuje dla nich kolumny مَجْهول. Jeśli tekst potrzebuje „drzwi zostały otwarte przez kogoś nienazwanego”, wybór to فُتِحَ البابُ (prawdziwa strona bierna I koniugacji) albo اِنْفَتَحَ البابُ (VII koniugacja, „drzwi się otworzyły”). Kształtu اُنْفُتِحَ nie spotkasz.

6. Damma na przedrostku sama z siebie nie znaczy strony biernej. Lekcja 46 przed tym ostrzegała i tu to gryzie. Koniugacje II, III i IV oraz czasownik czteroliterowy biorą dammę na przedrostku także w stronie czynnej. Rozróżnia je samogłoska przed ostatnią literą — kasra dla tych czynnych, fatha dla każdej biernej:

يُعَلِّمُ „uczy” wobec يُعَلَّمُ „jest uczony”; يُشاهِدُ „ogląda” wobec يُشاهَدُ „jest oglądany”; يُرْسِلُ „wysyła” wobec يُرْسَلُ „jest wysyłany”; يُتَرْجِمُ „tłumaczy” wobec يُتَرْجَمُ „jest tłumaczony”. Jeden znak, dwa przeciwne znaczenia — i to najlepszy argument, jaki ta ścieżka może dać za drukowaniem تَشْكيل.

7. نائِبُ الفاعِلِ jest مَرْفوع, a czasownik się z nim zgadza. Weź كَتَبَ الطّالِبُ الرِّسالَةَ. Usuń wykonawcę, a الرِّسالَةَ — biernik, bo było dopełnieniem — wchodzi w opróżnione miejsce i staje się مَرْفوع: كُتِبَتِ الرِّسالَةُ. Dwie rzeczy zmieniły się razem, a uczący się zwykle robią tylko jedną z nich: przypadek i zgoda. Czasownik zgadza się teraz w rodzaju ze swoim zastępcą, więc كُتِبَتْ z تاء, nie كُتِبَ.

Zgoda idzie zwykłymi regułami, które już masz. Czasownik przed zastępcą zostaje w liczbie pojedynczej: اُعْتُقِلَ المُتَّهَمونَ. Nierozumne liczby mnogie biorą zgodę w liczbie pojedynczej rodzaju żeńskiego (lekcja 11): تُباعُ الكُتُبُ، أُرْسِلَتِ الرَّسائِلُ، تُرْجِمَتْ رِواياتُهُ. Zastępca wykonawcy zachowuje się pod każdym względem jak każdy inny podmiot zdania czasownikowego (lekcja 19) — niezwykły jest tylko kształt czasownika.

8. Gdy czasownik dochodzi do dopełnienia przez przyimek, przejmuje جارّ والمَجْرور. Czasowniki w rodzaju عَثَرَ عَلى „znaleźć”, أَشارَ إِلى „wskazać”, أَعْلَنَ عَنْ „ogłosić” nie mają dopełnienia w bierniku do awansu (lekcja 30), więc wyrażenie przyimkowe staje jako zastępca — a ponieważ شِبْه جُمْلَة nie ma własnego rodzaju ani liczby, czasownik zastyga w liczbie pojedynczej rodzaju męskiego: عُثِرَ عَلَى الحَقيبَةِ، أُشيرَ إِلى أَنَّ…، أُعْلِنَ عَنْ نَتائِجِ الاِنْتِخاباتِ. Napisanie عُثِرَتِ الحَقيبَةُ to tu standardowy błąd: الحَقيبَة nigdy nie było dopełnieniem i nie może zostać zastępcą.

9. Dwa dopełnienia, jeden zastępca. Czasowniki biorące dwa bierniki — أَعْطى، مَنَحَ، عَلَّمَ — awansują pierwsze i zostawiają drugie tam, gdzie było: أَعْطى المُديرُ الطّالِبَ جائِزَةً → أُعْطِيَ الطّالِبُ جائِزَةً. Drugi biernik to nie pozostały błąd; po prostu nie ma miejsca, w które mógłby wejść. (Rodzina ظَنَّ, której dwa bierniki zachowują się inaczej, to lekcja 59.)

