W skrócie

Formalny japoński woli zaprzeczyć przeciwieństwu, niż stwierdzić coś wprost. 〜ないまでも (nai made mo) ustępuje z większego twierdzenia i zatrzymuje mniejsze; 〜なくもない (naku mo nai) niechętnie coś przyznaje przez podwójne przeczenie; 〜までもない (made mo nai) i 〜には及ばない (ni wa oyobanai) mówią, że wysiłek jest niepotrzebny. Prawdziwą umiejętnością na poziomie C1 jest tu rozwikływanie tego w tempie czytania: policz przeczenia, a potem powiedz zdanie po prostu, zwykłym językiem.

Zasada

Krok 1 — 〜ないまでも: zrezygnuj z sufitu, zatrzymaj podłogę.

czasownik na ない + までも. Wprowadza twierdzenie, którego nie stawiasz, a potem podaje słabsze, które stawiasz: 毎日とは言わないまでも、週に三回は運動しています。 (Mainichi to wa iwanai made mo, shū ni sankai wa undō shite imasu.) Nawet jeśli nie codziennie, ćwiczę trzy razy w tygodniu.

Dwa fakty o łączliwości i jeden utrwalony idiom:

• Przymiotniki na い rzadko używają tu własnej formy 〜くない — zwykle prowadzi się je przez czasownik: 高いとは言わないまでも (takai to wa iwanai made mo), 難しいとは言えないまでも (muzukashii to wa ienai made mo).
• Rzeczowniki i przymiotniki na な potrzebują ではない: 完璧ではないまでも (kanpeki de wa nai made mo), nigdy ×完璧ないまでも.
• 〜とは言わないまでも („nawet jeśli nie posunę się do stwierdzenia, że…”) to najczęstszy człon, i zwykle zachowuje kontrastywne は z とは.

Druga połowa musi być mniejsza niż pierwsza. Zdanie, w którym drugie zdanie przewyższa pierwsze, jest po prostu błędne.

Krok 2 — Niechętne potwierdzenie przez podwójne przeczenie.

Trzy niemal-synonimy, wszystkie zbudowane na przeczeniu, które samo jest potem zaprzeczone, wszystkie znaczące z grubsza chyba nie jest to niemożliwe:

• czasownik na ない, odrzuć い, + くもない -> 〜なくもない: 分からなくもない (wakaranaku mo nai), w jakimś sensie rozumiem.
• czasownik na ない + でもない -> 〜ないでもない: 分からないでもない.
• czasownik na ない + ものでもない -> 〜ないものでもない: 引き受けないものでもありません (hikiukenai mono de mo arimasen), to nie tak, że nie mógłbym się tego podjąć.

Pragmatyka liczy się tu bardziej niż znaczenie. To narzędzia unikania zobowiązań: ustępujesz dokładnie tyle, by pozostać uprzejmym, jednocześnie odmawiając bycia przywołanym jako „tak”. Odpowiedź na prośbę przez 引き受けないものでもありません nie jest zgodą — to zaproszenie do dalszych negocjacji. Czytaj je jako zastrzeżenia i spodziewaj się ich w rozmowach biznesowych, recenzjach i ocenach.

Krok 3 — 〜までもない i 〜までのことはない: nie ma potrzeby posuwać się tak daleko.

czasownik w formie prostej, czas nieprzeszły + までもない — działanie byłoby przesadą, bo sprawa jest oczywista albo błaha: 病院に行くまでもありません (byōin ni iku made mo arimasen), nie ma potrzeby jechać aż do szpitala. Skamieniały przysłówek 言うまでもなく (iu made mo naku, nie trzeba dodawać) nieustannie otwiera zdania w pisanym japońskim.

〜までのことはない to ta sama idea, nieco bardziej potoczna, i zwykle mówi komuś, żeby nie przesadzał z reakcją: そんなに怒るまでのことはありません (Sonna ni okoru made no koto wa arimasen).

