W skrócie

Czasownik zwrotny to zwykły czasownik plus mały zaimek, który wskazuje z powrotem na podmiot: mi lavo, ti alzi, si sveglia. Zaimek zmienia się wraz z osobą i zwykle stoi przed czasownikiem. Jedna reguła góruje tu nad wszystkim: w passato prossimo czasownik zwrotny zawsze bierze essere, a imiesłów zgadza się z podmiotem — mi sono alzato, Anna si è alzata.

Zasada

Włoski oznacza zwrotność zaimkiem, a nie słowem w rodzaju angielskiego myself. Większość tych zaimków znasz już z lekcji 17 — nowa jest tylko trzecia osoba: si obejmuje himself, herself, itself, themselves.

mi, ti, si, ci, vi, si.

Słownik wypisuje te czasowniki z -si przyrośniętym do bezokolicznika: lavarsi, alzarsi, chiamarsi. To -si nie jest częścią czasownika — to miejsce, które musisz wypełnić zaimkiem pasującym do podmiotu. Lavarsi -> io mi lavo, tu ti lavi, noi ci laviamo.

• Krok 1 — Odejmij -si i masz zwykły bezokolicznik: lavarsi -> lavare.
• Krok 2 — Odmień ten czasownik normalnie przez osoby dla swojego podmiotu: io lavo.
• Krok 3 — Postaw pasujący zaimek z przodu: io mi lavo. Nic więcej się nie zmienia — czasowniki zwrotne nie mają specjalnych końcówek.

Zaimek stoi przed odmienionym czasownikiem, a po non: Non mi alzo presto. W pytaniach zostaje na miejscu: A che ora ti alzi?

Trzy role, jeden zestaw zaimków

Te same zaimki pełnią trzy różne role. Rozpoznanie, która stoi przed Tobą, to większość tej lekcji.

• Prawdziwa zwrotność — podmiot wykonuje czynność na sobie. Mi lavo = Myję się. Tu zaimek jest prawdziwym dopełnieniem i możesz go zamienić na kogoś innego: lavo il bambino (myję dziecko) -> mi lavo (myję się).
• Wzajemność — dwie lub więcej osób wykonują czynność wzajemnie na sobie. Mogą to robić tylko formy liczby mnogiej ci, vi, si: si scrivono = piszą do siebie, ci vediamo = widzimy się.
• Czasownik z nierozłącznym zaimkiem — zaimek jest przyrośnięty do czasownika i sam nic nie znaczy. Arrabbiarsi (złościć się), accorgersi (zauważyć), pentirsi (żałować), vergognarsi (wstydzić się), innamorarsi (zakochać się), ammalarsi (zachorować), sedersi (usiąść), sbrigarsi (spieszyć się). Nie ma codziennego czasownika arrabbiare, z którego można by zdjąć zaimek — uczysz się arrabbiarsi w całości. Nikt nie złości się „na siebie”; zaimek jest po prostu częścią słowa.

Dobra wiadomość: wszystkie trzy zachowują się identycznie pod względem gramatyki. Różnica dotyczy znaczenia, nie form.

Wzajemne i ich dwuznaczność

Si guardano może znaczyć patrzą na siebie albo patrzą na siebie nawzajem. Kontekst zwykle rozstrzyga, a gdy nie — dodaj a vicenda, tra loro lub l’un l’altro: Si aiutano a vicenda — Pomagają sobie nawzajem.

passato prossimo — reguła do zapamiętania na amen

Zapomnij tu o regułach czasownika posiłkowego z lekcji 14. Czasownik zwrotny bierze essere. Zawsze. Bez wyjątków, bez list.

To zaskakuje uczących się, bo ten sam czasownik bierze avere, gdy nie jest zwrotny. Porównaj: Ho lavato la macchina (umyłem samochód — avere) z Mi sono lavato (umyłem się — essere). Czasownik się nie zmienił; zaimek zmienił posiłkowy.