10. Strona bierna zwykle nie nazywa wykonawcy. Tu angielskie (i polskie) nawyki robią najwięcej szkody. Strona bierna istnieje właśnie dlatego, że wykonawca jest nieznany, nieistotny albo celowo niepowiedziany, więc użycie klasyczne nie dokleja w ogóle zwrotu z „przez” — jeśli chcesz nazwać wykonawcę, użyj strony czynnej. Istnieją dwa współczesne obejścia i oba wymagają ostrożności:

• بِواسِطَةِ znaczy „za pomocą, poprzez” i należy do narzędzi i kanałów: أُرْسِلَتِ الوَثائِقُ بِواسِطَةِ البَريدِ الإِلِكْتْرونِيِّ. Użycie go przy osobie — قُتِلَ بِواسِطَةِ الجُنودِ — to odruch translatorski i czyta się źle.
• مِنْ قِبَلِ + dopełniacz (اُعْتُقِلَ الرَّجُلُ مِنْ قِبَلِ الشُّرْطَةِ) to to, co prasa naprawdę pisze. Rozpoznawaj; to rejestr prasowy i należy do lekcji 69, nie do Twojej własnej neutralnej prozy.

11. Tryby i قَدْ nic wewnątrz nie zmieniają. Strona bierna bierze te same końcówki co czynna, bo końcówki nigdy nie były jej sprawą: لَنْ يُباعَ البَيْتُ (tryb łączący, lekcja 33), لَمْ يُنْشَرِ الخَبَرُ (tryb apokopowany, lekcja 35), قَدْ كُتِبَتِ الرِّسالَةُ (lekcja 45), كانَ البابُ قَدْ فُتِحَ. Nie ma rozkaźnika strony biernej — nie można kazać komuś, by coś na nim wykonano.

12. Bez znaków samogłoskowych obie strony to te same litery. كتب الدرس to albo كَتَبَ الدَّرْسَ „napisał lekcję”, albo كُتِبَ الدَّرْسُ „lekcja została napisana”, i rozstrzyga tylko kontekst. To najpożyteczniejszy pojedynczy przypadek umiejętności czytania bez znaków: szukaj nazwanego wykonawcy (jeśli jest, czasownik jest w stronie czynnej) i czytaj dalej — następne مِنْ قِبَلِ، أَمْسِ في الجَريدَةِ albo samotne imię po czasowniku, bez niczego innego, co mogłoby być wykonawcą, wskazują na stronę bierną. لا يوجَدُ nie zostawia nic do rozstrzygnięcia — jego strona czynna يَجِدُ pisze się bez و — a ولد z datą albo miejscem czyta się وُلِدَ jako rzecz oczywistą.

13. Zostawione innym lekcjom. Imiesłów bierny مَفْعولٌ — مَكْتوبٌ، مُسْتَخْدَمٌ — pokrywa sporo tego samego gruntu imieniem zamiast czasownika i jest lekcją 53. Strony bierne rodziny ظَنَّ to lekcja 59.

Formy i schematy

Przepis w jednej tabeli. Wszystko inne wynika z tych czterech komórek.

Formy, strona czynna wobec biernej. I koniugacja to tu كَتَبَ, potem عَلَّمَ (II), شاهَدَ (III), أَرْسَلَ (IV), تَعَلَّمَ (V), تَبادَلَ (VI), اِنْكَسَرَ (VII), اِنْتَخَبَ (VIII), اِسْتَخْدَمَ (X) i czteroliterowe تَرْجَمَ. IX koniugację pominięto z tego samego powodu co VII.

Pełny paradygmat osób — سُئِلَ / يُسْأَلُ, „być pytanym”. Końcówki to te z lekcji 14 i 18, bez zmian. Nowy jest tylko środek tematu. Liczbę podwójną i drugą osobę liczby mnogiej rodzaju żeńskiego pominięto; biorą końcówki, które już znasz.

Słabe i niewygodne rdzenie. Tu strona bierna jest łatwiejsza niż czynna: cokolwiek robiła klasa czynna, strona bierna zsuwa to do jednego kształtu. Każdy czasownik أَجْوَف, który skraca się w stronie czynnej — I koniugacja i koniugacje IV, VIII i X (lekcja 50) — ma kształt قيلَ / يُقالُ: ي w przeszłości, ا w teraźniejszości. Każdy czasownik ناقِص kończy się na ـِيَ w przeszłości i na ـى w teraźniejszości, niezależnie od litery, której używała strona czynna.

Czasowniki hamzowane zmieniają siedzisko, nie dźwięk: hamza z kasrą na sobie albo przed sobą siada na ي (سُئِلَ، قُرِئَ), a hamza z sukunem po dammie siada na و (يُؤْخَذُ, od أَخَذَ).

