W skrócie

Bezokolicznik, imiesłów i gerundium to trzy włoskie tryby nieosobowe (modi indefiniti): formy czasownika, które nigdy nie oznaczają osoby. Ich zadaniem jest zwinąć całe zdanie podrzędne w krótką frazę bez spójnika — Dopo aver mangiato zamiast dopo che ho mangiato, camminando zamiast mentre camminavo. Z reguły zdanie zwinięte przejmuje ten sam podmiot co zdanie główne.

Zasada

Nazywa się je indefiniti („nieokreślone”), bo w odróżnieniu od trybu oznajmującego czy łączącego nie mówią, kto wykonuje czynność — nie mają końcówki io/tu/lui. Ten brakujący podmiot dostarcza zdanie główne. To właśnie pozwala im tworzyć frase implicita: zdanie podrzędne, którego czasownik jest w trybie nieosobowym, a którego podmiot zwykle pozostaje niewyrażony.

Każdy z trzech trybów ma formę teraźniejszą i formę przeszłą (złożoną). Forma przeszła zawsze sygnalizuje uprzedniość — czynność wydarzyła się przed czasownikiem głównym.

• Krok 1 — Bezokolicznik (l’infinito). Poza nazywaniem czynności bezokolicznik działa na dwa sposoby. (a) Jako rzeczownik: może być podmiotem lub dopełnieniem zdania, czasem z przedimkiem — Fumare fa male, Non dimenticare il passato è un dovere. Tam, gdzie angielski używa rzeczownika na „-ing”, włoski używa bezokolicznika. (b) Jako bezokolicznik czasu przeszłego (aver / essere + participio) po przyimku czasowym, przede wszystkim dopo: Dopo averlo visto, gli ho parlato (after seeing him…). Ten sam podmiot co w zdaniu głównym.
• Krok 2 — Gerundium (il gerundio). Gerundium czasu teraźniejszego (-ando / -endo) jest nieodmienne i pełni funkcję przysłówkową: dodaje do czasownika głównego znaczenie czasu (podczas gdy), środka (przez), sposobu albo przyczyny — L’ho incontrato camminando per strada, Sbagliando si impara, Essendo stanco, sono rimasto a casa. Gerundium czasu przeszłego (avendo / essendo + participio) oznacza uprzedniość: Avendo finito il lavoro, posso andarmene (having finished…). Jego podmiot jest zwykle taki sam jak w zdaniu głównym.
• Krok 3 — Imiesłów (il participio). Imiesłów czasu teraźniejszego (-ante / -ente) dziś w większości zastygł jako przymiotniki i rzeczowniki — interessante, seguente, cantante, insegnante — i tylko rzadko jest żywą formą czasownika; zgadza się w liczbie, ale nie w rodzaju. Imiesłów czasu przeszłego (-ato / -uto / -ito) robi więcej niż tylko buduje czasy złożone: sam z siebie tworzy absolutny zwrot imiesłowowy wyrażający uprzedniość — Fatta la spesa, sono tornato a casa. Tutaj imiesłów zgadza się ze swoim rzeczownikiem, a ta konstrukcja może mieć nawet własny podmiot: Partito il treno, siamo rimasti soli.
• Krok 4 — Zwinięte <-> rozwinięte. Każde zdanie zwinięte można rozwinąć w zdanie rozwinięte (spójnik + forma osobowa): Dopo aver mangiato = dopo che ho mangiato; Essendo tardi = siccome era tardi. Haczyk to reguła jednego podmiotu: możesz zwinąć zdanie do formy zwiniętej tylko wtedy, gdy podmiot zdania podrzędnego jest taki sam jak podmiot zdania głównego. Jeśli oba podmioty się różnią, zachowaj formę rozwiniętą — albo, przy imiesłowie/gerundium, użyj konstrukcji absolutnej, która ma własny podmiot.

Formy i schematy

Trzy tryby, czas teraźniejszy i przeszły:

Końcówki gerundium — jedna dla -are, jedna wspólna dla -ere / -ire:

Garstka form gerundium powstaje od starego łacińskiego tematu: fare -> facendo, dire -> dicendo, bere -> bevendo, porre -> ponendo, tradurre -> traducendo.

Zdanie zwinięte i jego rozwinięty bliźniak:

Imiesłów czasu teraźniejszego, dziś żywy głównie jako gotowe przymiotniki i rzeczowniki:

Przykłady

Typowe błędy

• Dopo aver finito, la mamma mi ha chiamato -> Dopo che ho finito, la mamma mi ha chiamato — zwinięte dopo + infinito przejmuje podmiot ze zdania głównego, więc to zdanie znaczy „po tym, jak mama skończyła”; żeby powiedzieć „po tym, jak ja skończyłem”, trzeba przejść na rozwinięte dopo che + verbo.
• Fatto la spesa, sono tornato a casa -> Fatta la spesa, sono tornato a casa — w absolutnym zdaniu z imiesłowem czasu przeszłego imiesłów zgadza się ze swoim rzeczownikiem (la spesa, rodzaj żeński), więc jest fatta, a nie nieodmienny.
• Mi piace nuotando -> Mi piace nuotare — angielski rzeczownik odczasownikowy na „-ing” (swimming) to włoski bezokolicznik; gerundium nigdy nie może być podmiotem ani dopełnieniem.
• un libro interessando -> un libro interessante — żeby określić rzeczownik, potrzebujesz imiesłowu czasu teraźniejszego (-ante / -ente), nie gerundium (-ando / -endo), które jest przysłówkowe.
• Dopo aver arrivata a casa -> Dopo essere arrivata a casa — czasowniki ruchu przybierają essere w bezokoliczniku czasu przeszłego, a imiesłów wtedy zgadza się z podmiotem: arrivata dla kobiety.

Wskazówki

• Nieosobowe = bez osoby. Ponieważ te formy nigdy nie mówią, kto wykonuje czynność, podmiot jest po cichu przejmowany ze zdania głównego — i właśnie dlatego reguła jednego podmiotu jest ustawieniem domyślnym. Gdy zauważysz, że potrzebujesz innego wykonawcy, sięgnij zamiast tego po zdanie rozwinięte.
• Angielskie „-ing” rozdziela się na dwoje. Jako rzeczownik odczasownikowy to bezokolicznik (eating = mangiare); jako przysłówek „podczas / przez robienie czegoś” to gerundium (while eating = mangiando). Nigdy to samo słowo włoskie.
• dopo uwielbia bezokolicznik czasu przeszłego. Czytaj dopo aver / essere + participio jako „po zrobieniu”, i w myślach rozwiń to do dopo che…, żeby podwójnie sprawdzić, czy podmiot naprawdę się zgadza.
• Imiesłów czasu teraźniejszego to słownictwo, nie fabryka. Rzadko tworzysz nowe formy; naucz się cantante, insegnante, interessante, seguente, corrente jako słów. Dla czynności trwającej użyj stare + gerundio z lekcji 16, a nie imiesłowu.