W skrócie

Ta lekcja jest lekcją czytania. Zebrano tu dwie rodziny sztywnej japońszczyzny: konstrukcje oparte na を, które żyją w komunikatach prasowych i oficjalnych ogłoszeniach (〜を皮切りに, 〜を余儀なくされる, 〜をもって, 〜を経て), oraz klasyczne przeżytki 文語, które spotkasz na tabliczkach, w umowach, nekrologach, przemówieniach i przysłowiach (〜べく, 〜べからず, 〜ごとし, 〜んがために). Celem jest pewne rozpoznawanie i poprawne rozbieranie zdania na części — dla każdej pozycji poniżej istnieje współczesny odpowiednik, którego należy używać zamiast niej.

Zasada

Krok 1 — Konstrukcje z を łączą się z RZECZOWNIKIEM. Domyślny schemat to rzeczownik + を + [konstrukcja]; kilka z nich (を皮切りに, をよそに, をものともせず, を機に) przyjmuje też zdanie zamienione w rzeczownik za pomocą の — 親が心配するのをよそに — a przed の zwróć uwagę na prostą formę 心配する. To を nie jest dopełnieniem bliższym czasownika głównego zdania: w 東京を皮切りに公演を行います czasownik 行う ma już własne dopełnienie 公演. Czytaj frazę z を jako jedną zamkniętą całość, a dopiero potem resztę zdania.

• 〜を皮切りに(して)／〜を皮切りとして (o kawakiri ni, dosłownie „nacięcie skóry”, pierwotnie pierwsze przypalenie moksą na początku kuracji) — zaczynając od, przy czym kluczowe jest, że następuje seria: trasa koncertowa, kampania, fala otwarć. Nigdy nie używa się tego dla jednorazowego początku. Współczesny odpowiednik: 〜から始まって.
• 〜を余儀なくされる (o yoginaku sareru) — zostać zmuszonym do, a rezultat jest zawsze niepożądany: 中止, 撤退, 変更, 入院. Podmiotem jest ofiara, więc czasownik jest w stronie biernej. Forma lustrzana 〜を余儀なくさせる (o yoginaku saseru) ma jako podmiot okoliczność: 大雨が中止を余儀なくさせました. Wyłącznie rejestr wiadomości prasowych; w mowie powiedz 〜しなければならなくなりました.
• 〜をよそに (o yoso ni) — obojętny na, lekceważąc to, co czują inni: 反対, 心配, 批判. Lekko krytyczne wobec osoby działającej.
• 〜をものともせず(に) (o mono to mo sezu) — nieustraszony wobec trudności, w tonie pełnym podziwu: 寒さ, 危険, けが. Zwróć uwagę na klasyczne przeczenie せず = しないで.
• 〜を顧みず (o kaerimizu, od 顧みる „oglądać się na, spojrzeć wstecz na”) — bez względu na niebezpieczeństwo, rodzinę, własne zdrowie: 危険を顧みず.
• 〜をもって (o motte) pełni dwie funkcje. Z określeniem czasu to oficjalne „od dnia”: 本日をもって, 三月末をもって. Ze środkiem, sposobem to sztywny odpowiednik で: 書面をもって, 実力をもって.
• 〜を限りに (o kagiri ni) — od końca danego okresu, używane, gdy coś kończy się na dobre: 今月を限りに閉店します.
• 〜を経て (o hete, od 経る „przechodzić przez”) — poprzez, po przejściu przez etap, miejsce lub proces: 審査を経て, 香港を経て.
• 〜を機に／〜を契機に(して) (o ki ni / o keiki ni) — potraktowanie wydarzenia jako okazji do zmiany: 入学を機に, 事故を契機に. Neutralne lub pozytywne; porównaj ceremonialne 〜にあたって w lekcji 64.

Krok 2 — Klasyczny czasownik posiłkowy べし i jego współczesne oblicza. Wszystko w tej grupie pochodzi od klasycznego べし („powinien, musi, ma”). Łączy się z formą słownikową, z jednym wyjątkiem, który trzeba zapamiętać: する → すべき／すべく, nigdy ×しべく (するべき i するべく spotyka się we współczesnym piśmie, ale forma literacka to ta na す-).

• Czasownik w formie słownikowej + べく (beku) = po to, by, książkowy odpowiednik 〜ために: 実現すべく努力する (jitsugen subeku doryoku suru, starać się, by to zrealizować).
• Czasownik w formie słownikowej + べくもない (beku mo nai) = nie ma sposobu, żeby, literacki odpowiednik 〜ようがない: 知るべくもない (shiru beku mo nai, nie ma jak się dowiedzieć).
• Czasownik w formie słownikowej + べからず (bekarazu) = zakaz, i jest to zdanie już zakończone — nigdy nie dodaje się po nim です ani ます: 立ち入るべからず. Na samej tabliczce zwykle widuje się zamiast tego rzeczownikowe złożenie 立入禁止.
• Czasownik w formie słownikowej + べからざる (bekarazaru) to forma przydawkowa tej samej konstrukcji: 許すべからざる行為 (yurusu bekarazaru kōi, czyn niewybaczalny).

Krok 3 — ごとし: literacki odpowiednik ようだ. 〜ごとし oznacza „jak, niczym” i odmienia się w trzech klasycznych formach: orzekającej ごとし, przysłówkowej ごとく, przydawkowej ごとき. Po rzeczowniku wymaga の (lub klasycznego が); po czasowniku przyjmuje formę prostą, często z かの: 光陰矢のごとし, 以下のごとく, 彼のごとき人物. Współczesny odpowiednik: 〜のようだ／〜のように／〜のような (lekcja 49). Uważaj na osobne, deprecjonujące 私ごとき = „ktoś tak nędzny jak ja”, co jest formą skromną lub lekceważącą, a nie porównawczą.

