W skrócie

Gdy warunek jest mało prawdopodobny albo wręcz niemożliwy, zdanie z se przyjmuje tryb łączący, a zdanie skutku — tryb przypuszczający, nigdy odwrotnie. Typ II (możliwość): Se avessi tempo, andrei al cinema. If I had time, I’d go to the cinema. Typ III (niemożliwość, zamknięta przeszłość): Se avessi avuto tempo, sarei andato al cinema. If I had had time, I would have gone to the cinema. Złota zasada: il se non vuole il condizionale — spójnik warunkowy nigdy nie niesie „by”. W przeciwieństwie do polskiego, który stawia „by” w obu członach zdania warunkowego, włoski nigdy nie stawia trybu przypuszczającego po spójniku warunkowym.

Zasada

Typ I (lekcja 40) trzymał obie połówki w trybie oznajmującym, bo warunek był realny. Typy II i III to ta sama konstrukcja odsunięta dalej od rzeczywistości — to naprawdę jeden schemat w dwóch odległościach: zdanie z se przechodzi w congiuntivo (lekcja 43), a skutek przechodzi w condizionale (lekcje 36 i 45). To, co zmienia się między typem II a III, to tylko jak daleko wstecz przesuwasz każdą połówkę.

Krok 1 — Ustal odległość. Zapytaj, czy hipoteza jest wciąż otwarta, czy już zamknięta:

• Możliwa / wyimaginowana teraźniejszość lub przyszłość -> typ II. Może się jeszcze wydarzyć albo po prostu to sobie wyobrażasz: If I won the lottery…, If I were you…
• Niemożliwa przeszłość -> typ III. Jest zamknięta i się nie wydarzyła; patrzysz wstecz na to, co by było: If you had told me…, If I had studied…

Krok 2 — Zbuduj typ II (della possibilità). Umieść zdanie z se w congiuntivo imperfetto, a skutek w condizionale presente:

Se + congiuntivo imperfetto , condizionale presente > Se avessi tempo, andrei. If I had time, I’d go. > Se tu potessi, mi faresti un piacere. If you could, you’d do me a favour.

Krok 3 — Zbuduj typ III (dell’irrealtà). Przesuń obie połówki o jeden krok w przeszłość: congiuntivo trapassato w zdaniu z se, condizionale passato w skutku:

Se + congiuntivo trapassato , condizionale passato > Se avessi avuto tempo, sarei andato. If I had had time, I would have gone. > Se me lo avessi detto, sarei venuto. If you had told me, I would have come.

Krok 4 — Mieszaj oba typy, gdy czasy się różnią. Przeszła przyczyna może mieć skutek teraźniejszy: zachowaj zdanie z se typu III, ale zmień skutek na condizionale presente. Se avessi studiato, ora saprei la risposta. If I had studied, I’d know the answer now — nauka się skończyła (typ III, protasi), ale „wiedzieć teraz” jest teraźniejsze (typ II, apodosi). Ten mieszany schemat jest częsty i poprawny.

Jedna zasada, której nie wolno łamać. Zdanie z se nigdy nie stoi w trybie przypuszczającym. Angielski to zaciera („If I would have known…” to już niedbały angielski), ale włoski jest surowy: Se avrei, se sarei to najbardziej napiętnowany błąd w tym języku. Tryb przypuszczający należy wyłącznie do skutku. To dokładnie odwrotność polskiego przyzwyczajenia, które stawia „by” w obu członach — zapamiętaj: il se non vuole il condizionale.

Uwaga o mowie potocznej. W mowie potocznej Włosi często zastępują obie połówki typu III zwykłym imperfetto indicativo: Se lo sapevo, non venivo (If I’d known, I wouldn’t have come). Będziesz to słyszeć bez przerwy, ale to forma niestandardowa — unikaj jej w piśmie i na egzaminach; używaj pełnego Se lo avessi saputo, non sarei venuto.

Formy i schematy

Cały system w jednej linii, według odległości od rzeczywistości:

Elementy budowy typu II — obie połówki odmienione (avere w zdaniu z se, aiutare w skutku):

Elementy budowy typu III — obie połówki przesunięte w przeszłość (sapere w zdaniu z se, venire w skutku):

Mieszany czas — gdy przyczyna i skutek stoją w różnych czasach:

Przykłady

Typowe błędy

• Se avrei tempo, verrei. -> Se avessi tempo, verrei. Zdanie z se nigdy nie jest w trybie przypuszczającym. Warunek stoi w trybie łączącym (avessi); tylko skutek niesie „by” (verrei).
• Se sarei ricco, viaggerei. -> Se fossi ricco, viaggerei. Ta sama zasada z essere: zdanie z se przyjmuje fossi (tryb łączący), nigdy sarei (tryb przypuszczający).
• Se studieresti di più, passeresti l’esame. -> Se studiassi di più, passeresti l’esame. Dwa tryby przypuszczające to błąd. Jedna połówka musi być w congiuntivo imperfetto: studiassi + passeresti.
• Se me l’avessi detto, venivo. -> Se me l’avessi detto, sarei venuto. Skutek typu III w piśmie wymaga condizionale passato (sarei venuto), a nie imperfetto indicativo — ten skrót jest tylko mówiony.
• Se avessi saputo, verrei. -> Se avessi saputo, sarei venuto. Dopasuj poziomy: przeszły (trapassato) warunek zwykle wymaga przeszłego (condizionale passato) skutku, chyba że celowo masz na myśli skutek teraźniejszy (ora saprei).

Wskazówki

• Il se non vuole il condizionale. Ta jedna mnemotechnika naprawia najczęstszy błąd: „by” (-rei, -resti, -rebbe) mieszka wyłącznie w zdaniu skutku. Jeśli tryb przypuszczający wkradnie się do zdania z se, popełniasz ten błąd, który od razu rzuca się w oczy Włochom.
• Jedna konstrukcja, dwie odległości. Typ II = congiuntivo imperfetto + condizionale presente (otwarty/wyobrażony); typ III = obie połówki przesunięte o krok wstecz, congiuntivo trapassato + condizionale passato (zamknięta przeszłość). Naucz się tej pary, a nie dwóch osobnych reguł.
• Se fossi in te to utarte wyrażenie służące do udzielania rad — „na twoim miejscu”. To typ II i będziesz go używać bez przerwy.
• Mowa idzie na skróty; pismo nie. Se lo sapevo, non venivo jest wszechobecne w rozmowie, ale to forma niestandardowa. W każdym starannym kontekście pisz pełny tryb łączący + tryb przypuszczający.