A skoro posiłkowym jest essere, imiesłów zgadza się z podmiotem w rodzaju i liczbie, dokładnie jak w lekcji 14: Marco si è svegliato, Anna si è svegliata, i ragazzi si sono svegliati, le ragazze si sono svegliate.

Gdy po czasowniku stoi dopełnienie bliższe, imiesłów i tak zgadza się z podmiotem, a nie z tym dopełnieniem: Anna si è lavata le mani.

Części ciała i ubrania — bez dzierżawczego

Przy zwrotnych włoski używa przedimka określonego tam, gdzie angielski stawia my / your / his. Zaimek już powiedział, czyje to są, więc dzierżawczy byłby zbędny — jak w polskim „myję ręce”: Mi lavo le mani, Si mette la giacca, Ti sei rotto il braccio?

Z modalnym

Potere, dovere, volere dają zaimkowi dwa miejsca, i oba są w pełni poprawne:

• przed modalnym: Mi devo alzare presto.
• przyrośnięty do bezokolicznika (który traci końcowe -e): Devo alzarmi presto.

Wybierz jedno. Zaimek pojawia się raz, nigdy dwa razy.

W passato prossimo pozycja zaimka wybiera posiłkowy: z przodu -> essere (Mi sono dovuto alzare); przyrośnięty -> avere (Ho dovuto alzarmi). Oba są standardowe.

Granica tej lekcji: czasowniki w rodzaju farcela, andarsene i cavarsela wyglądają na zwrotne, ale niosą dodatkowe zastygłe partykuły i idiomatyczne znaczenia. To zadanie na później — zob. Czasowniki zaimkowe.

Formy i schematy

Zaimki oraz lavarsi w czasie teraźniejszym:

passato prossimo — essere dla każdej osoby, imiesłów podąża za podmiotem:

Trzy role obok siebie:

Ten sam czasownik, z zaimkiem lub bez — prawdziwa zmiana znaczenia:

Przykłady

Typowe błędy

• Mi ho svegliato tardi -> Mi sono svegliato tardi — czasownik zwrotny bierze essere, nawet gdy ten sam czasownik bez zaimka bierze avere. To błąd numer jeden tej lekcji.
• Anna si è alzato presto -> Anna si è alzata presto — essere oznacza, że imiesłów zgadza się z podmiotem. Napisz zaimek, potem sprawdź ostatnią literę względem tego, kto mówi.
• Mi devo alzarmi presto -> Mi devo alzare presto (lub Devo alzarmi presto) — zaimek ma dwa możliwe miejsca, ale wypełnia tylko jedno z nich.
• Mi lavo le mie mani -> Mi lavo le mani — mi już mówi, że ręce są Twoje; włoski bierze przedimek, nigdy dzierżawczy.
• Si chiamo Marco -> Mi chiamo Marco — zaimek podąża za podmiotem, a nie za formą słownikową czasownika. Si jest tylko dla lui, lei, loro.

Wskazówki

• Zwrotny = essere. Kropka. To jedna z nielicznych reguł we włoskim bez listy wyjątków. Jeśli widzisz przy czasowniku zaimek z zestawu mi/ti/si/ci/vi/si, pytanie o posiłkowy jest już rozstrzygnięte.
• Forma słownikowa Cię okłamuje. -arsi nigdy nie pojawia się w odmienionym zdaniu. Czytając alzarsi, od razu powiedz na głos formę io: mi alzo. Ten nawyk kończy z si chiamo na zawsze.
• Wzajemne wymagają liczby mnogiej. Ci, vi, si + podmiot w lm. mogą znaczyć nawzajem; mi i ti nigdy. Ci telefoniamo = dzwonimy do siebie.
• Twoja codzienność to ćwiczenie zwrotnych. svegliarsi, alzarsi, lavarsi, vestirsi, prepararsi, addormentarsi — opowiedz raz po włosku swój ranek, a przećwiczyłeś cały schemat.