Krok 4 — ん, które NIE jest przeczeniem. W 〜んがために (n ga tame ni, „dla dobra, żeby ~”) ん to klasyczna forma woli む, a nie przeczenie. Łączy się z tym samym tematem co ない: 勝つ → 勝たんがために, 生きる → 生きんがために, する → せんがために. Dlatego 勝たんがために znaczy po to, żeby wygrać, nigdy po to, żeby nie wygrać. Pokrewne 〜んとする (n to suru) = „mieć właśnie coś zrobić” (〜ようとする): 日が沈まんとする.

Krok 5 — Klasyczne przeczenia: ずして, ず, まじき. 〜ずして (zu shite) = bez robienia, literacki odpowiednik 〜ないで: 戦わずして勝つ (tatakawazu shite katsu, wygrać bez walki); する → せずして. 〜まじき (majiki) to forma przydawkowa znacząca „nie powinno być”, dziś zachowana głównie w jednej konstrukcji: 〜にあるまじき + rzeczownik, „niegodne ~”: 教師にあるまじき行為, 指導者にあるまじき振る舞い. Po codzienne 〜ず／〜ぬ stylu pisanego zajrzyj do lekcji 60.

Krok 6 — 〜たる: w charakterze, jako. Rzeczownik + たる + rzeczownik to klasyczne である użyte przydawkowo: 教師たる者 (kyōshi taru mono, ten, kto jest nauczycielem), 代表たる資格. Niemal zawsze po nim następuje 者 lub rzeczownik oznaczający rolę, wprowadzając obowiązek: 教師たる者、常に学ぶべきです. Nie myl go z 〜たる z 堂々たる (przymiotnikiem na たる, w słownikach oznaczanym jako „przymiotnik taru” — klasycznie タリ活用, osobna klasa, nie な); oba są klasyczne, ale tamten jest przymiotnikiem stanu, a nie łącznikiem.

Formy i schematy

Konstrukcje z を — wszystkie łączą się z gołym rzeczownikiem:

Rodzina べし — zwróć uwagę na nieregularność przy する:

Przeżytki klasyczne — forma, pochodzenie i gdzie je spotkasz:

Przykłady

Typowe błędy

• 会社は工場の閉鎖を余儀なくしました。 (Kaisha wa kōjō no heisa o yoginaku shimashita.) -> 会社は工場の閉鎖を余儀なくされました。 (Kaisha wa kōjō no heisa o yoginaku saremashita.) — strona, która ponosi skutki, przyjmuje stronę bierną 〜される. Czynna 〜させる jest tylko dla okoliczności, która do tego zmusza: 不況が閉鎖を余儀なくさせました.
• 勝たないがために練習します。 (Katanai ga tame ni renshū shimasu.) -> 勝たんがために練習します。 (Katan ga tame ni renshū shimasu.) — ん z 〜んがために to klasyczna forma woli む, a nie przeczenie ない. „Poprawienie” jej na ない odwraca znaczenie.
• 合格するべく毎日勉強しました。 (Gōkaku suru beku mainichi benkyō shimashita.) -> 合格すべく毎日勉強しました。 (Gōkaku subeku mainichi benkyō shimashita.) — przy する literackie べく／べき／べからず łączą się z す: すべく, すべき, すべからず. するべき jest tolerowane we współczesnej prozie, ale w tym sztywnym rejestrze oczekiwaną formą jest すべく.
• 時間は矢ごとし。 (Jikan wa ya gotoshi.) -> 光陰矢のごとし。 (Kōin ya no gotoshi.) — po rzeczowniku ごとし wymaga の (klasycznego dopełniacza). ごとし nigdy nie doczepia się wprost do gołego rzeczownika.
• 立ち入るべからずです。 (Tachiiru bekarazu desu.) -> 立ち入るべからず。 (Tachiiru bekarazu.) — べからず jest już zakończonym klasycznym orzeczeniem; dodanie です (lub ます) miesza dwie gramatyki w jednym zdaniu.

Wskazówki

• Czytaj je, nie mów ich. Każdy wiersz w tabelach ma kolumnę ze współczesnym odpowiednikiem nie bez powodu. Powiedzenie 本日をもって終了いたします do znajomego brzmi jak czytanie ogłoszenia na głos; powiedz 今日で終わります. Umiejętność testowana na poziomie C1 to rozbieranie zdania na części, nie tworzenie wypowiedzi.
• Jedna kana ん, dwa klasyczne czasowniki posiłkowe. W 〜んがために i 〜んとする ん to む (forma woli, = 〜よう); w ません i bezpośrednim 知らん to ぬ (przeczenie, = 〜ない). Decyduj na podstawie konstrukcji, która następuje, nigdy na podstawie samej kany.
• Uporządkuj konstrukcje z を według zabarwienia emocjonalnego. 余儀なくされる = złe i nieuniknione; ものともせず = pełne podziwu; をよそに = cicho krytyczne; を機に = neutralne lub pozytywne. Wybór złej konstrukcji to nie błąd gramatyczny, lecz błąd tonu, co w tekście prasowym czy biznesowym jest gorsze.
• する to miejsce, w którym te formy się łamią. Zapamiętaj razem jego nieregularne elementy: すべく, すべき, すべからず, せずして, せんがために, ものともせず. Każdy inny czasownik zachowuje się przewidywalnie; to する zaskakuje uczących się.