Oba różnią się od zwykłego 〜ことはない (terytorium lekcji 35), które jest neutralnym „nie musisz”. までもない dodaje to byłoby przesadą.

Krok 4 — 〜には及ばない ma dwa znaczenia — czytaj rzeczownik.

• Nie ma potrzeby (grzeczna odmowa czyjegoś trudu). Rzeczownik albo czasownik w formie prostej + には及ばない: ご心配には及びません。 (Goshinpai ni wa oyobimasen.) Proszę się nie martwić. Także わざわざ来るには及びません, お礼には及びません.
• Nie dorównuje (porównanie). 彼の腕前には及びません。 (Kare no udemae ni wa oyobimasen.) Nie dorównuję jego umiejętnościom.

Rozstrzyga to, co stoi przed に. Czynność albo rzeczownik grzecznościowy (心配, 感謝, お礼, わざわざ来る) -> nie ma potrzeby. Osoba, umiejętność albo standard (彼の腕前, 前作) -> nie dorównuje. Zwróć uwagę, że は jest stałe: ×心配に及びません.

Krok 5 — 〜どころではない: okoliczności to odwołały.

Rzeczownik / czasownik w formie prostej + どころではない — „to nie czas na X”. To nie ocena, że X jest złe; sytuacja po prostu zdjęła X ze stołu: 今は忙しくて、旅行どころではありません (Ima wa isogashikute, ryokō dokoro de wa arimasen). Nie myl tego z 〜どころか („daleko od X, w rzeczywistości Y”), które koryguje twierdzenie, zamiast opisywać okoliczności.

Krok 6 — 〜というものでもない / 〜というわけでもない: to nie jest tak po prostu.

Oba łączą się z formą prostą i zaprzeczają zbyt ogólnemu wnioskowi, rozszerzając zestaw わけ z lekcji 53.

• 〜というものでもない atakuje zasadę albo regułę kciuka: 安ければいいというものでもありません (Yasukereba ii to iu mono de mo arimasen), nie jest po prostu tak, że taniej znaczy lepiej.
• 〜というわけでもない atakuje wniosek dotyczący tego konkretnego przypadku: 嫌いというわけではありません, to nie tak, że mi się to nie podoba.

Krok 7 — 〜ないとも限らない: nie mogę tego wykluczyć.

czasownik na ない + とも限らない — dosłownie „nie ogranicza się do tego, że się nie zdarzy”, czyli: nie ma gwarancji, że nie. 電車が止まらないとも限りません (Densha ga tomaranai to mo kagirimasen), nie można wykluczyć zatrzymania pociągów. To wewnętrzne ない sprawia, że zdanie jest ostrzeżeniem; odrzuć je, a 止まるとも限りません powie coś odwrotnego (niekoniecznie się zatrzyma).

Krok 8 — 〜ないではおかない / 〜ずにはおかない: literacka skrajność.

Najbardziej książkowy człon na tej stronie: czasownik na ない + ではおかない, albo z formą na ず z lekcji 54, czasownik na ず + にはおかない. Od 置く oku, „zostawić (coś) w spokoju”: (to) nie zostawi spraw niezałatwionych, stąd musi to nastąpić. この映画は見る人を感動させずにはおかないでしょう。 (Kono eiga wa miru hito o kandō sasezu ni wa okanai deshō.) Ten film nie może nie poruszyć swoich widzów.

Dwa ograniczenia. Zostaje w formie prostej — おかない to wzorzec pisemny i zwykle nie odmienia się przez grzeczność; grzeczność niesie zamiast tego końcowy czasownik posiłkowy zdania (…おかないでしょう). I nie jest to 〜ずにはいられない (lekcja 65): いられない dotyczy tego, że mówiący nie potrafi się powstrzymać, おかない dotyczy nieuchronnego wpływu rzeczy na innych.

