W skrócie

Niektóre bardzo częste włoskie czasowniki mają przyrośnięte jeden lub dwa drobne zaimki i idiomatyczne znaczenie, którego nigdy nie odgadłbyś z samych części: andarsene (wyjść, zwiać), farcela (dać sobie radę, poradzić sobie), cavarsela (jakoś sobie radzić). Ucz się ich jak słownictwa, razem z zaimkami nieakcentowanymi. Nigdy nie wymieniasz przyrośniętych zaimków; tam, gdzie zaimek na przedzie jest zaimkiem osobowym, to jedyny element, który się zmienia: me ne vado, te ne vai, me la cavo, te la cavi. W farcela i avercela nawet zaimek na przedzie ce jest przyrośnięty, więc porusza się tylko końcówka czasownika: ce la faccio, ce la fai, ce la facciamo.

Zasada

Każdy zaimek w tych czasownikach już znasz: zwrotne si z lekcji 20, partykuły ci i ne z lekcji 28 oraz zamianę samogłoski mi -> me / ci -> ce z lekcji 30. Ta lekcja nie dodaje żadnych nowych reguł zaimkowych. Dodaje garstkę ustalonych jednostek leksykalnych, w których te zaimki zastygły i przestały cokolwiek znaczyć samodzielnie.

Krok 1 — szukaj ich w słowniku w całości. Hasło słownikowe to andarsene, nie andare; farcela, nie fare. Zaimki nieakcentowane są częścią wyrazu. Nigdy nie zamieniasz la na lo ani ne na ci — są zabetonowane.

Krok 2 — odmień czasownik podstawowy, zachowaj zaimki nieakcentowane. Pod tą powłoką andarsene to zwyczajnie andare, farcela to fare, cavarsela to cavare. Odmień ten czasownik przez odpowiednią osobę i zabierz ze sobą oba zaimki: fare -> faccio -> ce la faccio.

Krok 3 — porusza się tylko zaimek na przedzie. Zaimek osobowy zmienia się i otwiera samogłoskę przed kolejnym zaimkiem; la albo ne nigdy się nie rusza: me la cavo, te la cavi, se la cava. Ten jeden ruchomy element to cała odmiana.

Krok 4 — czas złożony dzieli się na dwie grupy. To, jak zgadza się imiesłów, zależy od tego, czy zastygła powłoka kryje w sobie la — zobacz niżej.

Co jest przyrośnięte do każdego czasownika

Dwie grupy czasu złożonego

Zastygłe la jest gramatycznie rodzaju żeńskiego, liczby pojedynczej. Gdy czasownik je niesie, imiesłów przylega do -a na zawsze, bez względu na to, kto mówi:

• farcela łączy się z avere (od fare), imiesłów zastygły jako fatta: ce l’ho fatta, ce l’hai fatta, ce l’hanno fatta — mężczyzna też mówi ce l’ho fatta.
• cavarsela, prendersela łączą się z essere (kryją zwrotne si), ale imiesłów zgadza się z przyrośniętym la, a nie z podmiotem: me la sono cavata, se l’è presa — powiedziane przez kogokolwiek.

andarsene nie ma żadnego ukrytego la. Zachowuje się jak każdy zwrotny czasownik ruchu z lekcji 20: essere, a imiesłów zgadza się z podmiotem: Marco se n’è andato, Anna se n’è andata, se ne sono andati.

Elizja

Elidują się tylko la i ne, dokładnie tak jak samodzielnie. la znika przed ho/hai/ha…: ce la ho fatta -> ce l’ho fatta, se la è presa -> se l’è presa. ne znika przed è: se ne è andato -> se n’è andato. Zaimek na przedzie (me, te, se, ce, ve) nigdy nie eliduje.

Formy i schematy

Czas teraźniejszy — zwróć uwagę tylko na zmianę zaimka na przedzie:

Czas złożony — obie grupy zgodności obok siebie:

Miejsce — cała grupa zaimków porusza się jako jeden blok, jak każdy zaimek (lekcja 30):

Przykłady

Typowe błędy

• Mi ne vado adesso. -> Me ne vado adesso. Przed ne zaimek mi otwiera się na me — ta sama zamiana samogłoski, co przy każdym zaimku złożonym z lekcji 30. Nigdy nie jest to mi ne.
• Non ce l’ho fatto. -> Non ce l’ho fatta. Przyrośnięte la jest gramatycznie rodzaju żeńskiego, więc imiesłów zawsze brzmi fatta — rodzaj samego mówiącego nie ma tu znaczenia.
• Maria se n’è andato. -> Maria se n’è andata. andarsene nie kryje żadnego la; jak każdy czasownik ruchu z essere zgadza się z podmiotem, więc kobieta, która wyszła, to andata.
• Da solo me la sono cavato. -> Da solo me la sono cavata. cavarsela niesie zastygłe la, i to właśnie la — a nie podmiot — decyduje o zgodności. Nawet mężczyzna mówi cavata.
• Smettilo di urlare! -> Smettila di urlare! Przyrośnięty zaimek nieakcentowany w tym idiomie to la, nie lo. Jest stały i nigdy się nie zmienia, żeby się do czegoś dopasować.

Wskazówki

• Ucz się ich jako słownictwa, nie jako gramatyki. To hasła słownikowe z przylutowanymi zaimkami nieakcentowanymi. Szukasz andarsene, farcela, cavarsela w całości i nigdy nie rozbierasz ani nie zamieniasz ich zaimków.
• Dwie grupy zgodności, o których decyduje jedno pytanie: czy jest ukryte la? Jeśli tak (farcela, cavarsela, prendersela, smetterla), imiesłów jest zastygły w rodzaju żeńskim liczby pojedynczej — fatta, cavata, presa — bez względu na to, kto mówi. Jeśli nie (andarsene), to zwykły czasownik zwrotny i zgadza się z podmiotem.
• Rusza się tylko zaimek osobowy. Odmieniając, la albo ne zostaje na miejscu, a zmienia osobę i otwiera samogłoskę tylko zaimek na przedzie: me la cavo, te la cavi, se la cava.
• Zapamiętaj te bardzo częste zwroty w całości: non ce la faccio più, ce l’ho fatta!, me ne vado, vattene!, me la cavo, non te la prendere, smettila!, ce l’hai con me?