W skrócie

Japoński ma całą półkę wyrażeń „w chwili, gdy zdarzyło się X, zdarzyło się Y”: 〜が早いか (ga hayai ka), 〜や否や (ya ina ya), 〜なり (nari), 〜たとたん(に) (ta totan ni), 〜そばから (soba kara) i 〜たかと思うと (ta ka to omou to). To środki narracyjne, nie planistyczne: zdanie niemal zawsze kończy się w czasie przeszłym i opisuje coś, co już się wydarzyło. Naucz się czytać wszystkie sześć; jako pierwsze twórz samodzielnie 〜たとたん.

Zasada

Krok 1 — Co dzieli cała rodzina

Każdy wzorzec tutaj łączy dwa zdania: [zdanie A] + WZORZEC、[zdanie B w czasie przeszłym]。 B następuje po A bez zauważalnej przerwy, a mówiący relacjonuje, a nie planuje. Ten jeden fakt generuje niemal wszystkie ograniczenia:

• B jest w czasie przeszłym (〜た／〜ました). Opowiadasz historię o tym, co się wydarzyło.
• B nie jest formą woli, prośbą, rozkazem ani zaproszeniem. ×〜や否や、行きましょう ×〜が早いか、電話してください.
• Żadne ze zdań nie jest przeczące. ×行かないが早いか.
• Podmiotem jest zwykle trzecia osoba — obserwujesz czyjeś nagłe zachowanie.
• Rejestr jest pisemny albo narracyjny. Te wyrażenia należą do powieści, wiadomości i anegdot, nie do codziennej rozmowy.

〜たとたん jest częściowym wyjątkiem od dwóch ostatnich punktów: jest powszechne w zwykłej mowie i dobrze działa z podmiotem ja, bo to, co relacjonuje B, jest poza twoją kontrolą (立ち上がったとたん、めまいがしました — nie wybrałeś zawrotów głowy). 〜そばから jest wyjątkiem od pierwszego punktu, z powodu podanego w kroku 4.

Krok 2 — 〜が早いか i 〜や否や: czysta para „ledwie… a już”

czasownik w formie słownikowej + が早いか dosłownie pyta „czy A było w ogóle wcześniejsze z tych dwóch?” — oba zdarzenia były tak blisko siebie, że nie dało się ich uszeregować. Zwróć uwagę na formę: zdanie jest w formie słownikowej, mimo że zdarzenie należy do przeszłości. 席に着くが早いか、食べ始めました (seki ni tsuku ga hayai ka) — „ledwie usiadł, a już zaczął jeść”.

czasownik w formie słownikowej + や albo + や否や ma to samo znaczenie, o stopień bardziej literackie; 否や to klasyczne „czy nie”. Samo や to krótszy wariant, や否や — formalna pełna forma, z którą spotkasz się w pisanym japońskim. Oba również biorą formę słownikową.

Żadne z nich nie dodaje żadnej oceny: po prostu zespawają dwa zdarzenia razem. Używaj ich, gdy chodzi właśnie o samą szybkość.

Krok 3 — 〜なり: natychmiastowe i niecharakterystyczne

czasownik w formie słownikowej + なり dodaje coś, czego brakuje dwóm poprzednim: czynność w B jest nagła, nieoczekiwana albo niecharakterystyczna dla danej osoby. 家に帰るなり、部屋に閉じこもりました (ie ni kaeru nari) — wrócił do domu i zamknął się w swoim pokoju, co jest dokładnie takim nagłym zachowaniem, do jakiego służy なり.

Dwa dodatkowe ograniczenia dotyczą tylko なり:

1. なり trzyma się jednego aktora, zwykle kogoś innego. B kontynuuje z tą samą osobą i nie jest twoim własnym zamierzonym działaniem: ×彼が帰るなり、私は寝ました. Inny podmiot w B jest tolerowany tylko wtedy, gdy B jest czymś, nad czym nikt nie panuje — 家を出るなり、雨が降り出しました (ie o deru nari) jest w porządku.
2. B jest w czasie przeszłym — to czysta narracja.

Krok 4 — 〜たとたん(に) i 〜そばから: dwaj odmieńcy rodziny

czasownik na た + とたん(に) (często zapisywane 途端) znaczy „chwilę po”. Łączy się wyłącznie z formą na た, a B to zwykle coś nieoczekiwanego, czego mówiący nie zamierzał. To dostępny człon: naturalny w mowie, naturalny z podmiotem w pierwszej osobie, i ten, który powinieneś faktycznie tworzyć.