Krok 9 — Ćwiczenie rozwikływania. Kiedy zdanie piętrzy przeczenia, nie tłumacz od lewej do prawej. Policz je: dwa przeczenia = słabe twierdzenie, trzy = słabe przeczenie z dodatkowym zastrzeżeniem na wierzchu. Potem powtórz to jako jedno proste zdanie. Ostatnia tabela poniżej to rozwiązany zestaw.

Formy i schematy

Łączliwość — co stoi przed każdym wzorcem:

Cztery wyrażenia „nie ma potrzeby”, uszeregowane według tego, czemu naprawdę się sprzeciwiają:

Rozwikływanie spiętrzonych przeczeń — czytaj środkową kolumnę, mów tę po prawej:

Przykłady

Typowe błędy

• 週に三回とは言わないまでも、毎日運動しています。 (Shū ni sankai to wa iwanai made mo, mainichi undō shite imasu.) -> 毎日とは言わないまでも、週に三回は運動しています。 (Mainichi to wa iwanai made mo, shū ni sankai wa undō shite imasu.) — twierdzenie, z którego rezygnujesz, stoi przed ないまでも i musi być tym większym; mniejsze twierdzenie, które zatrzymujesz, stoi po nim. Odwrócone, zdanie rezygnuje z mniej, niż stwierdza.
• 完璧ないまでも (Kanpeki nai made mo) -> 完璧ではないまでも (Kanpeki de wa nai made mo) — rzeczowniki i przymiotniki na な nie mogą brać ない bezpośrednio; przeczą przez ではない. Tylko czasowniki i przymiotniki na い mają własną formę na ない.
• 分からなくないです。 (Wakaranakunai desu.) -> 分からなくもありません。 (Wakaranaku mo arimasen.) — も jest tu istotą konstrukcji. Odrzuć je, a zostaje płaskie podwójne przeczenie, które brzmi jak pomyłka; z も staje się zastrzeżonym „w jakimś sensie to rozumiem”.
• 雨が降るとも限りません。 (Ame ga furu to mo kagirimasen.) -> 雨が降らないとも限りません。 (Ame ga furanai to mo kagirimasen.) — żeby ostrzec, że coś może się zdarzyć, czasownik wewnątrz とも限らない musi być przeczący. Wersja twierdząca mówi coś przeciwnego: niekoniecznie będzie padać.
• 彼が来ませんまでも、連絡はあるでしょう。 (Kare ga kimasen made mo, renraku wa aru deshō.) -> 彼が来ないまでも、連絡はあるでしょう。 (Kare ga konai made mo, renraku wa aru deshō.) — までも łączy się z prostym przeczeniem. Grzeczność niesie tylko raz, końcowe orzeczenie.

Wskazówki

• Policz przeczenia, zanim zaczniesz tłumaczyć. Dwa przeczenia w jednym orzeczeniu niemal zawsze lądują na słabym twierdzeniu („chyba tak”), nigdy na mocnym. Jeśli twoja parafraza wychodzi na stanowczą, źle to rozwikłałeś. Ten jeden nawyk to większość tego, co czyni formalny japoński czytelnym na poziomie C1.
• なくもない to odmowa zobowiązania się, nie zgoda. W negocjacjach できなくもありません znaczy technicznie możliwe, i chcę czegoś w zamian. Traktuj je jak otwierające propozycje. Ich uprzejmość bierze się właśnie z tego, że nie można ich przywołać jako zgody.
• には及ばない: spójrz na rzeczownik przed に. Grzeczność albo czynność (心配, お礼, わざわざ来る) -> nie ma potrzeby. Osoba albo standard (先輩, 前作) -> nie dorównuje. Oba znaczenia dzielą jedną formę i można je rozróżnić tylko w ten sposób.
• までもない to nie to samo „nie ma potrzeby” co ことはない. 心配することはありません to neutralne uspokojenie; 心配するまでもありません mówi, że zmartwienie byłoby nieproporcjonalne. Wybór までもない przy czyimś szczerym zmartwieniu może zabrzmieć lekceważąco — ご心配には及びません to bezpieczna formalna alternatywa.