Przykłady

Typowe błędy

• كُتِبَ الرِّسالَةَ -> كُتِبَتِ الرِّسالَةُ — dawne dopełnienie jest teraz نائِبُ الفاعِلِ. Dwie rzeczy muszą się zmienić naraz: przypadek staje się مَرْفوع, a czasownik zgadza się z nim w rodzaju.
• يُكْتِبُ الدَّرْسُ -> يُكْتَبُ الدَّرْسُ — strona bierna czasu teraźniejszego ma fathę przed ostatnią literą. Kasra tam daje czasownik czynny innej koniugacji, nie stronę bierną.
• إِنْتُخِبَ الرَّئيسُ -> اُنْتُخِبَ الرَّئيسُ — to alif to هَمْزَةُ وَصْلٍ (lekcja 48) i w stronie biernej pisze się je gołe dokładnie jak w czynnej; zmienia się tylko jego samogłoska, kasra na dammę.
• اِنْتُخِبَ الرَّئيسُ -> اُنْتُخِبَ الرَّئيسُ — a damma idzie na alif oraz na trzecią literę. To samo dla X koniugacji: اُسْتُخْدِمَ، nie اِسْتُخْدِمَ.
• قُوِلَ لَنا إِنَّهُ مُسافِرٌ -> قيلَ لَنا إِنَّهُ مُسافِرٌ — pusty rdzeń nie może tu zostawić środkowego و; strona bierna przeszłości czasownika أَجْوَف I koniugacji to kształt قيلَ.
• يُقولُ إِنَّ الاِجْتِماعَ غَدًا -> يُقالُ إِنَّ الاِجْتِماعَ غَدًا — a strona bierna czasu teraźniejszego pustego czasownika to kształt يُقالُ, z ا. يَقولُ z fathą na przedrostku to strona czynna.
• كَيْفَ يُدْعي هٰذَا الطَّبَقُ؟ -> كَيْفَ يُدْعى هٰذَا الطَّبَقُ؟ — strona bierna czasu teraźniejszego czasownika ناقِص zawsze kończy się na أَلِف مَقْصورة, nigdy na ي, niezależnie od tego, jaka była końcówka strony czynnej.
• يُباعُ الكُتُبُ هُنا -> تُباعُ الكُتُبُ هُنا — nierozumny mnogi zastępca wykonawcy bierze zgodę w liczbie pojedynczej rodzaju żeńskiego, jak każdy inny podmiot (lekcja 11).
• قُتِلَ الرَّجُلُ بِواسِطَةِ الجُنودِ -> قَتَلَ الجُنودُ الرَّجُلَ — arabska strona bierna nie nazywa wykonawcy, a بِواسِطة to „za pomocą”, do narzędzi i kanałów. Nazwij wykonawcę i chcesz strony czynnej.
• اُنْفُتِحَ البابُ -> فُتِحَ البابُ — VII koniugacja jest nieprzechodnia i już bez wykonawcy, więc nie ma strony biernej do zbudowania. Użyj strony biernej I koniugacji albo اِنْفَتَحَ البابُ.

Wskazówki

• Ćwicz przepis jako dźwięk, nie jako listę: u-i dla przeszłości, u-a dla teraźniejszości. كُتِبَ / يُكْتَبُ to kamerton — zanuć go, a każdy napotkany czasownik wpada na miejsce.
• Odmień przez osoby stronę czynną, którą już znasz, potem przemaluj samogłoski. Końcówki, przedrostki osobowe i tryby są nietknięte, więc nie ma drugiego paradygmatu do zapamiętania.
• Damma na przedrostku sama nie jest stroną bierną — يُعَلِّمُ، يُشاهِدُ، يُرْسِلُ، يُتَرْجِمُ są wszystkie czynne. Oko powinno za każdym razem iść do samogłoski przed ostatnią literą.
• Słabe rdzenie to tu ulga. Każdy pusty czasownik, który skraca się w stronie czynnej, to قيلَ — يُقالُ, każdy ułomny to رُمِيَ — يُرْمى, a rozziew و/ي strony czynnej przestaje się liczyć.
• Czytaj stronę wiadomości i zbieraj zastygłe formuły prasowe w całości: يُذْكَرُ أَنَّ، أُشيرَ إِلى أَنَّ، أُعْلِنَ عَنْ، عُثِرَ عَلى. To strony bierne z przyimkowym zastępcą i nigdy nie zmieniają kształtu.
• Jeśli nie jesteś pewien zwokalizowanej strony biernej, sprawdź czasownik, zamiast zgadywać — koniugator w rodzaju qutrub.arabeyes.org drukuje kolumnę المَجْهول obok kolumny المَعْلوم.
• Kontrast z etykietą, nie coś do naśladowania: wewnętrzna strona bierna w dużej mierze zniknęła z dialektów mówionych, które używają zamiast niej czasownika typu اِنْفَعَل / اِتْفَعَل. W piśmie MSA oczekuje strony biernej przez zmianę samogłosek.
• Na razie odłóż imiesłów bierny مَكْتوبٌ (lekcja 53) i każdego zastępcę wykonawcy, który nie jest awansowanym dopełnieniem. Awans dopełnienia na podmiot to przypadek, który pokrywa prawie wszystko, co będziesz czytać.