czasownik w formie słownikowej / czasownik na た + そばから to jedyny człon opisujący powtarzalność, nie pojedyncze zdarzenie: B cofa A tak szybko, jak A się dzieje, w kółko. 片づけるそばから、子どもが散らかします (katazukeru soba kara) — „jak szybko sprzątam, tak szybko dzieci robią bałagan”. Ponieważ jest to nawykowe, そばから zwykle bierze zdanie główne w czasie nieprzeszłym — jedyne miejsce w tej lekcji, gdzie 〜ます／〜る jest naturalnym zakończeniem. Zdanie główne w przeszłości jest możliwe, gdy samo powtarzające się cofanie jest opowiadane jako przeszłość: ダイエットすると言ったそばから、ケーキを食べていました。

Krok 5 — 〜たかと思うと／〜たかと思ったら: „ledwie zdążyłem…”

czasownik na た + かと思うと (albo かと思ったら) znaczy „ledwie A się zdarzyło, a już B” z wyraźną nutą zaskoczenia — mówiący ledwie zarejestrował A, zanim wyprzedziło je B. Ponieważ zaskoczenie jest mówiącego, ten wzorzec nie jest używany o twoich własnych zamierzonych działaniach: ×私は座ったかと思うと、立ちました.

Krok 6 — Nie wrzucaj 〜次第 do tej rodziny

temat czasownika na ます + 次第 (lekcja 64) też tłumaczy się jako „jak tylko”, ale jest lustrzanym odbiciem wszystkiego powyżej: to planowanie, wskazuje na przyszłość i dlatego wymaga zdania głównego w czasie nieprzeszłym, a chętnie przyjmuje formę woli, prośbę albo obietnicę — 準備ができ次第、出発します。 To jest praktyczny test: jeśli wciąż możesz wybrać, czy B się wydarzy, potrzebujesz 次第; jeśli B jest już historią, potrzebujesz tej lekcji.

Formy i schematy

Łączliwość i znaczenie:

Wspólne ograniczenia — i kto je łamie:

Przykłady

Typowe błędy

• 家に着いたが早いか、電話しました。 (Ie ni tsuita ga hayai ka, denwa shimashita.) -> 家に着くが早いか、電話しました。 (Ie ni tsuku ga hayai ka, denwa shimashita.) — が早いか i や否や biorą formę słownikową, choćby zdarzenie było wyraźnie przeszłe. Tylko zdanie główne niesie czas.
• ドアを開けるとたん、猫が飛び出しました。 (Doa o akeru totan, neko ga tobidashimashita.) -> ドアを開けたとたん、猫が飛び出しました。 (Doa o aketa totan, neko ga tobidashimashita.) — とたん buduje się wyłącznie na formie na た. To lustrzane odbicie が早いか, więc nie myl tej pary.
• 駅に着くや否や、電話してください。 (Eki ni tsuku ya ina ya, denwa shite kudasai.) -> 駅に着いたら、電話してください。 (Eki ni tsuitara, denwa shite kudasai.) — te wzorce relacjonują zakończone zdarzenia, więc prośba albo rozkaz nie mogą po nich następować. Do instrukcji użyj 〜たら albo 〜次第.
• 彼が帰るなり、私は寝ました。 (Kare ga kaeru nari, watashi wa nemashita.) -> 彼は帰るなり、寝てしまいました。 (Kare wa kaeru nari, nete shimaimashita.) — なり trzyma się jednego aktora — B to kolejny ruch tej samej osoby, nigdy własne zamierzone działanie mówiącego. Przy dwóch różnych aktorach użyj 〜と albo 〜たとたん.
• 覚えるそばから、復習しました。 (Oboeru soba kara, fukushū shimashita.) -> 覚えるそばから、忘れてしまいます。 (Oboeru soba kara, wasurete shimaimasu.) — そばから wymaga, żeby B cofało A, powtarzalnie i nawykowo — 復習する nie cofa 覚える. Pojedyncze zdarzenie przeszłe to 〜たとたん.

Wskazówki

• Jeden fakt o formie odróżnia dwa wzorce, na które faktycznie natrafisz. が早いか bierze 辞書形, とたん bierze た形. Powtarzaj 着くが早いか／着いたとたん głośno razem, aż parowanie stanie się automatyczne; pomylenie ich to klasyczny błąd na poziomie C1.
• Angielskie „as soon as” rozpada się na dwie japońskie połówki. „As soon as it rang, they left” to narracja -> ta lekcja. „As soon as it is ready, I will send it” to plan -> 〜次第 albo 〜たら. Angielski ukrywa tę różnicę; japoński na to nie pozwala.
• そばから jest jedynym wzorcem mnogim. Wszystko inne tutaj zdarza się raz. Jeśli po polsku powiedziałbyś „niezależnie od tego, jak często…”, wzorcem jest そばから; jeśli „w chwili, gdy…”, to nie.
• Najpierw czytaj, potem twórz jeden z nich. が早いか, や否や i なり przez długi czas pozostają słownictwem biernym — źle użyte なり jest bardzo widoczne. W swoim własnym japońskim 〜たとたん bezpiecznie pokrywa większość przypadków, a 〜たら resztę.